Teknologjia në Kosovë

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search

Teknologjia në Kosovë hasi vështirësi të shumta përgjatë zhvillimit të saj .Teknologjia në Kosovë u zhvillua diçka më shumë me hapa të shpejtë pas vitit 1999 (Pas mbarimit të luftës). Ky zhvillim vazhdon akoma edhe në ditët e sotme. Disa nga degët që u zhvilluan pas luftës, janë: Teknologjia e Informimit, 3D Printimi, Programimi, etj. Organizata dhe kompani të ndryshme kontribuan dhe akoma vazhdojnë kontribojnë në zhvillimet e këtyre teknologjive.

Teknologjia e informimit dhe e komunikimit[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Teknologjia e informacionit dhe komunikimit (TIK) në Kosovë ka përjetuar një zhvillim të jashtëzakonshëm dhe shumë të lartë që nga viti 1999 (Menjehere pas mbarimit te luftes se Kosoves) .[1]  Kompanitë kosovare para 10 viteve mund te thuhej se ishin jo-ekzistente, ndërsa sot kompanitë kosovare në fushën e teknologjisë së informacionit (IT) ofrojnë një fushë të gjerë të shërbimeve të TIK. Kosova njihet per popullatën më të re në Evropë,[2] te cilët kanë njohuri te avancuar mbi këtë fushë.[3]

Sot, institucionet e arsimit publik dhe privat në fushën e IT-së, nëpërmjet programeve të certifikuara të mësimit nga kompani të tilla si CISCO[3] dhe Microsoft , ofrojnë edukim për mijëra kosovarë të moshave të ndryshme . Kërkesa për kësi lloj trajnimesh është e nevojshme dhe po rritet cdo herë e më shumë[4]

Kosova është i vetmi vend në rajon që nuk ka dhënë asnjë licencë UMTS dhe i ka dy operatorë të autorizuar të rrjetit celular . Kosova nuk ka dhënë licenca as për qasje fikse pa tela, dhe as nuk e ka bërë teknologjinë neutrale në brezin 900 dhe 1800 MHz.[5] Mendohet se jane rreth 1,200,000 konsumatorë të Postës dhe Telekomit të Kosovës "Vala" (PTK). Që nga marsi i vitit 2007, licenca e dytë GSM i është dhënë IPKO - Telekom Slovenije. Aktualisht IPKO ka rreth. 300,000 përdorues.[6] Pas Marrëveshjes së Brukselit, Kosova ka kodin e saj të thirrjeve telefonike: 383. Para kësaj detyre, operatorët e rrjetit në Kosovë përdorën ose 377 (Monako) ose 386 (Slloveni).[7].Disa prej kodeve perdoren akoma .[8]

Infrastruktura e sektorit të TIK në Kosovë është ndërtuar kryesisht nga rrjeti i mikrovalëve, kabllot optike dhe koaksiale (DOCSIS). Industria e telekomit është e liberalizuar dhe legjislacioni është futur duke miratuar parimet rregullatore të Bashkimit Evropian (BE) dhe duke nxitur konkurrencën. Disa nga ofruesit kryesorë të internetit janë PTK, IPKO, Kujtesa dhe Artmotion.[7]

Histori e shkurtër e TIK ne Kosovë

Kompanitë e para të TIK në Kosovë mund të gjenden që në fillim të vitit 1984, këto kompani, ku kryesisht u fokusuan në sistemet radio telekomunikuese dhe audio-video, ndërsa në fillim të viteve te nëntëdhjeta u krijuan më shumë kompani, kryesisht të specializuara në shitjet e kompjuterëve personalë. Industria e TIK në Kosovë lulëzoi pas vitit 1999 me krijimin e shumë kompanive të reja ndër të cilat eshte edhe IPKO, e cila tani është një nga ofruesit më të mëdhenj të telekomunikacionit dhe një nga investimet më të mëdha të huaja në Kosovë.[9]

Telekomunikimi ne Kosovë

Qe nga viti 2004 janë lëshuar 86 leje telekomunikimi , te cilat jane raportuar nga Autoriteti Rregullator i Elektronikës dhe Komunikimit Postar ne vitin 2011.[10]

Licensat Numrat
Ofruesit e Shërbimeve të Internetit 38
Shërbimet me vlerë të shtuar 29
Shërbimet Ndërkombëtare të Telekomunikacionit 6
Telekomunikacioni Ndërkombëtar i Peering (Lidhjes) 6
Shërbimet e Telefonisë Fikse 3
Shërbimet e telefonisë celulare 2
MVNO (Operatori te Rrjetit Virtual) 2

Telefonia Mobile

Depërtimi i telefonisë celulare është ndër me të ulëtit nder vendet e “zgjerimit” . Dy operatorë të licencuar të rrjetit celular ofrojnë shërbimet e tyre në konkurrencë me dy MVNO. Tregu, megjithatë, mbetet i përqendruar me degën e lëvizshme në detyrë që kontrollon mbi 65% të tregut. Shërbimet broadband mobile nuk janë të disponueshme pasi që asnjë licencë UMTS nuk është dhënë. Deri më tani, nuk ka plane për të kryer riprodhimin e brezave 900/1800 MHz ose për të caktuar spektrin e frekuencave për broadbandin celular[5]

Emri Data Tipi Vlefshmëria
PTK SH.a/Vala 30/07/2004 GSM 900/1800 MHz 15 vite
IPKO Telecommunications LLC 06/03/2007 GSM 900/1800 MHz 15 vite
Dukagjini Telecommunications sh.a. (D3 Mobile) 24/06/2008 MVNO 15 vite
Dardaphone.net LLC (Z Mobile) 12/06/2008 MVNO 15 vite

Kodi i telefonimit te Kosoves

Pas shpërbërjes së Jugosllavisë, me kodin e telefonit 38, Kosova përdori kodin e formimit serb, 381 për linjat e reja të telefonisë fikse dhe ekzistuese. Me futjen e rrjeteve mobile, PTK miratoi kodin 377 (Monako) dhe IPKO miratoi kodin 386 (Slloveni). Kjo situatë rezultoi me përdorimin shumë të pazakontë të tre kodeve ndërkombëtare.

Në shtator të vitit 2012, Kuvendi i Kosovës miratoi një rezolutë për zëvendësimin e kodeve të ndryshme në përdorim me kodin e vendit shqiptar 355. Ndërsa kjo iniciativë tërheqi shumë vëmendjen e mediave te ndryshme, ajo nuk u realizua asnjëherë per shkak te polemikave te shumta.[11]

Në janar të vitit 2016, pas diskutimeve politike në mes të Kosovës dhe Serbisë, u ra dakord që Kosova të merrte kodin e vet të vendit: 383. Ky kod është në dispozicion për të gjithë operatorët celularë dhe fiks, të cilët përdorin kodin tjetër të vendit të telekomit. Kodi 383 tani është caktuar zyrtarisht dhe është në proces të adoptimit.

Interneti ne shtetin e Kosoves

Teknologjia kabllore në Kosovë , e paraqitur grafikisht.

Gjithsej ne Kosove jane 38 kompani të licencuara qe ofrojnë shërbime të internetit në Kosovë, 6 prej tyre janë me orientim drejt portës ndërkombëtare. Numri i teknologjive përdoren për të siguruar internetin për përdoruesit përfundimtarë, më popullorja është teknologjia kabllore DOCSIS me 68.95% të tregut, ndjekur nga 25.43% xDSL dhe 5.62% teknologji të tjera si FTTX dhe pa tel.[10]

Technology %
CABLE/DOCSIS 68.95%
xDSL 25.43%
Wireless 4.57%
FTTx 0.64%
Tjeter 0.41%

Në kontrast me vendet e tjera, shumica e pjesës së tregut është në pronësi të operatorëve privatë, me një total prej 74.57%. Operatori më i madh nder ta është IPKO me 51.21% i ndjekur nga Kujtesa me 19.08% dhe PTK me 25.43%.[10]

Operatori Teknologjia e perdorur Numri i perdoruesve (%)
IPKO DOCSIS 73,354 51.21%
PTK xDSL 36,432 25.43%
Kujtesa DOCSIS 27,331 19.08%

Telefonia fikse ne Kosove

Kosova ka shtrirjen më të ulët të linjave fikse në rajon, me vetëm 5.02% në kontrast me vendet fqinje dhe vendet e BE ku normat e penetrimit janë 25% dhe 40%.[10]

Aktualisht janë tre ofrues të licencuar të Telefonisë Fikse në Kosovë:

PTK

IPKO

KONET (linja me qira)

PTK është deri tani ofruesi kryesor me pjesëmarrje në treg prej 94.4%, IPKO ka vetëm 5.6%. Numri i abonentëve ka rënë në 2011 në 86,014 nga 88,372 në vitin 2010, duke shënuar një rënie prej 2,358 ose 2,67% të bazës së pajtimtarit.[10]

Televizioni Dixhital

Transmetimi i televizionit digjital është ende një proces i vazhdueshëm në Kosovë, duke kufizuar fushën transmetuese analoge televizive vetëm në tre kanale kombëtare.[12] Për shkak të këtyre kushteve të gjitha katër kompanitë kryesore të telekomunikacionit në Kosovë tani transmetojnë TV dixhital në media të tjera. Ndërsa IPKO dhe Kujtesa kanë zgjedhur të ripërdorin rrjetin ekzistues koaksial, PTK që ofron shërbime xDSL shkoi për IPTV, Artomotion ofron TV dixhital për përdoruesit e zgjedhur në Prishtinë. IPKO kohët e fundit ka lançuar një zgjidhje IPTV, të përshtatur ndaj klientëve mobil. Aktualisht platforma është në dispozicion në iOS, Android dhe nëpërmjet një shfletuesi të internetit.[13]

Metro WiFi

Dyçan i IPKO-s diku ne Prishtinë

Për shkak të mungesës së licencave 3G / LTE në Kosovë dhe kërkesës në rritje për shërbime të lëvizshme me brez të gjerë nga abonentët, të dy ofruesit e telekomunikacionit PTK dhe IPKO u kthyen në rrjetin pa tel municipal (Wi-Fi). Të dy operatorët mbulojnë shumicën e qyteteve të Kosovës dhe destinacionet turistike si Prekazi dhe Brezovica, qytetet e tjera mendohet se do te mbulohen me vone , por primare ka qenë mbulimi i zonave[14] ne te cilat ka zhvillim turistik dhe numër me te madh të popullsisë.[15]

Pika e Shkëmbimit të Internetit të Kosovës (Exchange Point)

Aktualisht, katër ISP-të kombëtare janë të ndërlidhura përmes KOSIX, nuk ka kosto për të kontrolluar [16]

Emri ISP Numri AS
PTK AS8661
IPKO AS21246
KUJTESA AS29170
ITS AS39237
ARTMOTION AS33983

Tregu i TIK[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Struktura e tregut të TIK në Kosovë është e larmishme në shumëllojshmërinë e aktiviteteve, ndërsa shitjet janë aktiviteti kryesor. [17] 62 përqind e kompanive të TIK kanë raportuar të importojnë mallra për shitje me pakicë, ndërkohë që eksportet e tyre janë minimale dhe rritet pjesa e tregut për të qenë brenda Kosovës dhe mund të arrijë deri në Maqedoni dhe Shqipëri. Qarkullimi mesatar vjetor në sektor është 250,000 euro, me një numër në rritje të kompanive që raportojnë qarkullimin në miliona euro.[17]

Struktura e tregut të TIK në Kosovë

Tregu i TIK ne Kosove , paraqitur në menyrë grafike.
Shitjet 33%
Shitje me pakicë 18.7%
Mirëmbajtja dhe Riparimi 17.6%
Zhvillimi i softuerit 13.2%
Konsultimi 7.7%
ISP ISP%
Trajnimi 5.5%
Sherbimet Inxhinierike 4.4%

Kompanitë e Teknologjisë[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Rol kryesor në zhvillimin e teknologjisë në Kosovë në kohën e pasluftës, kryesisht kishin organizatat e jashtme, organizatat jo-qeveritare dhe ndërmarrjet private. Kompanitë e Teknologjisë që janë zhvilluar gjatë këtyre viteve janë:

  • Formon
  • Gjirafa
  • Zombie Soup
  • jCoders

Formon është kompania e parë autoktone shqiptare që merret me prodhimin e 3D printerëve dhe është themeluar nga Rron Cena. Anëtarët e kësaj kompanie besojnë që krijimi është kusht themelorë për përmirësimin dhe avansimin tonë. Kjo kompani ka krijuar 3D printerin e parë të prodhuar në vendin tonë dhe përdoret për arsye sikurse ato edukative poashtu edhe fitimprurëse.[18]

Gjirafa është kompani që synim kryesor ka lehtësimin e përdorimit të internetit. Kompania e Gjirafës qëllimin e saj e arrin me anë të krijimit të platformave të ndryshme sikurse: makina kërkimore në gjuhën shqipe , platforma e reklamimit në Internet, platforma e publikimit të videove etj.[19]

Zombie Soup është kompani e krijimit të lojërave dixhitale. Puna e kësaj kompanie kryesisht bazohet në specializimin e realitetit virtual dhe inteligjencës artificiale. Disa nga produktet e kësaj kompanie janë: Captain 13, Yanone, Wired Pixel, Lab.[20]

jCoders është kompani e themeluar në vitin 2015. Kjo kompani ka si qëllim arsimimin, ndërtimin dhe frymëzimin e gjeneratave të reja lidhur me fushën e teknologjisë.[21]

Organizatat në fushën e Teknologjisë[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Organizatat që mirren me aktivitete për zhvillimin e teknologjisë në Kosovë:

  • BONEVET
  • Prishtina Hackerspace
  • IPKO Foundation

BONEVET është një organizatë jo-fitimprurese e themeluar në vitin 2014.[22] Kjo organizatë është qendra krijuese e parë në Ballkan. Me një mori të klasave dhe kurseve të ndryshme të lidhura me teknologjinë, kjo organizatë ka trajnuar më shumë se 1200 nxënës.[23]

Prishtina Hackerspace është një organizatë bashkëvepruese e themeluar për qellime të zhvillimit të fushave si teknologjia dhe edukimi.[24]

IPKO Foundation është një fondacion me bazë lokale i cili për qëllim e ka të mbështes dhe të zhvilloj gjeneratat e reja në fusha si teknologjia, shoqeria e informacioneve dhe Internetit.[25]

Referimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ "Strategjia e Kosovës për TI" (PDF). STIKK. Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 8 maj 2018. Marrë më 2018-11-11. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  2. ^ "Reporti i Kosoves per Populaten me te re". Arkivuar nga origjinali origjinali më 4 mars 2016. Marrë më 11 nëntor 2018. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  3. ^ a b (PDF) https://web.archive.org/web/20120612061340/http://www.amchamksv.org/images/userfiles/files/5688_th01.pdf. Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 12 qershor 2012. Marrë më 11 nëntor 2018. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!); Mungon ose është bosh |title= (Ndihmë!)
  4. ^ "Kerkesat per trajnime ne fushen e TIK rriten" (PDF). Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 4 nëntor 2013. Marrë më 11 nëntor 2018. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  5. ^ a b (PDF) https://web.archive.org/web/20131219012544/http://www.cullen-international.com/ressource/224/0/final-study-report-31-march-2011.pdf. Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 19 dhjetor 2013. Marrë më 11 nëntor 2018. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!); Mungon ose është bosh |title= (Ndihmë!)
  6. ^ (PDF) https://web.archive.org/web/20181117233726/http://www.eciks.org/english/publications/FactSheet_2011_Web.pdf. Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 17 nëntor 2018. Marrë më 11 nëntor 2018. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!); Mungon ose është bosh |title= (Ndihmë!)
  7. ^ a b (PDF) https://web.archive.org/web/20160303225512/http://www.esicenter.bg/content/EN/library/ICT%20sector%20analysis_Kosovo_v1.pdf. Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 3 mars 2016. Marrë më 11 nëntor 2018. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!); Mungon ose është bosh |title= (Ndihmë!)
  8. ^ "Kosova siguron kodin telefonik". Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  9. ^ "Slovenia blen 75% te ISP-se ne Kosove". Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  10. ^ a b c d e "Telekomunikimi ne Kosove" (PDF). Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 4 mars 2014. Marrë më 11 nëntor 2018. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  11. ^ "Kodi i telefonimit "bashkon" Kosoven me Shqiperi". Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  12. ^ (PDF) https://web.archive.org/web/20160304074500/http://www.kpm-ks.org/materiale/dokument/1283522801.4732.pdf. Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 4 mars 2016. Marrë më 11 nëntor 2018. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!); Mungon ose është bosh |title= (Ndihmë!)
  13. ^ "Artikulli GazetaExpress". Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  14. ^ "IPKO lanson 60 lokacione me free WI-FI". Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  15. ^ "Artikulli:Ipko Brezovica". Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)[lidhje e thyer]
  16. ^ "Kater ISP kombetare KOSIX". Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  17. ^ a b "Statistikat e tregut ne TIK" (PDF). Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)[lidhje e thyer]
  18. ^ "Faqja zyrtare e Formon". Formon. Marrë më 2018-11-11. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  19. ^ "Kompania Gjirafa". gjirafaVideo. Marrë më 2018-11-11. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  20. ^ "Faqja zyrtare e kompanisë "Zombie Soupe"". Zombie Soupe. Marrë më 2018-11-11. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  21. ^ "Faqja zyrtare e jCoders". jCoders Academy. Arkivuar nga origjinali origjinali më 13 shkurt 2019. Marrë më 2018-11-11. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  22. ^ "BONEVET". BONEVET. Marrë më 2018-11-11. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  23. ^ "Raporti Vjetor 2017 BONEVET". BONEVET. Marrë më 2018-11-11. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  24. ^ "Prishtina Hackerspace". Prishtina Hackerspace. Marrë më 2018-11-11. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  25. ^ "IPKO Foundation". IpkoFoundation. Marrë më 2018-11-11. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)