Kryengritja e vitit 1912

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Shkupi i marrë nga revolucionarët shqiptar.

Kryengritja shqiptare e vitit 1912 ishte kryengritje e fundit e shqiptarëvePerandorinë Osmane dhe zgjati nga janari deri në gusht të vitit 1912 [1][2][3]. Kryengritja përfundoi kur qeveria osmane ra dakord për të përmbushur kërkesat e kryengritësve më 4 shtator, 1912.

Prapavija[redakto | përpunoni burim]

Hasan Prishtina

Arsyet kryesore për të gjitha këto kryengritje ishin ndryshimet e futura për shqiptarët nga Xhonturqit, duke përfshirë rritjen e taksave, rekrutimin e shqiptarëve në ushtrinë Osmane, dhe çarmatimi i popullatës civile shqiptare[4].

Shqiptarët nuk ishin të vetmit që filluan kryengritjet kundër qeverisë të Xhon Turqve në këtë periudhë. Kishte kryengritje në Siri dhe në Gadishullin Arabik [5].

Sfondi[redakto | përpunoni burim]

Në Kosovë u formuan çeta të cilat ndërmorën edhe sulme kundër komisionit të reformave.[6] Pakënaqësia e popullit u shtua si pasojë e moszbatimit të marrëveshjes së gushtit 1911, vënies së taksave të reja, përkeqësimit të gjendjes ekonomike dhe përpjekjeve për të penguar çeljen e shkollave shqipe.[7] Me organizimin e forcave kryengritëse merreshin Hasan Prishtina, të cilin osmanët u munduan më kot ta vrisnin me anën e një atentati, dhe komandatët e çetave. Shqiptarët shtuan aksionet kundër autoriteteve turke.[8]

Autoritetet u munduan ta lokalizonin revoltën para se të merrte përpjestime të gjera. Për këtë qëllim sulmuan kryengritësit në Has por u thyen. Me 6 maj ngritën krye Peja dhe Shala. Me 11 maj kryengritësit hynë në Gjakovë por për shkak të mungesës së municionit u detyruan të bënin armëpushim. Ndërkohë në drejtim të Pejës u dërguan dy batalione osmane të cilat u shpartalluan nga kryengritësit shqiptarë. Sulmet kundër garnizonit osman të Pejës vazhduan edhe 10 ditë të tjera, duke lënë të vrarë 400 ushtarë osmanë, por pas ardhjes së reparteve ushtarake nga Mitrovica u vendos një armëpushim. Kryengritja u shtri edhe në sanxhakun e Prishtinës, në Llap dhe Vuçitërnë, ku çetat shqiptare ndërmorën disa sulme ndaj xhandarmërisë. Të ndodhur nën trysninë e kryengritësve, autoritetet osmane nuk guxuan ta shpallnin gjendjen e jashtëzakonshme.[9]

Qeveria osmane përqendroi në Kosovë forca të mëdha ushtarake, numri i të cilave kalonte 19 mijë ushtarë dhe kalorës, ta pajisur me topa e mitralozë. Sipas shtypit të kohës numri i kryengritësve shqiptarë kishte arritur në 15 mijë.[10]

Udhëheqësit e forcave kryengritëse ndien nevojën e bashkërendimit dhe organizimit të kryengritjes në shkallë kombëtare, prandaj i drejtuan një thirrje popullit shqiptar për tu bashkuar nën drejtimin e një komiteti të vetëm. Ministri i brendshëm turk deklaroi në parlament se "kryengritësit shqiptarë po u krijonin udhëheqësve të tyre mundësinë për të mbajtur lirisht kuvendin në Junik". Kuvendi u mblodh në Junik më 21-25 maj 1912 me nismën e Hasan Prishtinës dhe në të morën pjesë 250 delegatë nga Vilajeti i Kosovës, sanxhakët e Dibrës, të Shkodrës dhe të Elbasanit. Falë përpjekjeve të Hasan Prishtinës, Bajram Currit dhe Isa Boletinit u paralizuan veprimet e elementëve turkomanë në radhët e lëvizjes.[11] Kuvendi vendosi vazhdimin e kryengritjes dhe miratoi programin politik i cili përmbante kërkesa për autonominë e Shqipërisë, vendosjen e administratës shqiptare, caktimin e gjuhës shqipe me alfabet kombëtar si gjuhë zyrtare, ngritjen e flamurit shqiptar në gjithë vendin dhe garancinë e Fuqive të Mëdha për plotësimin e këtyre kërkesave.[12]

Qeveria turke mori masa të reja ushtarake për të penguar zgjerimin e kryengritjes ndërsa me anën e elementëve proturq ndërmori një fushatë shpifjesh kundër kryengritësve të cilët i quanin vegla të të huajve. Në Ferizaj u sollën tri regjimente të Divizionit të Stambollit. Regjimente osmane u përqendruan edhe në qytete tjera të Kosovës.[13]

Zgjerimi i kryengritjes[redakto | përpunoni burim]

Në fund të majit kryengritësit shqiptarë rifilluan veprimet luftarake kundër trupave turke. Një pjesë e kryengritësve të drejtuar nga Isa Boletini sulmuan Pejën dhe asgjësuan pozicionet ushtarake por pas ardhjes së përforcimeve të reja osmane u detyruan të tërhiqeshin për mungesë municionesh. Kryengritës të Hasit, Gashit dhe Bytyçes nën drejtimin e Bajram Currit thyen keqas 4 batalione osmane në qafë të Prushit, të cilat lanë në duart e shqiptarëve municione, armë dhe topa. Jehona e këtij suksesi i dha shtytje lëvizjes së armatosur edhe në viset tjera. Ndërkohë 4000 ushtarë osmanë rrethuan Isë Boletinin në fshatin Boletin dhe pas 2 javë luftimesh të rrepta e detyruan të tërhiqet tok me kryengritësit e tij në drejtim të Novi Pazarit.[14]

Autoritetet osmane ushtruan terror mbi popullsinë shqiptare, megjithatë valiu i Kosovës njoftonte me telegram ministrin e Punëve të Brendshme se kjo nuk i trembte shqiptarët por i nxiste edhe më shumë.[15] Nga ushtria osmane dezertuan shqiptarët, madje reparte të tëra, dhe u bashkuan me kryengritësit. Për t'i ndjekur të arratisurit u formuan reparte të veçanta.[16]

Kryngritja ishte përhapur edhe në viset tjera shqiptare sidomos në Shqipërinë e Veriut. Më 22 qershor malësorët e Bregut të Matës thyen forcat osmane që po shkonin prej Lezhës në Tiranë. Pas sukseseve të para kryengritja u zgjerua më shumë. Kryengritësit vendosën kontrollin mbi rrugën Tiranë-Shkodër dhe ndërprenë linjën telegrafike, kurse në Shqipërinë e Mesme, kryengritësit zhvilluan luftime me njësitë osmane në Tiranë,Shijak dhe Krujë. Në Dibër kryengritësit kërkuan largimin e forcave ushtarake nga vendi, hapjen e shkollave shqipe dhe kryerjen e shërbimit ushtarak në vend.[17]

Kryengritja shqiptare e futi qeverinë osmane në krizë të rëndë prandaj ajo dha dorëheqje më 17 korrik. Po atë ditë kryengritësit çliruan Gjakovën, më 21 korrik Prishtinën, më 22 korrik Novi Pazarin. Nga Novi Pazari Isa Boletini u nis në krye të 6000 luftëtarëve drejt Mitrovicës të cilën e mori pa luftë. Më pas u çliruan Vuçitërna, Peja, Ferizaj, Gjilani dhe Bujanovci. Idriz Seferi kishte çliruar krahina të tëra në trevën juglindore të Kosovës.[18]

Shih edhe[redakto | përpunoni burim]

Referencat[redakto | përpunoni burim]

  1. ^ Liotta, P. H.; Jebb, Cindy R. (2004). Mapping Macedonia: Idea and Identity. Greenwood Publishing Group. f. 62.  978-0-275-98247-8. Marrë më 9 April 2012. 
  2. ^ Phillips, John (2004). "The rise of Albanian nationalism". Macedonia: warlords and rebels in the Balkans. London: I.B. Tauris. f. 29.  1-86064-841-X. An Albanian uprising in Kosovo for independent schools in May 1912 led to capture of Skopje by rebels in August 
  3. ^ Taru Bahl; M.H. Syed (2003). "The Balkan Wars and creation of Independent Albania". Encyclopaedia of the Muslim World. New Delhi: Anmol publications PVT. Ltd. f. 53.  81-261-1419-3. The Albanians once more raise against Ottoman Empire in May 1912 and took Macedonian capitol of Skopje by August 
  4. ^ Gurakuqi, Romeo (November 2007). "The Highland Uprising of 1911" (php). Shoqata Dedë Gjo' Luli Association. Marrë më January 9, 2011. It was provoked by the laws passed by the new regime that claimed to loyally implement the old fiscal policy on the extremely impoverished population, impose new heavy taxes upon people, forcefully recruit Albanians for the Turkish army, continue the process of the entire population disarmament, extend its absolute power all over Albania, even over those regions that had always enjoyed certain privileges. 
  5. ^ Kayalı, Hasan (1997). "Arabs and the Young Turks, Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908–1918". University of California Press. Marrë më January 9, 2011. The Young Turk Revolution of 1908 ... confronted insurgencies in Syria, Albania, and Arabia (i.e., the Arabian Peninsula). 
  6. ^ Akademia 2002, p. 467
  7. ^ Akademia 2002, p. 467
  8. ^ Akademia 2002, p. 468
  9. ^ Akademia 2002, p. 468-469
  10. ^ Akademia 2002, p. 469
  11. ^ Akademia 2002, p. 470
  12. ^ Akademia 2002, pp. 470-471
  13. ^ Akademia 2002, pp. 471
  14. ^ Akademia 2002, pp. 472
  15. ^ Akademia 2002, pp. 473
  16. ^ Akademia 2002, p. 474
  17. ^ Akademia 2002, p. 478
  18. ^ Akademia 2002, p. 482-484

Lexim i mëtejshëm[redakto | përpunoni burim]

  • Hrabak, Bogumil (1990), "Orijentacija kosovskih i debarskih Albanaca u prvim mesecima 1912. godine", Zbornik radova (në Serbian), 30, Kosovska Mitrovica: Filozofski fakultet u Prištini, f. 21–61, arkivuar nga origjinali më January 17, 2011, marrë më January 17, 2011 
  • Tallon, James "The failure of Ottomanism: The Albanian Rebellions of 1909--1912" |url=http://gradworks.umi.com/35/26/3526980.html
  • Historia e popullit shqiptar: vëllimi i dytë. Tiranë: Toena. 2002.