Tolui

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Tolui Han
Tolui Khan.jpg
Piktura e Tolui Han nga Rashid el-Din Hamadani
Regjent i Perandorisë Mongole
Mbretërimi 25 gusht 1227 – 13 shtator 1229
Paraardhës Xhingis Han
Pasardhës Ögedei Han
Bashkëshort Sorghaghtani Beki
Saruk Khatun
Lingqun Khatun
Nayan Khatun
Doquz Khatun
Fëmijë Möngke Han (1209–1259)
Kubilaj Han (1215–1294)
Hulagu Han (1217–1265)
Ariq Böke (1219–1266)
Shtëpia Borjigin
Baba Xhingis Han
Nëna Börte
Lindi rreth vitit 1190
Perandoria Mongole
Vdiq 1232
Religjioni Tengrizmi

Tolui Han (Mongolisht: ᠲᠥᠯᠦᠢ Тулуй хаан, Kinezisht: 拖雷; rreth vitit 1190 - 1232) ishte djali i katërt i Xhingis Han nga gruaja e tij Börte Hatun. Ulusi i tij, ose trashëgimia territoriale, në vdekjen e babait të tij më 1227 ishte atdheu në Mongoli, dhe ai gjithashtu shërbeu si administrator civil deri në vitin 1229, koha që u desh për të konfirmuar Ögedei si hani i dytë i madh i Perandorisë Mongole (1206–1368). Para kësaj ai kishte shërbyer me dallim në fushatat kundër dinastisë Jin, Xia Perëndimore dhe Perandoria Harezmshah, ku ai ishte i rëndësishëm në kapjen dhe masakrën në Merv dhe Nishapur. Ai është një paraardhës i drejtpërdrejtë i shumicës së Ilhanidëve.

Tolui kurrë nuk e përdori titullin e haganit; as Xhingis Han dhe as tre pasardhësit e tij të menjëhershëm nuk do të përdornin kurrë ndonjë tituj mbretërorë ndryshe nga dinastitë fqinje kineze në jug.

Jeta[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjatë ngritjes së Xhingis Han, Tolui ishte shumë i ri për t'u përfshirë në beteja. Tolui pothuajse u vra nga një tatar kur ishte rreth pesë vjeç. Ai u shpëtua nga motra e tij Altani dhe dy shoqërues të Xhingisit. Në vitin 1203, babai i tij i dhuroi Tolui gruan e tij Sorghaghtani, mbesa e Ong Han (një mik i gjyshit të Tolui Yesugei). Djali i tyre i parë Möngke lindi në vitin 1209.

Ai së pari hyri në luftime kundër dinastisë Jin në vitin 1213, duke shkallëzuar muret e Dexing me kunatin e tij Chiqu.

Në vitin 1221, Xhingis Han e dërgoi atë në HorasanIran. Qytetet në këtë zonë ishin revoltuar disa herë. Mbrojtësit e Nishapurit vranë Toquchar, kunatin e Toluit në nëntor 1220. Ushtria e Toluit evakuoi Nishapurin në fusha. Ai urdhëroi masakrat totale të Nishapurit dhe Mervit.[1]

Pasimi i Xhingis Han[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kur Xhingis Han po vendoste se kush duhet ta pasonte atë, ai kishte vështirësi të zgjidhte midis katër djemve të tij. Tolui kishte një reputacion të fortë për aftësitë e tij ushtarake dhe ishte shumë i suksesshëm si gjeneral, por Xhingis Han zgjodhi Ögedein, i cili ishte më i aftë politikisht. Xhingis Han mendonte se Tolui do të ishte shumë i kujdesshëm për të qenë një udhëheqës efektiv. Tolui ishte me babanë e tij në fushatë kundër Xi Xia më 1227.

Pas vdekjes së Xhingis Hanit, Tolui përgjithësisht mbikëqyri Perandorinë Mongole për dy vjet. Fisnikët mongol e pranuan këtë pjesërisht për shkak të traditës që djali i vogël trashëgon pronat e babait të tij, dhe pjesërisht sepse Tolui kishte ushtrinë më të madhe dhe më të fuqishme në Mongoli qendrore në atë kohë. Tolui mbështeti zgjedhjen e haganit tjetër me zgjedhje, dhe Ögedei u zgjodh, duke përmbushur dëshirat e babait të tij.

Tolui bëri fushatë me Ögedei në Kinën veriore, duke shërbyer si strateg dhe komandant fushor më 1231–32. Dy ushtri ishin dërguar për të rrethuar Kaifeng, kryeqytetin e Jin. Pasi u thyen shumica e mbrojtjes së Jin, ata u kthyen në veri.

Vdekja[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sipas Historisë së Fshehtë të Mongoleve, Tolui sakrifikoi veten e tij për të shëruar Ögedei nga një sëmundje shumë e rëndë gjatë një fushate në Kinë. Shamanët kishin përcaktuar që rrënja e sëmundjes së Ögedeit ishin shpirtrat e tokës dhe ujit të Kinës, të cilët ishin të mërzitur që subjektet e tyre ishin dëbuar dhe toka e tyre ishte shkatërruar. Ofrimi i tokës, kafshëve dhe njerëzve kishin çuar vetëm në përkeqësimin e sëmundjes së Ögödei, por kur ata ofruan të flijonin një anëtar të familjes, Ögödei u bë më mirë menjëherë. Tolui doli vullnetar dhe vdiq direkt pasi konsumoi një pije të mallkuar. Sidoqoftë, Ata-Malik Juvayni thotë se ai vdiq nga alkoolizmi.[2]

Gratë, konkubinat dhe fëmijët[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. Sorghaghtani Beki - vajza e Jakha Gambhu, vëllai i vogël i udhëheqësit të fuqishëm Keraite Toghrul
  2. Lingqun hatun[3] - vajza e hanit Naiman dhe sundimtarit Kara-Hitai Kuchlug
  3. Saruq Hatun - infermiere e Kubilajit, konkubinë nga Naimanët
    • Jörike - e martuar me Bulga, mbesa e Anchen të Khongiradët, vdiq në rini.
    • Möge - vdiq gjatë pushtimit mongol të Kinës Song
      • Chingtüm
        • Ebügen
  4. Mayiche - konkubinë nga Naimanët
  5. Nayan Khatun
  6. Doquz Hatun - mbesa e hanit Keraite Toghrul

Referimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ William Bayne Fisher, John Andrew Boyle, Ilya Gershevitch, Ehsan Yar The Cambridge History of Iran, p. 313.
  2. ^ Kahn, Paul; Cleaves, Francis Woodman. The Secret History of the Mongols, p. xxvi.
  3. ^ F., Broadbridge, Anne (18 korrik 2018). Women and the making of the Mongol Empire (në anglisht). Cambridge. f. 233. ISBN 9781108424899. OCLC 1022078179.