Luksemburgu

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Dukata e Madhe e Luksemburgut
Groussherzogtum Lëtzebuerg (luks.)
Grand-Duché de Luxembourg (fr.)
Großherzogtum Luxemburg (gjer.)
Flamuri i Luksemburgut Stema e Luksemburgut
Flamuri Stema
Moto: Mir wëlle bleiwe wat mir sinn
në gjuhën shqipe: Ne duam me qënë kush jemi
Himni kombëtar: Ons Heemecht
në gjuhën shqipe: Atdheu tonë
 
Situata e Luksemburgut
 
Kryeqyteti Luksemburgu
Qyteti më i madh Luksemburgu
Gjuha zyrtare frëngjishtja, gjermanishtja, luksemburgishtja
Forma e qeverisë Monarki parlamentare
President Duka i Madh
Kryeministër Kryeministri
Pavarësia
16 qershor
Sipërfaqja Vëndi i 177-të
2,586 km²
ZEE km²
Popullsia
 • totale
 • dendësia
Vëndi i 167-të
442 972 (2004)
171 banorë/km²
PBB
 • totale
 • për banor

32.76 miljard $
62,700 $
IZHNJ (2003) 0.957
Monedha Euro
Zona kohore
 • në verë
UTC+1
UTC+2
Kodi i internetit .lu
Prefiksi telefonik +352

Luksenburgu zyrtarisht Dukata e Madhe e Luksemburgut është shtet pa dalje në det në Europën perëndimore. Ai kufizohet në veri-perindim nga Belgjika, në lindje nga Gjermania dhe në jugperëndim kufizohet nga Franca.

Luksenburgu ka një popullsi prej 524.853 (që nga tetori 2012) dhe një sipërfaqe prej 2586 kilometra katrorë.

Si një demokraci përfaqësuese me një monark kushtetues, ai drejtohet nga një Dukë i Madh dhe është Dukata e Madhe e vetme e mbetur në botë. Luksemburgu është një vend i zhvilluar, me një ekonomi të përparuar dhe [Prodhimi i Brendshëm Bruto|PBB]] më të lartë në botë për frymë, sipas Bankës Botërore. Rëndësia historike dhe strategjike e tij daton që prej themelimit të tij si një fortesë e epokës romake dhe kështjellë e frankëve në mesjetën e herëshme. Ai ishte një bastion i rëndësishëm përgjatë Rrugës spanjoll kur Spanja ishte fuqia kryesore evropiane që kishte influencë në gjithë hemisferën perëndimore dhe më gjerë në shekujt e 16-17-të.

Luksemburgu është një anëtar i Bashkimit Evropian, NATO-s, OECD, Kombeve e Bashkuara, dhe Beneluksit, duke reflektuar konsensusin politik në favor të integrimit ekonomik, politik dhe ushtarak. Qyteti i Luksemburgut, që është kryeqyteti dhe qyteti më i madh, është selia e disa institucioneve dhe agjencive të BE-së. Më 18 tetor 2012, Luksemburgu u zgjodh si anëtar i përkohshëm në Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, për herë të parë në historinë e tij. Ai do të shërbejnë në Këshillin e Sigurimit nga 1 janar 2013 deri më 31 dhjetor 2014 dhe do të jetë, të paktën deri në fund të vitit 2013, i vetmi anëtar i BE-së jo i përhershëm.

Duke pasqyruar pozicionin e tij gjeografik, kultura e Luksemburgut është një shkrirje e Europës romanike dhe gjermanike, duke huazuar tradita të dallueshme nga secila prej tyre. Luksemburgu është një shtet trigjuhësh: luksembourgisht, frëngjisht dhe gjermanisht janë gjuhë zyrtare. Edhe pse një shtet laik, Luksemburgu është kryesisht katolik.

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Historia e Luksemburgut.

Historia e regjistruar e Luksemburgut fillon me blerjen e Lucilinburhuc (sot Kështjella e Luksemburgut) e ndodhur në shkëmbin Bock nga Siegfried, Kont i Ardennes në 963, nëpërmjet një akti të këmbimit me Abacinë e Shën Maksimit në Trier. Rreth kësaj fortese, u zhvillua gradualisht një qytet, i cili u bë qendra e një shteti me një vlerë të madhe strategjike. Në shekullin e 14-të dhe në fillim të shekullit të 15-të, tre anëtarë të Dhomës së Luksemburgut mbretëruan si Perandorë romakë. Në vitin 1437, Dhoma e Luksemburgut pësoi një krizë trashëgimie, e shkaktuar nga mungesa e një trashëgimtari mashkull për të marrë fronin, gjë që çoi në shitjen e territorit e nga Dukesha Elisabeth tek Filipi i Mirë i Burgundisë.

Politika[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Sistemi shtetror e Luksemburgut.

Njësitë administrative[redakto | redakto tekstin burimor]

Luksemburgu ndahet në tri njësi administrative të quajtura Distrikte të cilët ndahen më tutje më 12 njësi të quajtura kantone e që këto ndahen në 116 njësi më të vogla të quajtura komuna. Dymbëdhjetë nga komunat kanë statusin e qytetit, nga të cilët qyteti i Luksemburgut është më i madhi.

Kantonet u krijuan më 24 shkurt 1843. Në vitin 1857, u krijua Distrikti Mersch nga kantonet Mersch dhe Redange por, ky distrikt i katërt u shkri në vitin 1867, kur riorganizimi i dhjetë vjetëve më parë u anullua.

Njësitë administrative në Luksemburg

Gjeografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Harta topografike e Luksemburgut
Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Gjeografia e Luksemburgut.

Sipërfaqja e përgjithshme e Luksemburgut është 65,200 km2, shtrihet rreth koordinatave gjeografike 49 45 V, 6 10 L. Vija kufitare e Luksemburgut është 359 km e gjatë dhe nuk ka vijë bregdetare.

Klima e Luksemburgut është klimë kontinentale me dimër të butë dhe verë të ftohtë.

Pjesa më e madhe e relievit të Luksemburgut është terren me rrafshnalta të gjëra e të buta, me male të cekëta që në veri shendohen në bjeshkë . Pika më e ultë e relievit gjendet përgjatë bregut të lumit Mosele (133m;ang.:Moselle River) dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej 559 metrave në vendin e quajtur "Vendi i kalas" (ang.:Buurgplaatz).

Ekonomia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Ekonomia e Luksemburgut.

Kur flitet per ekonomine e luksemburgut duhemi te ndalemi së pari tek niveli i jetesës jashtëzakonisht të lartë, me të ardhurat per fryme mbi 100 mije dollare ne vit cka e bën te zërë vendin e parë në botë... Para një shekulli ka qenë në një shkallë të ulët të zhvillimit. Në daljen prej kësaj prapambeturie nuk kanë ndihmuar as rezervat e konsiderueshme të mineralit të hekurit, me që ato në përmbajtjen e tyre kanë pasur fosfor. Mënyra e defosforizimit me metodën e Tomasit në vititn 1877 ka mundësuar rritjen e prodhimtarisë. Prej asaj kohe prodhimtaria e gizës, e cila ka qenë 100 000 tonë, është rritur më se katër herë. Në vitin 1997 janë prodhuar 440 000 ton gizë, dhe 2,6 milion ton çelik. Sasia prej më se 6 ton të çelikut për kokë të banorit paraqet rekordin botërorë dhe paraqet një shtet karakteristik. Përveç përpunimit të mineralit të hekurit të eksploatuar në vend, 90% të këtij minerali importohet nga krahina Loren e Francës, nga Suedia dhe Brazizli. Me koksin e qymyrgurit e importua nga gjermania punojnë 30 uzina metalurgjike, 9 çelnikore dhe 6 derstile. Qendrat më të njohura janë Diferdanzh me 20 000 banorë, Esh 30.000 banorë dhe Belvare , që janë koncentruar në jug të shtetit. Në kuadër të prodhimtarisë së gjithëmbarshme metalurgjia me 75% përcakton edhe njëanshmërinë themelore në ekonomi. Prodhimet e saj më se 95% eksportohen jashtë, duke i sjellë Luksemburgut të ardhura të mëdha. Fitimet që sjell metalurgjia janë bazë e mirë e përparimit të degëve të tjera të ekonomisë, si bujqësisë, industrisë përpunuese dhe transporti. Bujqësia, edhe pse është intensive, prodhimtaria është e vogël për shkak të tokës joproduktive. Në vlerën e prodhimtarisë bujqësore 80% merr pjesë blegtoria. Për ndryshim nga shtetet tjera të Beneluksit, në Luksemburg dominojnë pronat me madhësi mesatare(10-50ha0 me 60%. Luksemburgu eksporton prodhimet e metalurgjisë, të cilat në tregun botëror janë mjaft të kërkuara. Importon lëndët e para për metalurgji, mandej drithërat. Tregtinë e ka të orientuar me shtetet e Bashkësisë Evropiane.

Demografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Demografia e Luksemburgut.

Kultura[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Kultura e Luksemburgut.

Të tjera[redakto | redakto tekstin burimor]

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]

 Commons: Luksemburgu – Album me fotografi dhe/apo video dhe material multimediale
 Commons: Luksemburgu – Album me fotografi dhe/apo video dhe material multimediale