CERN

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko

Organizata Evropiane për Kërkime Bërthamore (frëngjisht: Organisation européenne pour la recherche nucléaire), e njohur si CERN ( /ˈsɝn/; shqiptimi frëngjisht: [sɛʁn]; rrjedh nga emri "Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire"; shih Historia) është një organizatë kërkimore Evropiane që operon me laboratorin e fizikës së grimcave më të madh në botë. I themeluar në vitin 1954, organizata është e bazuar në një periferi në veriperëndim të Gjenevës në kufirin franko-zviceran, dhe ka 22 shtete anëtare. Izraeli është i pari (dhe aktualisht i vetmi) shtet jo-evropian që i është dhënë anëtarësimi i plotë [3].

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

12 shtetet anëtare themeluese të CERN në vitin 1954 [1] (kufij të hartës nga viti 1989)

Konventa për themelimin e CERN u ratifikua më 29 shtator 1954 nga 12 vende të Evropës Perëndimore [1]. shkurtesa CERN është për emërtimin "frëngjisht: Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire" (Këshilli Evropian për Kërkime Bërthamore), që ishte një këshill i përkohshëm për ndërtimin e laboratorit, i themeluar nga 12 qeveri evropiane në vitin 1952. shkurtesa u mbajt për laboratorin e ri pasi këshilli i përkohshëm u shpërbë, edhe pse në vitin 1954 u ndryshua emri në atë që është aktual Organizata Evropiane për Kërkime Bërthamore (frëngjisht: Organisation Européenne pour la Recherche Nucléaire)[4]. Sipas Lew Kowarski, një ish drejtor i CERN-it, kur u ndryshua, shkurtimi i çuditshëm që mund të bëhej ishte OERN, dhe Heisenberg tha se shkutesa mundet "akoma të qëndrojë CERN edhe nëse emri ndryshon".

Kryetari i parë i CERN-it ishte Sir Benjamin Lockspeiser. Drejtori i Përgjithshëm i parë ishte Edoardo Amaldi.

Laboratori ishte i përkushtuar fillimisht për të studiuar bërthamat atomike, por shumë shpejt u aplikua për "fizikën e enregjisë së lartë", i kushtuar kryesisht me studimin e ndërveprimeve midis grimcave subatomike. Për këtë arsye, laborator i drejtuar nga CERN njihet zakonisht si Laborator Evropian për fizikën e grimcave (Laboratoire européen pour la physique des particules), emërtim që i përshkruan më mirë hulumtimet që kryhen atje.

Arritjet shkencore[redakto | redakto tekstin burimor]

Disa arritje të rëndësishme në fizikën e grimcave janë bërë përmes eksperimenteve në CERN.

Shkenca kompjuterike[redakto | redakto tekstin burimor]

World Wide Web filloi si një projekt i CERN i quajtur ENQUIRE, i inicuar nga Tim Berners-Lee në vitin 1989 dhe Robert Cailliau në vitin 1990 [5]. Berners-Lee dhe Cailliau u nderuan bashkërisht nga Shoqata për Makineritë Kompjuterike në vitin 1995 për kontributin e tyre në zhvillimin e World Wide Web.

Bazuar në konceptin e hypertext-it, projekti kishte për qëllim që të lehtësojë shkëmbimin e informacionit ndërmjet hulumtuesve. Faqja e internetit e parë u aktivizua në vitin 1991. Më 30 prill 1993, CERN njoftoi se World Wide Web do të jetë falas për të gjithë. Një kopje[6] e webfaqes orgjinale të parë, e krijuar nga Berners-Lee, është akoma e publikuar në faqen e internetit të Konsorciumit të World Wide Web, si një dokument historik.

Më shpejt-se-drita anomalia e neutrinove[redakto | redakto tekstin burimor]

Pjesëmarrja dhe financimi[redakto | redakto tekstin burimor]

Shtetet anëtare dhe buxheti[redakto | redakto tekstin burimor]

Shtetet anëtare të CERN dhe agjenda aktuale e zgjerimit██ Anëtarët e CERN ██ Anëtarësimi në progres ██ Kanë deklaruar dëshirë për tu bashkuar

Që nga themelimi i saj nga 12 anëtarë në vitin 1954, CERN ka pranuar rregullisht anëtarë të rinj. Të gjithë anëtarët e rinj kanë mbetur në organizatë që prej anëtarësimit të tyre, me përjashtim të Spanjës dhe Jugosllavisë. Spanja për herë të parë u bashkua CERN-it në vitin 1961, u tërhoq në vitin 1969, dhe u kthye përsëri në vitin 1983. Jugosllavia ishte anëtar themelues i CERN-it, por largua në vitin 1961. Nga 22 anëtarë, 18 janë vende anëtare të Bashkimit Evropian. Zvicra dhe Norvegjia nuk janë. Izraeli u bashkua CERN-it si një anëtar i plotë më 6 janar 2014[7], duke u bërë i pari (dhe aktualisht i vetmi) anëtar jo-evropian [8]. Në qershor 2015, Rumania u bë anëtare e plotë e CERN-it, pas një votimi unanim në favor [9].

Sipas vitit 2014, CERN merr kontributin nga shtetet me një popullsi të përgjithshme prej rreth 517.000.000 persona. Mesatarisht në ato shtete, kontributi për person gjatë vitit 2014 ishte rreth 2.2 franga zvicerane/vit.

Shtetet anëtare Ka marrë statusin Kontributi
(milion CHF për 2014)
Kontributi
(pjesë e totalit të 2014)
Kontributi për kryeqytet [note 1]
(CHF/person për 2014)
Anëtarët themelues[note 2]
Belgjika Belgjika 29 shtator 1954 &0000000000000030.50000030,5 &0000000000000002.5000002,5% &0000000000000002.7000002,7
flamuri Danimarka 29 shtator 1954 &0000000000000019.30000019,3 &0000000000000001.6000001,6% &0000000000000003.4000003,4
Franca Franca 29 shtator 1954 &0000000000000169.200000169,2 &0000000000000014.00000014,0% &0000000000000002.6000002,6
Gjermania Gjermania 29 shtator 1954 &0000000000000222.900000222,9 &0000000000000018.50000018,5% &0000000000000002.8000002,8
Greqia Greqia 29 shtator 1954 &0000000000000018.00000018,0 &0000000000000001.5000001,5% &0000000000000001.6000001,6
Italia Italia 29 shtator 1954 &0000000000000126.200000126,2 &0000000000000010.50000010,5% &0000000000000002.1000002,1
Flag of the Netherlands.svg Holanda 29 shtator 1954 &0000000000000050.60000050,6 &0000000000000004.2000004,2% &0000000000000003.0000003,0
Norvegjia Norvegjia 29 shtator 1954 &0000000000000028.00000028,0 &0000000000000002.3000002,3% &0000000000000005.4000005,4
Suedia Suedia 29 shtator 1954 &0000000000000028.70000028,7 &0000000000000002.4000002,4% &0000000000000003.0000003,0
flamuri Zvicra 29 shtator 1954 &0000000000000040.00000040,0 &0000000000000003.3000003,3% &0000000000000004.9000004,9
Flag of the United Kingdom.svg Britania e Madhe 29 shtator 1954 &0000000000000152.600000152,6 &0000000000000012.70000012,7% &0000000000000002.4000002,4
Shtete të anëtarësuara[note 3]
Austria Austria 1 qershor 1959 &0000000000000024.40000024,4 &0000000000000002.0000002,0% &0000000000000002.9000002,9
Spanja Spanja 1 janar 1983 &0000000000000091.10000091,1 &0000000000000007.6000007,6% &0000000000000002.0000002,0
Portugalia Portugalia 1 janar 1986 &0000000000000013.20000013,2 &0000000000000001.1000001,1% &0000000000000001.3000001,3
Finlanda Finlanda 1 janar 1991 &0000000000000015.30000015,3 &0000000000000001.3000001,3% &0000000000000002.8000002,8
Polonia Polonia 1 korrik 1991 &0000000000000029.30000029,3 &0000000000000002.4000002,4% &0000000000000000.8000000,8
Hungaria Hungaria 1 korrik 1992 &0000000000000007.1000007,1 &0000000000000000.6000000,6% &0000000000000000.7000000,7
Republika Çeke Republika Çeke 1 korrik 1993 &0000000000000011.30000011,3 &0000000000000000.9000000,9% &0000000000000001.1000001,1
Sllovakia Sllovakia 1 korrik 1993 &0000000000000005.5000005,5 &0000000000000000.5000000,5% &0000000000000001.0000001,0
Bulgaria Bullgaria 11 qershor 1999 &0000000000000003.1000003,1 &0000000000000000.3000000,3% &0000000000000000.4000000,4
Izraeli Izraeli 6 janar 2014 [7] &0000000000000022.10000022,1 &0000000000000001.8000001,8% &0000000000000002.7000002,7
Rumania Rumania 20 qershor 2015[14] &0000000000000007.9000007,9 &0000000000000000.7000000,7% &0000000000000000.4000000,4
Anëtarë bashkëpunues fazën-para Anëtarësimit[note 4]
Serbia Serbia 15 mars 2012[15] &0000000000000001.0000001,0 &0000000000000000.1000000,1% &0000000000000000.1000000,1
Qipro Qipro nënshkruar më 5 tetor 2012, akoma nuk është miratuar[16] &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000 &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000% &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000
Shtete të bashkëpunuese
Ukraina Ukraina nënshkruar më 3 tetor 2013, akoma nuk është miratuar[17] &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000 &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000% &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000
Turqia Turqia 6 maj 2015 [18] &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000 &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000% &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000
Flag of Pakistan.svg Pakistani nënshkruar më 19 qershor 2014, miratuar më 31 korrik 2015.[19][20] &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000 &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000% &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000
Gjithsej Anëtarët, Kandidatët dhe Bashkëpunuesit &0000000000001117.5000001.117,5[21] &0000000000000092.70000092,7% &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000
 Bashkimi Evropian[22] 1 korrik 1985[23] &0000000000000018.80000018,8 &0000000000000001.6000001,6% &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000
Të ardhura tjera &0000000000000069.20000069,2 &0000000000000005.7000005,7% &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000
Gjithsej CERN &0000000000001205.5000001.205,5[22] &0000000000000100.000000100,0% &Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /Gabim shprehjeje: Operator i papritur /-1.000000
  1. ^ Bazuar në popullsinë në vitin 2014.[10]
  2. ^ 12 anëtarët themelues hartuan Konventën për Krijimin e Organizatës Evropiane për Kërkime Bërthamore e cila hyri në fuqi më 29 shtator 1954.[11][12]
  3. ^ Shtete të anëtarësuara became CERN member states upon signing an accession agreement.[13]
  4. ^ Kontributi shtesë prej shteteve kandidatë për pranim dhe anëtarët bashkëpunues.[13]

Referencat[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ a b c "CERN.ch" (in anglisht). Public.web.cern.ch. Marrë më 20 nëntor 2010.  Check date values in: |access-date= (help)
  2. ^ "CERN – Council Delegates". cern.ch. 
  3. ^ The boycott movement is losing the battle – for now
  4. ^ "The Name CERN" (in anglisht). CERN. 30 shtator 2011. Marrë më 16 gusht 2012. 
  5. ^ "CERN.ch". Public.web.cern.ch. Marrë më 20 November 2010. 
  6. ^ "W3.org". W3.org. Marrë më 20 November 2010. 
  7. ^ a b "CERN Internationl Relations – Israel". Marrë më 5 korrik 2014. 
  8. ^ Rahman, Fazlur. (2013-11-11) Israel may become first non-European member of nuclear research group CERN – Diplomacy and Defense Israel News. Haaretz. Retrieved on 2014-04-28.
  9. ^ http://www.agerpres.ro/english/2015/06/20/romania-becomes-member-of-the-european-organization-for-nuclear-research-cern-14-33-42
  10. ^ Lista e shteteve sipas popullsisë
  11. ^ ESA Convention (PDF) (6th ed.). European Space Agency. September 2005. ISBN 92-9092-397-0. 
  12. ^ "CONVENTION FOR THE ESTABLISHMENT OF A EUROPEAN ORGANIZATION FOR NUCLEAR RESEARCH". CERN Council website. CERN. Marrë më 16 korrik 2012. 
  13. ^ a b "CERN Member States". CERN Council website. CERN. Marrë më 16 korrik 2012. 
  14. ^ "Romania becomes member of the European Organization for Nuclear Research - CERN". Agerpres. 20 qershor 2015. Marrë më 21 qershor 2015. 
  15. ^ "CERN Shtete të bashkëpunuese". CERN. 16 March 2012. Marrë më 5 korrik 2014. 
  16. ^ http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/nms/cyprus.html
  17. ^ http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/nms/ukraine.html
  18. ^ http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/assoc/turkey.html
  19. ^ Pakistan becomes Associate Member State of CERN
  20. ^ http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/nms/pakistan.html
  21. ^ "Member States' Contributions – 2014". CERN website. CERN. Marrë më 6 korrik 2014. 
  22. ^ a b "Final Budget of the Organization for the sixtieth financial year 2014" (PDF). CERN. 29 November 2013. Marrë më 6 korrik 2014. 
  23. ^ "Observers". CERN Council website. CERN. Marrë më 16 korrik 2012. 

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]

Commons-logo.svg         Wikimedia Commons ka materiale multimediale në lidhje me: CERN