Evo Morales

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Evo Morales (2009)

Juan Evo Morales Ayma u lind më 26 tetor 1959 në Isallawi, Kantonin Orinoca në departementin Oruro, Bolivi dhe është që nga 22 janari 2006 president i Bolivisë. Ai i përket etinisë ajmara. Është udhëheqës i partisë sozialiste boliviane Lëvizja për socializëm (shkurt MAS) si dhe i lëvizjes për të drejtat e bujqve të bimës Koka.

Evo Morales i fitoi zgjedhjet e parakohshme për president, më 18 dhjetor 2005, me 53.7% të votave; [1][2] duke u bërë presidenti i parë indigjen që drejtonte nje shtet, pikërisht Bolivinë. Në zgjedhjet për president në dhjetor të vitit 2009 u rizgjodh president me 63% të votave.[3]

Shenja dalluese të Morales janë pulovra Chompa dhe xhaketa Chamarra, e hedhur jo rregullsiht mbi supe. Këto janë veshje tradicionale të indigjenëve dhe ai i mban për të theksusr rrëenjet e tij indigjene edhe në rastet e takimeve ndërkombëtare, që në fillimit e karrierës së tij si president.

Kritik i politikës së jashtme të Shteteve të Bashkuara dhe përfshirjes së korporataveAmerikën latine, ai ka qënë aleat i ngushtë i qeverive socialiste të Hugo Çavez në Venezuelë dhe Fidel Kastros në Kubë. Në tetor të vitit 2009 Morales mori nga Asambleja e Përgjithshme e Kobeve të Bashkuara titullin "World Hero of Mother Earth".[4]


Rinia dhe shkollimi[redakto | redakto tekstin burimor]

Morales e kaloi rininë e tij ne Departamento Oruro ne Altiplano ne nje varfëri ekstremisht te madhe. Kater nga vellezerit etij vdiqen ne vitete e hershme te rinise. Ai vjen nga nje familje Aymara nga nje fshat i vogel Orinoca ne pjesen boliviane te Altiplano. Shpesh kishte per te dhe vellezerit dhe motrat vetme tre here ne dite suppen e misrit per te ngrene. Gjatë kohes se shkolles Morales punonte ne nje furrë buke dhe shiste embelsira ne shkollen, te cilen e ndoqi deri ne klasen e gjashte. Në fundjavë, ai luante gjithashtu në një grup në mënyrë për të fituar jetesën e tij. Kur acari shkaerroi përsëri të gjithë të korrat, babai i tij vendosi të shkojë në Yungas. Por duke qene se si vend ishte përtej mundësive të familjes së tij, ai qendroi nga viti 1978 në Chapare, qendra boliviane e kultivimit kokas. Pas Morales kishte përfunduar shërbimin e tij ushtarak, ai shkoi përsëri në Chapare.

Karriera politike[redakto | redakto tekstin burimor]

Morales morri me kohe gjithmone e me teper pergjegjesi ne Sindicato, ku jeta u organizua në komunitete fshatare . Atje u mblodh para, si te themi taksa,per te ndertuar shkolla, rruge dhe stacione shëndetësore. I riu Evo u zgjodh me ne fund Dirigente (drejtues ) i sindicatos se tij, me venone edhe Dirigente edhe te njesise tjeter te asaj qendrore te quajtur, Central.

Morales ishte qe nga 1993 parlamentar, si fillim per Izquierda Unida.[5] Në vitet nëntëdhjetë ai themeloi me shokët IPSP (Instrumenti Politik për Sovranitetin e Popujve). Pasi gjykata e zgjedhjeve kishte penguar në mënyrë të përsëritur një pranim të partisë në zgjedhje, ata morën me MAS (Movimento al Socialismo) emrin e nje partie, qe ishte pak perpara shperberjes se saj. Fale kesaj liste kjo parti mund i te marre pjese ne zgjedhje dhe te futen ne parlament. Morales mundi te fitoje ne zonen Chapare mbe mbi 60 perqind te votave dhe te kalonte si kandidat direkt serisht ne parlament.[5]

Ne nendor te 2007 Evo Morales mori nga Universidad Autónoma de Santo Domingo nje titull Doktor Nderi si mirenjohje per jetene e tir si luftetar per permiresime sociale.[6]

Zgjedhjet 2002[redakto | redakto tekstin burimor]

Ne janar te 2002 iu hoq e drejta e pranise ne kongress , me gjase te shkakut te nje padije per terrorizem ne lidhje me ngjarjet ne Sacabakunder asgjesimit te plote te bimes se kokes, ne kete rast u vrane kater fshatre qe kultivonin kokan dhe tre ushtare dhe nje ushtar dhe nje oficer policie.

Morales njoftoi kandidaturën e tij për president dhe zgjedhjet e kongresit në vijim per 27. qershorin. Ne mars 2002 përjashtimi i Morales nga Kongresi u shpall jokushtetues, e megjithate ai nuk e pretendoi prezencene e tij ne kongres, parase te mbrohej kongresi i ri me 4 gusht. Partia e tij fitoi nje pjesmarrje shume te ngushte me kater perqind ne zgjedhjet epergjithshme, por i perdori burimet e saj të pakta, per te kryer një fushatë zgjedhore me shume fantazi, cila ushtroi një tërheqje e madhe. Partia e tij ndryshoi menyren e qendrimit tradicional te mjeteve per fushatat zgjedhore, ku shperndaheshin T-Shirte , kapele bejsbolli, kalendare dhe „konfetti“ të tjera politike. Ne nje spot televiziv te diskutueshem doli nje vajze indigjene, qe i mesonte masat, qe te ndiqnin ndërgjegjen dhe jo urdherat e „Bosë“ve te tyre per rastin e zgjedhjeve. MAS-i morri nje pagesa kostosh per zgjedhje me te vogel sesa 200.000 US-Dollar, qe morri cdo parti politike.

Resentimentet kundër amabasadorit te ShBA ne Bolivi Manuel Rocha, MAS-i publikoi nje pllakat te madh ne te gjithë qytetet boliviane me nje foto te madhe te Morales ne mes ku shkruhej me shkronja te medha: „Boliviane: Ju vendosni. Kush qeveris? Rocha ose zeri i popullt.“ Pllakati pati nje ndikim te madh – u desh që të shtypeshin me qindar mijera më tepër sesa ishin planifikuar.

Te gjithe kandidatet e Bolivise nga partite neoliberale qe sundonin refuzuan, të diskutonin me Morales si nje kandidat te nje partie te pakices. Në qershor Morales deklaroi ne media, qe ai poashtu ka po aq pak interes per nje diskutim publik me ta: „I vetmi, me të cilin unë dua të diskutoj, është ambasadori Rocha – unë preferoj, të flas me pronarin e cirkut ne vend që të flas me kllounët.“

Pak dite perpara zgjedhjeve ne nje fjalim ne pranine e e ish presidentit bolivian Jorge Quiroga ish ambasadori Rocha deklaronte para zgjedhesve boliviane, që , në rast se do të zgjidhnin Morales, Shba do të tërhiqte ndihmën prë zhvillim dhe do të mbyllte tregjet për Bolivinë. Pa mëdyshje Indígenasit zgjodhën , veçanërisht ne Departamentos indigjene të Altiplano, partine e Morales në mënyrë masive, që i siguroi një kuotë prej 20,94 përqind të votave, që i bëri të ishte vetm pak pikë mbas partisë fituese. Më vonë Morales shkruante që fitorja e MAS erdhi si pasojë e ambasadorit amerikan: „Çdo vërejtje, që Rocha bënte kundra nesh, na ndihmoi, të bëheshim më të fortë dhe e bëri të zgjohej ndërgjegjia e popullit.“

Për shkak te një refuzimi për nje kompromis nga ana e tij (gje qe u pa nga disa si një mungesë arsyeje) u përjshtuan Morales dhe MAS-i i tyre nga koalicioni , që në fund të fundit përcaktonte, kush bëhet president: Gonzalo Sánchez de Lozada. MAS-i i drejtuar nga Morales doli si partia më e forte e opozitës ne kongres. Edhe përkrahësit e tyre më të zjarrtë u desh të pranonin se ky ishte rezultati më i mirë i mundshëm që mund të hamndësohej. Shumë besuan se Morales dhe partia e tij ende nuk kanë qenë të pjekur mjaftueshëm për të qeverisur një vend modern kapitalist. Morales u kritikua, sepse nuk kishte nje program të qartë; vetëm diçka ishte e qartë, kundër cilat gjerave ishte kundër, por ende mbetet e paqarte, cilat janë alternativat e tij. Morales i kushtonte pak vëmendje për formen e atëhershme të qeverisjes mbi demokracinë parlamentare te atij lloji, që e mbante per të rrezikuar ,nga korrupsionii brendshëm dhe të maniëulueshme nga jashtë. Parë nga pikëpaja e tij Bolivia ka nevojë për fshatarët e vegjel improvizues para së gjithash autonomie, barazi shansesh dhe pjesë në tokë dhe truall.


Kundërshtira për çeshtjet e gazit (2003 deri 2005)[redakto | redakto tekstin burimor]

Kur konfederata e sindikatave boliviane COB shpalli një grevë e përgjithshme pa kufi më 29.shtator 2003 si përgjigje për vdekjen e shtatë demostruesve,që ndodhën nga përplasja me forcat ushtarake për çështjen e gazit bolivaian, Morales dhe MAS vendosn të marrin pjesë ,dhe vihet në lëvizje për të marrjen e pushtetit në zgjedhjet rajonale të vitit 2004.

Si edhe Venezuela, Bolivia ka pasuri të mëdha të gazit natyror. Megjithatë vlerësohet që Bolivia në të njëjtën kohë është si shtëpia e te varfrve të subkontinentit – një gjëndje, shumë bëjnë përgjegjës shfrytëzimit të burimeve të tyre natyrore nga korporatat e huaja: Privatizimi i nxjerrjes së gazit natyror ne vitet 1990 nga Banka Boterore dhe IWF nën rejtimin e SHBA u bë kusht për ndihmën për zhvillim dhe miratimin e kredive.

Meqë industria e nxjerrjes së gazit në thelb përbëhej kryesisht nga punëtorë të shkolluar të huaj emigrantë, aktualisht kultivimi i coca(lexo:koka) mbetet i vetmi burim i rëndësishëm i të ardhurave për njerëzit indigjenë të cilët përbëjnë rreth 70 për qind të popullsisë. Meqë nga ky produkt është një kulturë tradicionale bolivian e bujqësisë, e cila gjithashtu mund të përpunohet në kokaina, coca qëndron nën presionin gjithnjëe në rritje të SHBA për të rregulluar dhe e kufizuar tregtinë e saj. Si rezultat i kësaj, fermerët ndjehen të inkriminuar dhe pjesë të mëdha të popullsisë të privuar nga mundësitë e tyre për zhvillim.

Konseguenca është një valë ndërgjegjesimi antikartele dhe antineoliberalizmit si sistem, i cili në dhjetëvejçarët e fundit gjen eho ne ne nje mase gjithmone ne rritje eedhe ne sisitemin politik.

MAS kërkonte të ardhura nga minierat në një shumë prej 50 përqind nga koncernet e naftës dhe gazit, për të bërër te mundur pjesëmarrjen e popullsisë të varfëruar të fshatrave në pasurinë e lëndve të para të Bolivisë. „Çfarë llogjike ka një biznes për vendin tonë, në se negocion Repsol-Bolivia me Repsol-Argjentina ? Nuk ka llogjikë“, kështu pra u prononcua Morales për gazetën argjentinase Página 12. Sipërmarrësit aktivë ndërkombëtarë të gazit në Bolivi BG Group britanik, Totali francez, Repsol YPF spanjollo-argjentinase dhe Petrobrás braziliane kërcënuan me largim dhe me kompensime per dëme.


Tërheqja e Mesas dhe zgjedhjet e parakohshme 2005[redakto | redakto tekstin burimor]

Për shkak të presionit të përkrahësve të MAS, që protestonin dhe me bllokimet e rrugëve dhe demostratave kundër presidentit në detyrë Carlos Mesa ,ai e shpalli dorëheqje e tij më 6. mars të 2005 .

Doreheqja e Mesas u miratua nga Kongress me 9. mars 2005 ne menyre unanime. Ne te njejten mbledhje nje shumice parlamentare votoi per nje pakt social, i cili parapa shtesen mbi 32 perqind mbi kuotat e financimeve nje shtese me 18 perqind. MAS i Moralesit votoi kunder ketij pakti ne parlament; pasuesit e Morales shkuan me tej me bllokaden kunder Mesa. Per pasoje Mesa shpalli me 7. qershor 2005 sërisht dorëheqjen e tij,shpalli  kërkimin për një konsensus se në mjë atmosferë të nxehtë politike nga bllokadat ishte e pamundur dhe bënë thirrje për zgjedhje të reja . Partia e Moralesit kerkoi ne te kundert emërimin sipas kushtetutës vendin e tretë pasues të gjyqit suprem per president te republikes.

Nachdem der Präsident des Obersten Gerichts Eduardo Rodríguez Übergangspräsident geworden war, setzte er den Wahltermin auf den 18. Dezember 2005 fest. Schon im ersten Wahlgang errang Evo Morales die absolute Mehrheit der Stimmen (54 Prozent). Bei seiner Vereidigung am 22. Januar 2006, der indigene religiöse Zeremonien vorausgegangen waren, rief er dazu auf, „500 Jahre Diskriminierung zu beenden“. Per postin e zvpresidentit Morales emeroi Álvaro García Linera.

Periudha në pushtet[redakto | redakto tekstin burimor]

Vitet e para[redakto | redakto tekstin burimor]

Morales i veshur me një Chompa,që ai e mban mbas zgjedhjes se tij edhe ne rastet zyrtare.

Në fillim të majit 2006 Morales drejtoi si pjesë e plotësimit te premtimeve zgjedhore shtetëzimine sektorit të gazit natyror dhe naftë në Bolivi. Er erließ ein Dekret, das die ausländischen Gesellschaften verpflichtet, ihre gesamte Produktionskette innerhalb von sechs Monaten der staatlichen Ölgesellschaft zu unterstellen. Weitere Verstaatlichungen sind angekündigt. Nach eigenen Aussagen betrachtet Evo Morales Fidel Castro als „Symbol für den Wandel zu einem neuen Südamerika“.

Die Amtszeit des Präsidenten in Bolivien beträgt fünf Jahre und kann nicht direkt im Anschluss verlängert werden. In einem Interview mit der Zeitschrift „Politique Internationale“ deutete Morales im Frühjahr 2006 allerdings an, eine Verfassungsänderung zu erwägen.

Në korrik të2006 Morales filloi me përgatitjet për reformën e kushtetutës. Diese strebte eine Verstaatlichung der Bodenschätze, der Eisenbahn und der Industrie, eine Reform des derzeit liberal geprägten Wirtschaftssystems, eine Landreform und die Schaffung eines laizistischen Staats (Abschaffung der Staatsreligion) an.

Autonomie-Kontroverse dhe referendumi 2008[redakto | redakto tekstin burimor]

Ein zentraler Diskussionspunkt war die Frage nach der zukünftigen Staatsform: während in den vier östlichen Departamentos des „Media Luna“ (Beni, Pando, Santa Cruz und Tarija) die Bevölkerung die Einführung einer föderalen Staatsstruktur mit regionaler Autonomie verlangt, lehnten die Einwohner in den fünf westlichen Departamentos im Hochland (Chuquisaca, Cochabamba, Oruro, La Paz und Potosí) Autonomiebestrebungen ab.

Nachdem sich im Verlauf des Jahres 2008 die Departamentos des „Media Luna“ in Volksabstimmungen für eine Autonomie nach spanischem Vorbild ausgesprochen hatten, erklärte sich Evo Morales im Mai zu einem Referendum über seine Amtsführung bereit. Am 10. August 2008 wurde Boliviens Präsident bei dieser Volksabstimmung in seinem Amt klar bestätigt. Über 67 Prozent der Wahlberechtigten - und damit bedeutend mehr Menschen als bei der Wahl 2005 - stimmten für Morales und seinen Vizepräsidenten Álvaro García Linera. In einer Rede nach dem Votum kündigte Morales an, seine Verstaatlichungspolitik fortsetzen zu wollen.[7]

Die Verfassungsreform wurde durch den Konflikt verzögert. Nachdem in Verhandlungen seitens der Regierung mehrere Zugeständnisse in Richtung Opposition beim Verfassungsentwurf gemacht wurden, nahm die bolivianische Bevölkerung die Verfassung schließlich im Januar 2009 an.

Rizgjedhja 2009[redakto | redakto tekstin burimor]

Në zgjedhjet presidenciale në 6. dhjetor 2009 Evo Morales bashkoi 64 perqind te votave te zgjedhesve rreth vetes; pjesmarrja në zgjedhje ishte te 94 përqind. Die Polarisierung des Landes, die sich sowohl beim Abberufungsreferendum im August 2008 als auch beim Referendum über die Annahme der neuen Verfassung im Januar 2009 noch sehr deutlich gezeigt hatte, war diesmal weniger stark ausgeprägt. Nur in Santa Cruz und Beni lag Morales' Herausforderer Manfred Reyes Villa deutlich vor Evo Morales, in Tarija stellte Morales' MAS mit 51 % der Stimmen die Mehrheit. Bei den gleichzeitig angesetzten Parlamentswahlen gewann die MAS 88 von 130 Sitzen im Abgeordnetenhaus und 26 von 36 Sitzen im Senat und verfügt somit in beiden Kammern des Parlamentes über eine Zweidrittelmehrheit.[8]

Pikepamjet Politike[redakto | redakto tekstin burimor]

Te pergjithshme[redakto | redakto tekstin burimor]

Morales vlerësohet si kritik ndaj kapitalizmit dhe e karakterizon Neoliberalizmin si një shpikje e IWF dhe bankës botërore, që i siguron popullit të thjeshtë vetem mbijetesën lakuriqe. Shteti mbështet Individualizmin, Konsumizmin dhe pavarësinë, por lë shatarët në baltë, nëse për shembull, njëkorrje shkatërrohet nga një stuhi. Ai gjithashtu komentoi në mënyrë kritike praktikën e Kokapolitikës. Për temën ndryshime klimatike ai e sheh vendet e industrializuara - duke përfshirë edhe financiarisht - përgjegjës.[9]

Qëndrime per konlfliktin e Lindjes se Afërme[redakto | redakto tekstin burimor]

Evo Morales shpalli më 14. janar 2009 prishjene e mardhënieve diplomatike të vendit të tij me Israel wegen des israelischen Krieges gegen die Zivilbevölkerung von Gaza. Er sagte, er werde eine Klage gegen Israel vor dem internationalen Strafgerichtshof unterstützen und forderte, dass dem israelischen Präsidenten Shimon Peres der Friedensnobelpreis aberkannt werden solle.[10] Außerdem kritisierte er den „Unsicherheitsrat“ der Vereinten Nationen für seine zurückhaltende Reaktion auf die Krise.[11]

Si ëshë pritur[redakto | redakto tekstin burimor]

Kritika per politiken agrare[redakto | redakto tekstin burimor]

Sven Schaller kritikoi me 2009 ne nje artikull per revisten per Lateinamerika-Online Quetzal, reforma agrare nga 3. korrik 2006 habe das Problem der starken Konzentration des Grundbesitzes nicht entschärfen können. Die Regierung Morales habe sich allein auf die Neuregelung des Eigentumsrechts konzentriert und lediglich unproduktive Latifundien enteignet, weswegen keine radikale Umgestaltung der Besitzstruktur erreicht worden sei.[12]

Kritik per perberjen e qeverise[redakto | redakto tekstin burimor]

Morales eshte ne te vertete presidenti i pare indigjeni Boliviens, nach Ansicht indigener Kritiker wie Felipe Quispe kann von einer indigen geprägten Regierung jedoch nicht die Rede sein. "[...] die wenigen Indios, die in der Regierung waren, wie der ehemalige Bildungsminister Félix Patzi oder der Wasserminister Abel Mamani, wurden ausgewechselt. Der einzige Indio im Regierungspalast ist der Außenminister David Choquehuanca."[13]

Nderime[redakto | redakto tekstin burimor]

Më 19. shtator 2011 Evo Morales mori titullin doktor nderi te Universität von Havanna në degen shkenca politike für seine Verdienste um eine Neubegründung dieser Wissenschaftsdisziplin. In der Ernennungsurkunde werden dabei besonders seine Anstrengungen gewürdigt, die Völker des Südens „zu Protagonisten ihrer eigenen Entwicklung“ zu machen.[14]

Shih edhe[redakto | redakto tekstin burimor]

Film[redakto | redakto tekstin burimor]

film dokumentar me titullin South of the BorderOliver Stone në vitin 2009 Evo Morales u intervistua krahas neben anderen Regierungspräsidenten Lateinamerikas interviewt.

Literatura[redakto | redakto tekstin burimor]

Libra[redakto | redakto tekstin burimor]

Artikuj akademikë[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Dunkerley, James (2007). "Evo Morales, the 'Two Bolivias' and the Third Bolivian Revolution". Journal of Latin American Studies. Cambridge: Cambridge University Press. 39: 133–166. 
  • Rochlin, James (2007). "Latin America's Left Turn and the New Strategic Landscape: The Case of Bolivia". Third World Quarterly. London: Routledge. 28 (7): 1327–1342. 

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]

 Commons: Evo Morales – Album me fotografi dhe/apo video dhe materiale multimediale
Wikinews Wikinews: Kategoria:Evo Morales – në WikiLajme

Referenca[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Bolivian President Evo Morales Wins Critical Referendum on His Presidency, Democracy Now!, August 12, 2008
  2. ^ Zaa Nkweta, Morales wins referendum but opposition hits back, Council on Hemispheric Affairs, 26 Aug 2008
  3. ^ Guardian.co.uk - Evo Morales wins landslide victory in Bolivian presidential elections Retrieved on 18 December 2009
  4. ^ Morales Named "World Hero of Mother Earth" by UN General Assembly. Latin American Herald Tribune. Marrë më November 15, 2010. 
  5. ^ a b Goedeking 2000: 91
  6. ^ Dominican university honors Bolivian president
  7. ^ Präsident Morales übersteht Referendum Frankfurter Allgemeine Zeitung, 11. August 2008
  8. ^ Fulminanter Wahlsieg für Evo Morales Konrad-Adenauer-Stiftung, Auslandsbüro Bolivien, 7. Dezember (aufgerufen am 7. November 2009)
  9. ^ Evo Morales: Klimawandel: Vom Prinzip der Solidarität., WOZ vom 18. Dezember 2008.
  10. ^ Stampa:Internetquelle
  11. ^ Stampa:Internetquelle
  12. ^ http://www.quetzal-leipzig.de/lateinamerika/bolivien/das-drama-auf-dem-lande-warum-die-agrarreform-das-armutsproblem-bisher-nicht-loeste.html - Hervorhebung im Original, abgerufen am 30. Mai 2009
  13. ^ http://www.lateinamerika-nachrichten.de/?/print/2826.html abgerufen am 30. Mai 2009
  14. ^ Stampa:Internetquelle