Shko te përmbajtja

Gjeografia

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Harta e Tokës që tregon si veçoritë fizike, ashtu edhe kufijtë politikë, sipas CIA World Factbook të vitit 2023[shën 1]

Gjeografia (nga greqishtja e vjetër γεωγραφία, geōgraphía; e përbërë nga gê 'tokë' dhe gráphō 'shkruaj', fpf. 'shkrim i tokës') është studimi i tokave, veçorive, banorëve dhe dukurive të planetit Toka.[1][2] Gjeografia është një disiplinë gjithëpërfshirëse që kërkon të kuptojë Tokën dhe kompleksitetin e saj njerëzor e natyror — jo thjesht ku ndodhen objektet, por edhe si kanë ndryshuar dhe si kanë ardhur në gjendjen e tanishme. Edhe pse gjeografia lidhet posaçërisht me Tokën, shumë koncepte mund të zbatohen më gjerësisht edhe te trupat e tjerë qiellorë, në fushën e shkencës planetare.[3] Gjeografia është quajtur "një urë ndërmjet shkencave natyrore dhe shkencave shoqërore".[4]

Historia e gjeografisë [en] si disiplinë përfshin kultura dhe mijëvjeçarë të tërë, pasi është zhvilluar në mënyrë të pavarur nga grupe të ndryshme dhe është ndikuar reciprokisht nëpërmjet tregtisë mes tyre. Gjeografia si disiplinë e ka zanafillën në përpjekjet më të hershme për të kuptuar botën në mënyrë hapësinore, ndërsa shembulli më i hershëm i njohur i një harte të botës daton në shekullin e 9-të p.e.s., në Babilonin e lashtë.[5] Zanafilla e shumë koncepteve në gjeografi mund të gjurmohet te greku Eratosteni nga Kirena, i cili mund ta ketë përdorur i pari termin "geographia" (rreth vitit 276–195/194 p.e.s.).[6] Përdorimi i parë i regjistruar i fjalës greke geōgraphía ishte si titull i një libri të studiuesit grek Klaudi Ptolemeu (100–170 e.s.).[1] Gjatë mesjetës, gjeografia u ndikua nga dijetarë myslimanë, si Muhammed el-Idrisi, të cilët hartuan harta të hollësishme të botës. Epoka e Zbulimeve pati ndikim të madh në zhvillimin e gjeografisë, pasi eksploruesit evropianë hartuan Botën e Re. Zhvillimet moderne përfshijnë gjeomatikën dhe shkencën e informacionit gjeografik.

Konceptet themelore të gjeografisë, të pranishme në të gjitha qasjet, janë hapësira, vendi, koha dhe shkalla.[7][8][9][10][11][12] Sot, gjeografia është një disiplinë jashtëzakonisht e gjerë, me qasje dhe modalitete të shumta. Degët kryesore të gjeografisë janë gjeografia fizike, gjeografia njerëzore dhe gjeografia teknike [en]. Gjeografia fizike përqendrohet te mjedisi natyror, gjeografia njerëzore te mënyra si njerëzit ndërveprojnë me Tokën, ndërsa gjeografia teknike te zhvillimi i mjeteve për të kuptuar gjeografinë. Teknikat e përdorura mund të ndahen përgjithësisht në qasje sasiore [en][13] dhe cilësore [en][14], ndërsa shumë studime ndjekin qasje me metoda të përziera.[15] Teknika të zakonshme përfshijnë hartografinë, teledetektimin [en], intervistat dhe matjet gjeodezike.

Bazat

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjeografia është studimi sistematik i Tokës (trupat e tjerë qiellorë specifikohen veçmas, si p.sh. "gjeografia e Marsit", ose marrin një emër tjetër, si areografia në rastin e Marsit, selenografia në rastin e Hënës, ose planetografia si term i përgjithshëm), veçorive dhe dukurive që ndodhin mbi të.[16][17][18] Që diçka të bëjë pjesë në fushën e gjeografisë, zakonisht i duhet një përbërës hapësinor që mund të vendoset në hartë, si p.sh. koordinatat, emrat e vendeve, ose adresat. Kjo ka bërë që gjeografia të shoqërohet me hartografinë dhe emrat e vendeve. Megjithëse shumë gjeografë janë të trajnuar në toponimi dhe kartologji, kjo nuk është preokupimi i tyre kryesor. Gjeografët studiojnë shpërndarjen hapësinore dhe kohore të dukurive, proceseve dhe veçorive të Tokës, si dhe ndërveprimin e njerëzve me mjedisin e tyre.[19] Meqenëse hapësira dhe vendi ndikojnë tema të shumta, si ekonominë, shëndetin, klimën, bimët dhe kafshët, gjeografia është shumë ndërdisiplinore. Natyra ndërdisiplinore e qasjes gjeografike varet nga vëmendja ndaj marrëdhënieve mes dukurive fizike e njerëzore dhe modeleve të tyre hapësinore.[20][21]

Hartat, si kjo paraqitje e shekullit të 17-të e Pembrokeshire-it, janë një element qendror në studimin e gjeografisë.

Ndonëse kufizimi i gjeografisë në disa koncepte kyçe është jashtëzakonisht i vështirë dhe objekt debati të madh brenda disiplinës, disa burime i janë qasur këtij problemi.[22] Botimi i parë i librit "Key Concepts in Geography" e ndau këtë në kapituj të përqendruar te "Hapësira", "Vendi", "Koha", "Shkalla" dhe "Peizazhi".[23] Botimi i dytë i librit i zgjeroi këto koncepte kyçe duke shtuar "Sistemet mjedisore", "Sistemet shoqërore", "Natyra", "globalizimi", "Zhvillimi" dhe "Rreziku", duke treguar sa e vështirë mund të jetë kufizimi i fushës.[22] Një qasje tjetër e përdorur gjerësisht në mësimdhënien e gjeografisë është Pesë temat e gjeografisë, të përcaktuara nga "Guidelines for Geographic Education: Elementary and Secondary Schools", botuar bashkërisht nga Këshilli Kombëtar për Edukimin Gjeografik dhe Shoqata e Gjeografëve Amerikanë në vitin 1984.[24][25] Këto tema janë: vendndodhja, vendi, marrëdhëniet brenda vendeve (shpesh përmbledhur si ndërveprimi njeri-mjedis), lëvizja dhe rajonet.[25][26] Pesë temat e gjeografisë kanë formësuar mënyrën si arsimi amerikan i është qasur kësaj teme që atëherë.[25][26]

Hapësira

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Një sistem koordinativ kartezian tridimensional me dorë të djathtë, i përdorur për të treguar pozicione në hapësirë

Ashtu si të gjitha dukuritë ekzistojnë në kohë dhe kështu kanë një histori, ato ekzistojnë edhe në hapësirë dhe kanë një gjeografi.[27] — Këshilli Kombëtar i Kërkimeve i SHBA, 1997

Që diçka të ekzistojë në fushën e gjeografisë, duhet të mund të përshkruhet hapësinorisht.[27][28] Kështu, hapësira është koncepti më themelor në bazë të gjeografisë.[7][8] Koncepti është aq bazik, saqë gjeografëve shpesh u vjen e vështirë ta përkufizojnë saktësisht se çfarë është. Hapësira absolute është pikërisht vendndodhja, ose koordinatat hapësinore, e objekteve, personave, vendeve ose dukurive nën hetim.[7] Ne ekzistojmë në hapësirë.[9] Hapësira absolute çon te pikëpamja e botës si fotografi, me gjithçka të ngrirë në vend në momentin kur u regjistruan koordinatat. Sot, gjeografët trajnohen për ta njohur botën si një hapësirë dinamike, ku të gjitha proceset ndërveprojnë, në vend të një figure statike në hartë.[7][29]

Vendi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Yi-Fu Tuan, gjeograf që vuri në pah rëndësinë e gjuhës në krijimin e vendit[30]

Vendi është një nga termat më kompleksë dhe më të rëndësishëm në gjeografi.[9][10][11][12] Në gjeografinë njerëzore, vendi është sinteza e koordinatave mbi sipërfaqen e Tokës, aktivitetit dhe përdorimit që ndodh, ka ndodhur dhe do të ndodhë në ato koordinata, si dhe kuptimit që individët dhe grupet njerëzore i japin asaj hapësire.[28][11] Kjo mund të jetë jashtëzakonisht komplekse, pasi hapësira të ndryshme mund të kenë përdorime të ndryshme në kohë të ndryshme dhe të nënkuptojnë gjëra të ndryshme për njerëz të ndryshëm. Në gjeografinë fizike, vendi përfshin të gjitha dukuritë fizike që ndodhin në hapësirë, përfshirë litosferën, atmosferën, hidrosferën dhe biosferën.[12] Vendet nuk ekzistojnë në zbrazëti, por kanë marrëdhënie komplekse hapësinore me njëri-tjetrin, dhe vendi ka të bëjë me mënyrën si një vendndodhje pozicionohet në raport me të gjitha vendndodhjet e tjera.[31][32] Si disiplinë, pra, termi "vend" në gjeografi përfshin të gjitha dukuritë hapësinore që ndodhin në një vendndodhje, përdorimet dhe kuptimet e ndryshme që njerëzit i japin asaj vendndodhjeje, dhe si ajo vendndodhje ndikon dhe ndikohet nga të gjitha vendndodhjet e tjera në Tokë.[11][12] Në një nga punimet e tij, Yi-Fu Tuan shpjegon se, sipas tij, gjeografia është studimi i Tokës si vendbanim i njerëzimit, dhe kështu vendi dhe kuptimi kompleks pas këtij termi janë qendrorë për disiplinën e gjeografisë.[10]

Koha

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Një kub hapësirë-kohë është një grafik me tre boshte, ku njëri bosht paraqet përmasën kohore dhe dy të tjerët paraqesin dy përmasa hapësinore
Shembuj të gjuhës vizuale të gjeografisë së kohës: kubi hapësirë-kohë, shtegu, prizmi, tufa dhe koncepte të tjera.

Koha zakonisht konsiderohet brenda fushës së historisë; megjithatë, ajo është një shqetësim i rëndësishëm edhe në gjeografi.[33][34][35] Në fizikë, hapësira dhe koha nuk janë të ndara, por kombinohen në konceptin e hapësirë-kohës.[36]

Gjeografia i nënshtrohet ligjeve të fizikës, dhe kur studiohen dukuri në hapësirë, duhet marrë parasysh edhe koha. Koha në gjeografi është më shumë se thjesht regjistrimi historik i ngjarjeve në koordinata të veçanta; ajo përfshin edhe modelimin e lëvizjes dinamike të njerëzve, organizmave dhe sendeve nëpër hapësirë.[9] Koha e lehtëson lëvizjen nëpër hapësirë, duke bërë të mundur, në fund të fundit, që gjërat të rrjedhin nëpër një sistem.[33] Sasia e kohës që një individ, ose grup njerëzish, kalon në një vend shpesh formëson lidhjen dhe këndvështrimin e tyre ndaj atij vendi.[9] Koha kufizon rrugët e mundshme që mund të ndiqen nëpër hapësirë, duke pasur parasysh një pikënisje, rrugë të mundshme dhe shpejtësinë e lëvizjes.[37] Vizualizimi i kohës mbi hapësirën është sfidues për sa i përket kartografisë, dhe përfshin prizmin hapësirë-kohë, gjeovizualizime të avancuara 3D, dhe harta të animuara.[31][37][38][29]

Shkalla

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shkalla, në kontekstin e një harte, është raporti mes një largësie të matur në hartë dhe largësisë përkatëse të matur në terren.[3][39]

Një shkallë grafike ose me shirit. Një hartë zakonisht jep edhe shkallën e saj në formë numerike ("1:50.000", për shembull, do të thotë se një cm në hartë përfaqëson 50.000 cm hapësirë reale, që janë 500 metra).

Ky koncept është themelor për disiplinën e gjeografisë, jo vetëm për kartografinë, pasi dukuritë e studiuara duken të ndryshme në varësi të shkallës së përdorur.[40][41] Shkalla është korniza që gjeografët përdorin për të matur hapësirën, dhe në fund të fundit, për të kuptuar një vend.[39]

Ligjet e gjeografisë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjatë revolucionit sasior, gjeografia u zhvendos drejt një qasjeje empirike bërëse-ligjesh (nomotetike).[42][43] Që nga atëherë janë propozuar disa ligje të gjeografisë, më së shumti nga Waldo Tobler, dhe mund të konsiderohen si prodhim i revolucionit sasior.[44] Në përgjithësi, disa kundërshtojnë vetë konceptin e ligjeve në gjeografi dhe në shkencat shoqërore.[31][45][46] Këto kritika janë trajtuar nga Tobleri dhe të tjerë, si Michael Frank Goodchild.[45][46] Megjithatë, kjo mbetet një burim debati i vazhdueshëm në gjeografi, i cili nuk pritet të zgjidhet së shpejti. Janë propozuar disa ligje, dhe ligji i parë i Toblerit për gjeografinë është më i pranuari në gjeografi. Disa kanë argumentuar se ligjet gjeografike nuk kanë nevojë të numërohen. Ekzistenca e një ligji të parë fton natyrshëm një të dytë, dhe shumë e kanë propozuar veten si të tillë. Është propozuar gjithashtu që ligji i parë i Toblerit të zhvendoset në vend të dytë dhe të zëvendësohet me një tjetër.[46] Disa nga ligjet e propozuara të gjeografisë jepen më poshtë:

  • Ligji i parë i Toblerit për gjeografinë: "Gjithçka lidhet me gjithçka tjetër, por gjërat afër janë më të lidhura se ato larg."[31][45][46]
  • Ligji i dytë i Toblerit për gjeografinë: "Dukuria e jashtme ndaj një zone gjeografike me interes ndikon çfarë ndodh brenda saj."[45][47]
  • Ligji i Arbias për gjeografinë: "Gjithçka lidhet me gjithçka tjetër, por gjërat e vëzhguara me rezolucion hapësinor të trashë janë më të lidhura se ato të vëzhguara me rezolucion më të hollë."[40][45][41][48][49]
  • Heterogjeniteti hapësinor: Variablat gjeografikë shfaqin variancë të pakontrolluar.[46][50][51]
  • Parimi i pasigurisë: "Se bota gjeografike është pafundësisht komplekse, dhe se çdo përfaqësim i saj duhet të përmbajë domosdoshmërisht elemente pasigurie; se shumë përkufizime të përdorura në grumbullimin e të dhënave gjeografike përmbajnë elemente paqartësie; dhe se është e pamundur të matet me saktësi vendndodhja në sipërfaqen e Tokës."[46]

Përveç kësaj, në literaturë janë propozuar edhe disa variacione ose ndryshime të këtyre ligjeve, edhe pse ato mbështeten më pak. Për shembull, një punim propozoi një version të ndryshuar të ligjit të parë të Toblerit për gjeografinë, i quajtur në tekst ligji Tobler–von Thünen,[44] i cili thotë: "Gjithçka lidhet me gjithçka tjetër, por gjërat afër janë më të lidhura se gjërat larg, si pasojë e aksesueshmërisë."[44]

Nëndisiplinat

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjeografia është një degë kërkimi që përqendrohet te informacioni hapësinor mbi Tokën. Është një temë jashtëzakonisht e gjerë dhe mund të ndahet në mënyra të shumta.[52] Ka pasur disa qasje ndaj kësaj, që shtrihen të paktën përgjatë disa shekujsh, duke përfshirë "katër traditat e gjeografisë" dhe ndarjen në degë të veçanta.[53][54] Katër traditat e gjeografisë përdoren shpesh për të ndarë teoritë e ndryshme historike të qasjes që gjeografët i kanë dhënë disiplinës.[54] Në krahasim me to, degët e gjeografisë përshkruajnë qasjet gjeografike bashkëkohore të zbatuara.[4]

Katër traditat

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjeografia është një fushë jashtëzakonisht e gjerë. Për këtë arsye, shumë e shohin si të pamjaftueshme përkufizimet e ndryshme të gjeografisë të propozuara përgjatë dekadave. Për ta trajtuar këtë, William D. Pattison propozoi konceptin e "Katër traditave të gjeografisë" në vitin 1964.[54][55][56] Këto tradita janë tradita hapësinore ose vendore, tradita njeri-tokë, ose ndërveprim njeri-mjedis (nganjëherë quajtur gjeografi e integruar), tradita e studimeve rajonale ose rajonale, dhe tradita e shkencave të Tokës.[54][55][56] Këto koncepte janë grupe të gjera filozofish gjeografike të lidhura me njëra-tjetrën brenda disiplinës. Ato janë një nga shumë mënyrat me të cilat gjeografët organizojnë grupet kryesore të mendimit dhe filozofisë brenda disiplinës.[54][55][56]

Degët

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrëdhënia mes tri degëve të gjeografisë

Në një qasje tjetër ndaj katër traditave të përmendura më sipër, gjeografia organizohet në degë të zbatuara.[57][58] UNESCO-ja, në Encyclopedia of Life Support Systems, e organizon gjeografinë në tri kategori: gjeografia njerëzore, gjeografia fizike dhe gjeografia teknike.[4][59][57][52] Disa botime e kufizojnë numrin e degëve në fizike dhe njerëzore, duke i quajtur ato degët kryesore.[28] Gjeografia njerëzore përqendrohet kryesisht te mjedisi i ndërtuar dhe si njerëzit krijojnë, shohin, menaxhojnë dhe ndikojnë hapësirën.[60] Gjeografia fizike shqyrton mjedisin natyror dhe mënyrën si organizmat, klima, dheu, uji dhe reliefi prodhojnë e ndërveprojnë, duke studiuar modelet hapësinore në mjedisin natyror, atmosferë, hidrosferë, biosferë dhe gjeosferë.[28][61] Ndryshimi mes këtyre qasjeve çoi në zhvillimin e gjeografisë së integruar, e cila kombinon gjeografinë fizike dhe njerëzore dhe merret me ndërveprimet mes mjedisit dhe njerëzve.[19] Gjeografia teknike përfshin studimin dhe zhvillimin e mjeteve dhe teknikave të përdorura nga gjeografët, si teledetektimi, hartografia dhe sistemi i informacionit gjeografik.[58][62] Është dega e njohur më së fundi, dhe në literaturë përdoren shpesh terma të tjerë për të përshkruar kategorinë në zhvillim e sipër. Ndërsa gjeografët njerëzorë dhe fizikë përdorin teknikat e gjeografëve teknikë, gjeografia teknike merret më shumë me konceptet dhe teknologjitë themelore hapësinore sesa me natyrën e vetë të dhënave.[62][58] Kështu, ajo lidhet ngushtë me traditën hapësinore të gjeografisë, ndërkohë që zbatohet edhe në dy degët e tjera kryesore. Këto degë përdorin filozofi, koncepte dhe mjete të ngjashme gjeografike, dhe shpesh mbivendosen ndjeshëm, kështu që gjeografët rrallë përqendrohen vetëm te një temë; ata shpesh e përdorin njërën si fokusin e tyre kryesor dhe pastaj përfshijnë të dhëna dhe metoda nga degët e tjera. Shpesh, gjeografëve u kërkohet nga persona jashtë disiplinës t'i përshkruajnë punën e tyre[10] dhe ata priren të identifikohen ngushtë me një degë ose nëndegë specifike kur i përshkruajnë vetes personave të thjeshtë.

Fizike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjeografia fizike (ose fiziografia) përqendrohet te gjeografia si shkencë e Tokës.[63][64] Synon të kuptojë problemet fizike dhe çështjet e litosferës, hidrosferës, atmosferës, pedosferës, dhe modelet globale të florës dhe faunës (biosfera). Gjeografia fizike është studimi i stinëve, klimës, atmosferës, dheut, rrjedhave ujore, formave të relievit dhe oqeaneve të Tokës.[65] Gjeografët fizikë shpesh punojnë në identifikimin dhe monitorimin e përdorimit të burimeve natyrore.

Njerëzore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjeografia njerëzore (ose antropogjeografia) është një degë e gjeografisë që studion modelet dhe proceset që formësojnë shoqërinë njerëzore.[66] Përfshin aspektet njerëzore, politike, kulturore, sociale dhe ekonomike. Në industri, gjeografët njerëzorë shpesh punojnë në planifikimin urban, shëndetin publik ose analizën e biznesit. Me kalimin e kohës kanë lindur edhe qasje të ndryshme ndaj studimit të gjeografisë njerëzore, duke përfshirë gjeografinë e sjelljes, teorinë e kulturës, gjeografinë feministe dhe gjeosofinë. Gjeografët njerëzorë studiojnë njerëzit dhe komunitetet, kulturat, ekonomitë dhe ndërveprimet e tyre mjedisore, duke studiuar marrëdhëniet e tyre me dhe përgjatë hapësirës dhe vendit.[28]

Teknike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjeografia teknike përfshin studimin dhe zhvillimin e mjeteve, teknikave dhe metodave statistikore për grumbullimin, analizimin, përdorimin dhe kuptimin e të dhënave hapësinore.[62][4][57][59] Gjeografia teknike është dega më e diskutueshme dhe më së fundmi e njohur ndër degët. Përdorimi i saj daton që në vitin 1749, kur një libër i botuar nga Edward Cave e ndau disiplinën në një pjesë që përfshinte përmbajtje si teknikat kartografike dhe globet.[53] Ka disa terma të tjerë, shpesh të përdorur në mënyrë të ndërkëmbyeshme me "gjeografinë teknike" për të ndarë disiplinën, duke përfshirë "teknikat e analizës gjeografike",[67] "teknologjia e informacionit gjeografik",[1] "metodat dhe teknikat e gjeografisë",[68] "shkenca e informacionit gjeografik",[69] "gjeoinformatika", "gjeomatika" dhe "gjeografia informative". Ka dallime delikate mes secilit koncept e term; megjithatë, "gjeografia teknike" është nga më të gjerët, në përputhje me konventën e emërtimit të dy degëve të tjera, është përdorur që në vitet 1700 dhe është përdorur nga UNESCO-ja në Encyclopedia of Life Support Systems për ta ndarë gjeografinë në tema.[4][57][53] Ndërsa fushat akademike specializohen gjithnjë e më shumë në natyrën e tyre, gjeografia teknike ka lindur si degë e gjeografisë e specializuar në metodat dhe mendimin gjeografik.[62] Shfaqja e gjeografisë teknike i ka sjellë rëndësi të re disiplinës së gjerë të gjeografisë, duke shërbyer si një grup metodash unike për menaxhimin e natyrës ndërdisiplinore të dukurive nën hetim. Një gjeograf teknik mund të punojë si analist GIS, zhvillues GIS që krijon mjete të reja softuerike, ose si kartograf që krijon harta të përgjithshme referuese, duke përfshirë veçori njerëzore dhe natyrore.[70]

Metodat

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Harta e Xhejms Kukut e Zelandës së Re, viti 1770

I gjithë kërkimi dhe analiza gjeografike fillon me pyetjen "ku", e ndjekur nga "përse aty". Gjeografët nisen nga supozimi themelor i përcaktuar në ligjin e parë të Toblerit për gjeografinë, se "gjithçka lidhet me gjithçka tjetër, por gjërat afër janë më të lidhura se gjërat larg".[31][32] Meqenëse marrëdhëniet e ndërsjella hapësinore janë kyçe për këtë shkencë sintetike, hartat janë një mjet themelor. Kartografisë klasike i është shtuar një qasje më moderne ndaj analizës gjeografike, sistemet e informacionit gjeografik (GIS), të bazuara në kompjuter.

Në studimin e tyre, gjeografët përdorin katër qasje të ndërlidhura:

  • Analitike – Pyet përse i gjejmë veçoritë dhe popullsitë në një zonë të caktuar gjeografike.
  • Përshkruese – Përcakton vendndodhjet e veçorive dhe popullsive.
  • Rajonale – Shqyrton marrëdhëniet sistematike mes kategorive për një rajon ose vendndodhje të caktuar në planet.
  • Sistematike – Grupon njohuritë gjeografike në kategori që mund të eksplorohen globalisht.

Metodat sasiore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Metodat sasiore në gjeografi u bënë veçanërisht me ndikim në disiplinë gjatë revolucionit sasior të viteve 1950 dhe 1960.[13] Këto metoda e ripërtëritën disiplinën në shumë mënyra, duke lejuar testimin shkencor të hipotezave dhe propozimin e teorive dhe ligjeve shkencore gjeografike.[71] Revolucioni sasior ndikoi dhe ripërtëriti fuqishëm gjeografinë teknike, dhe çoi në zhvillimin e nënfushës së gjeografisë sasiore.[62][13]

Kartografia sasiore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kartografia është arti, shkenca dhe teknologjia e krijimit të hartave.[72] Kartografët studiojnë paraqitjen e sipërfaqes së Tokës me simbole abstrakte (krijimin e hartave). Edhe pse nëndisiplina të tjera të gjeografisë mbështeten te hartat për të paraqitur analizat e tyre, vetë krijimi i hartave është mjaft abstrakt sa të konsiderohet një veprimtari e veçantë.[73] Kartografia është zhvilluar nga një grup teknikash vizatimi në një shkencë të mirëfilltë.

Kartografët duhet të mësojnë psikologjinë njohëse dhe ergonominë për të kuptuar cilat simbole përcjellin informacion për Tokën në mënyrë sa më efektive, dhe psikologjinë e sjelljes për t'i shtyrë lexuesit e hartave të tyre të veprojnë sipas atij informacioni. Duhet të mësojnë gjeodezi dhe matematikë mjaft të avancuar për të kuptuar si forma e Tokës ndikon shtrembërimin e simboleve të hartës kur projektohen mbi një sipërfaqe të sheshtë për t'u parë. Mund të thuhet, pa shumë kundërshti, se kartografia është fara nga e cila u rrit fusha më e gjerë e gjeografisë.

Sistemet e informacionit gjeografik

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sistemet e informacionit gjeografik (GIS) ruajnë informacion mbi Tokën për rikuperim të saktë dhe të automatizuar nga një kompjuter, në përputhje me qëllimin e informacionit.[74] Përveç të gjitha nëndisiplinave të tjera të gjeografisë, specialistët e GIS duhet të kuptojnë shkencën kompjuterike dhe sistemet e bazave të të dhënave. GIS ka revolucionarizuar fushën e kartografisë: pothuajse çdo hartë krijohet sot me ndihmën e ndonjë forme softueri GIS. Shkenca e përdorimit të softuerit dhe teknikave GIS për të paraqitur, analizuar dhe parashikuar marrëdhëniet hapësinore quhet shkenca e informacionit gjeografik (GISc).[75]

Teledetektimi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Imazh radari me sintezë aperture (SAR) i Luginës së Vdekjes, ngjyrosur duke përdorur polarimetrinë

Teledetektimi është arti, shkenca dhe teknologjia e marrjes së informacionit mbi veçoritë e Tokës nga matje të bëra në distancë.[76] Të dhënat e teledetektuara mund të jenë ose pasive, si fotografia tradicionale, ose aktive, si LiDAR-i.[76] Mund të përdoren platforma të ndryshme për teledetektim, përfshirë imazhet satelitore, fotografinë ajrore (edhe atë me dronë konsumatorë) dhe të dhëna të marra nga sensorë të mbajtur me dorë.[76] Produktet e teledetektimit përfshijnë modelin dixhital të lartësisë dhe hartat bazë kartografike. Gjeografët po përdorin gjithnjë e më shumë të dhëna të teledetektuara për të marrë informacion mbi sipërfaqen tokësore, oqeanin dhe atmosferën e Tokës, sepse ky lloj i dhënash: (a) siguron informacion objektiv në shkallë të ndryshme hapësinore (nga lokale në globale), (b) ofron një pamje sintetike të zonës me interes, (c) lejon aksesin te vende të largëta dhe të paarritshme, (d) siguron informacion spektral jashtë pjesës së dukshme të spektrit elektromagnetik, dhe (e) lehtëson studimet se si veçoritë/zonat ndryshojnë me kalimin e kohës. Të dhënat e teledetektuara mund të analizohen në mënyrë të pavarur ose së bashku me shtresa të tjera të dhënash dixhitale (p.sh., në një sistem informacioni gjeografik). Teledetektimi ndihmon në hartëzimin e përdorimit dhe mbulesës së tokës (LULC), duke ndihmuar në përcaktimin e asaj që ndodh natyrshëm në një copë toke dhe cilat veprimtari njerëzore zhvillohen aty.[77]

Gjeostatistika

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjeostatistika merret me analizën e të dhënave sasiore, konkretisht me zbatimin e një metodologjie statistikore ndaj eksplorimit të dukurive gjeografike.[78] Gjeostatistika përdoret gjerësisht në fusha të ndryshme, përfshirë hidrologjinë, gjeologjinë, eksplorimin e naftës, analizën e motit, planifikimin urban, logjistikën dhe epidemiologjinë. Baza matematikore e gjeostatistikës rrjedh nga analiza e grupimeve (cluster analysis), analiza lineare diskriminuese dhe testet statistikore jo-parametrike, si dhe një shumëllojshmëri temash të tjera. Zbatimet e gjeostatistikës mbështeten fuqishëm te sistemet e informacionit gjeografik, veçanërisht për interpolimin (vlerësimin) e pikave të pamatura. Gjeografët po japin kontribute të rëndësishme në metodat sasiore.

Metodat cilësore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Metodat cilësore në gjeografi janë përshkruese, jo numerike apo statistikore, në natyrën e tyre.[79][14][42] Ato i shtojnë kontekst koncepteve dhe eksplorojnë koncepte njerëzore, si besimet dhe këndvështrimet, që janë të vështira ose të pamundura për t'u sasishmëruar.[14] Gjeografia njerëzore ka shumë më tepër gjasa të përdorë metoda cilësore sesa gjeografia fizike. Gjithnjë e më shumë, gjeografët teknikë po përpiqen të përdorin metoda GIS mbi grupe të dhënash cilësore.[14][80]

Kartografia cilësore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Një hartë korokromatike e përbërë e gjuhëve indo-ariane (indike)

Kartografia cilësore përdor shumë nga të njëjtat softuere dhe teknika si kartografia sasiore.[80] Mund të përdoret për të informuar mbi praktikat kartografike, ose për të vizualizuar këndvështrime dhe ide që nuk janë rreptësisht sasiore në natyrën e tyre.[80][14] Një shembull i një forme të kartografisë cilësore është një hartë korokromatike e të dhënave nominale, si mbulesa e tokës ose grupi gjuhësor mbizotërues në një zonë.[81] Një shembull tjetër është "harta e thellë" (deep map), harta që kombinojnë gjeografinë dhe tregimtarinë për të prodhuar një produkt me më shumë informacion se një figurë dydimensionale me vende, emra dhe topografi.[82][83] Kjo qasje ofron strategji më gjithëpërfshirëse sesa qasjet më tradicionale kartografike për të lidhur shtresat komplekse që përbëjnë vendet.[83]

Etnografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjeografët njerëzorë përdorin teknika kërkimore etnografike.[84] Në gjeografinë kulturore ekziston një traditë e përdorimit të teknikave të kërkimit cilësor, të përdorura gjithashtu në antropologji dhe sociologji. Vëzhgimi me pjesëmarrje dhe intervistat e thelluara u sigurojnë gjeografëve njerëzorë të dhëna cilësore.

Gjeopoetika

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjeopoetika është një qasje ndërdisiplinore që kombinon gjeografinë dhe poezinë për të eksploruar ndërlidhjen mes njerëzve, hapësirës, vendit dhe mjedisit.[85][86] Gjeopoetika përdoret si një mjet me metoda të përziera për të shpjeguar implikimet e kërkimit gjeografik.[87] Shpesh përdoret për të trajtuar dhe komunikuar implikimet e temave komplekse, si antropoceni.[88][89][90][91][92]

Intervistat

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjeografët përdorin intervista për të mbledhur të dhëna dhe për të përftuar njohuri të vlefshme nga individë ose grupe rreth përvojave, këndvështrimeve dhe mendimeve të tyre lidhur me dukuritë hapësinore.[93][94] Intervistat mund të kryhen përmes mjeteve të ndryshme, përfshirë ndërveprime ballë për ballë, biseda telefonike, platforma në internet, ose shkëmbime me shkrim.[42] Gjeografët zakonisht ndjekin një qasje të strukturuar ose gjysmë të strukturuar gjatë intervistave, me pyetje ose pika diskutimi specifike, kur i përdorin ato për qëllime kërkimore.[93] Këto pyetje janë hartuar për të nxjerrë informacion të përqendruar rreth temës së kërkimit, ndërkohë që janë mjaftueshëm fleksibël sa t'u lejojnë pjesëmarrësve të shprehin përvojat dhe këndvështrimet e tyre, si p.sh. përmes pyetjeve të hapura.[93]

Origjina dhe historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Koncepti i gjeografisë është i pranishëm në të gjitha kulturat; prandaj, historia e disiplinës është një varg narrativash konkurruese, me koncepte që shfaqen në pika të ndryshme përgjatë hapësirës dhe kohës.[95] Hartat më të vjetra të njohura të botës datojnë në Babiloninë e lashtë, që nga shekulli i 9-të p.e.s.[96] Harta më e njohur e botës nga Babilonia, megjithatë, është Imago Mundi e vitit 600 p.e.s.[97] Harta, ashtu si u rindërtua nga Eckhard Unger, tregon Babilonin mbi lumin Eufrat, të rrethuar nga një masë tokësore rrethore që përfshin Asirinë, Urartu-në dhe disa qytete, të cilat nga ana e tyre rrethohen nga një "lumë i hidhur" (Okeanusi), me shtatë ishuj të rregulluar rreth tij në formë ylli shtatëcepësh.[98] Teksti shoqërues përmend shtatë rajone të jashtme përtej oqeanit rrethues. Përshkrimet e pesë prej tyre kanë mbijetuar.[99] Ndryshe nga Imago Mundi, një hartë më e hershme babilonase e botës, që daton në shekullin e 9-të p.e.s., e paraqiste Babiloninë më në veri të qendrës së botës, edhe pse nuk dihet me siguri se çfarë përfaqësonte ajo qendër.[96]

Gdhendje e një vule të lashtë e identifikuar si Eratosteni. Philipp Daniel Lippert, Dactyliothec, 1767.

Idetë e Anaksimandrit (rreth 610–545 p.e.s.), konsideruar nga shkrimtarët e mëvonshëm grekë si themeluesi i vërtetë i gjeografisë, na kanë ardhur nëpërmjet fragmenteve të cituara nga pasardhësit e tij.[100] Anaksimandrit i njihet zbulimi i gnomonit, instrumenti i thjeshtë, por efikas, grek që lejoi matjen e hershme të gjerësisë gjeografike.[100] Talesit gjithashtu i njihet parashikimi i eklipseve. Themelet e gjeografisë mund të gjurmohen edhe te kulturat kineze të lashta, mesjetare dhe të hershme moderne. Grekët, të parët që e eksploruan gjeografinë si art dhe si shkencë, e bënë këtë nëpërmjet kartografisë, filozofisë dhe letërsisë, ose nëpërmjet matematikës. Ka disa debate se kush e pohoi i pari se Toka është sferike, me meritën që i atribuohet ose Parmenidhit, ose Pitagorës. Anaksagora arriti të demonstrojë se profili i Tokës ishte rrethor, duke shpjeguar eklipset. Megjithatë, ai vazhdonte të besonte se Toka ishte një disk i sheshtë, ashtu si shumë prej bashkëkohësve të tij. Një nga vlerësimet e para të rrezes së Tokës u bë nga Eratosteni.[101]

Sistemi i parë i rreptë i vijave të gjerësisë dhe gjatësisë gjeografike i njihet Hiparkut. Ai përdori një sistem seksagjimal, të nxjerrë nga matematika babilonase. Meridianët u ndanë në 360°, ku çdo shkallë ndahej më tej në 60 minuta harku. Për të matur gjatësinë gjeografike në vendndodhje të ndryshme mbi Tokë, ai propozoi përdorimin e eklipseve për të përcaktuar diferencën kohore mes tyre.[102] Hartëzimi i gjerë nga romakët, teksa eksploronin toka të reja, do t'i jepte më vonë Ptolemeut një nivel të lartë informacioni për të ndërtuar atlase të hollësishme. Ai zgjeroi punën e Hiparkut, duke përdorur një sistem rrjeti mbi hartat e tij dhe duke përdorur një gjatësi shkalle prej 56,5 milje.[103]

Që nga shekulli i 3-të e në vazhdim, metodat kineze të studimit gjeografik dhe të shkrimit të literaturës gjeografike u bënë shumë më gjithëpërfshirëse se ato që gjendeshin në Evropë në atë kohë (deri në shekullin e 13-të).[104] Gjeografë kinezë si Liu An, Pei Xiu, Jia Dan, Shen Kuo, Fan Chengda, Zhou Daguan dhe Xu Xiake shkruan traktate të rëndësishme, por deri në shekullin e 17-të, idetë dhe metodat e avancuara të gjeografisë perëndimore u përvetësuan edhe në Kinë.

Harta e botës e Ptolemeut, e rindërtuar nga Geographia e Ptolemeut, shkruar rreth vitit 150

Gjatë mesjetës, rënia e Perandorisë Romake e zhvendosi qendrin e zhvillimit të gjeografisë nga Evropa te bota islame.[104] Gjeografë myslimanë, si Muhammed el-Idrisi, prodhuan harta të hollësishme të botës (si Tabula Rogeriana). Gjeografë të tjerë, si Jakut el-Hamaui, El-Biruniu, Ibn Batuta dhe Ibn Halduni, dhanë përshkrime të hollësishme të udhëtimeve të tyre dhe të gjeografisë së rajoneve që vizituan. Gjeografi turk Mahmud el-Kashgari vizatoi një hartë të botës mbi bazë gjuhësore, dhe më vonë kështu bëri edhe Piri Reisi (harta e Piri Reisit). Për më tepër, dijetarët islamë përkthyen dhe interpretuan veprat e mëparshme të romakëve dhe të grekëve, dhe themeluan Shtëpinë e Urtësisë në Bagdad për këtë qëllim.[105] Ebu Zejd el-Balkhi, i lindur në Belh, themeloi "shkollën Balkhi" të hartografisë tokësore në Bagdad.[106] Suhrabi, një gjeograf mysliman i fundshekullit të 10-të, shoqëroi një libër koordinatash gjeografike me udhëzime për krijimin e një harte drejtkëndore të botës me projeksion drejtkëndor ekuivalent (equirectangular) ose projeksion cilindrik ekuidistant.[107]

El-Biruniu (976–1048) përshkroi i pari një projeksion polar ekuiazimutal ekuidistant të sferës qiellore.[108] Ai konsiderohej si më i afti kur bëhej fjalë për hartëzimin e qyteteve dhe matjen e distancave mes tyre, gjë që e bëri për shumë qytete në Lindjen e Mesme dhe Nënkontinentin indian. Shpesh kombinonte leximet astronomike me ekuacione matematikore për të zhvilluar metoda të përcaktimit të saktë të vendndodhjeve, duke regjistruar shkallë gjerësie dhe gjatësie gjeografike. Zhvilloi gjithashtu teknika të ngjashme për matjen e lartësisë së maleve, thellësisë së luginave dhe shtrirjes së horizontit. Trajtoi edhe gjeografinë njerëzore dhe banueshmërinë planetare të Tokës. Llogariti gjithashtu gjerësinë gjeografike të Kathit, në Horezm, duke përdorur lartësinë maksimale të Diellit, dhe zgjidhi një ekuacion kompleks gjeodezik për të llogaritur me saktësi perimetrin e Tokës, që u afrua shumë me vlerat moderne të perimetrit të Tokës.[109] Vlerësimi i tij prej 6.339,9 km për rrezen e Tokës ishte vetëm 16,8 km më i vogël se vlera moderne prej 6.356,7 km. Ndryshe nga paraardhësit e tij, të cilët matën perimetrin e Tokës duke vëzhguar Diellin njëkohësisht nga dy vendndodhje të ndryshme, El-Biruniu zhvilloi një metodë të re duke përdorur llogaritje trigonometrike bazuar te këndi mes një rrafshine dhe majës së një mali, gjë që dha matje më të sakta të perimetrit të Tokës dhe e bëri të mundur që ai të matej nga një person i vetëm, në një vendndodhje të vetme.[110]

Harta e Atlantikut jugor nga botimi i vitit 1733 i Geographia Generalis-it

Epoka evropiane e Zbulimeve gjatë shekujve 16 dhe 17, kur u zbuluan shumë toka të reja, si dhe rrëfimet e eksploruesve evropianë, si Kristofor Kolombi, Marko Polo dhe Xhejms Kuk, ringjallën në Evropë dëshirën si për hollësi gjeografike të sakta, ashtu edhe për themele teorike më të forta. Në vitin 1650, botimi i parë i Geographia Generalis-it u botua nga Bernhardus Vareniusi, i cili më vonë u redaktua dhe ribotua nga të tjerë, përfshirë Isak Njutonin.[111][112] Ky tekst mësimor kërkonte të integronte zbulimet dhe parimet e reja shkencore në gjeografinë klasike dhe ta qaste disiplinën ashtu si shkencat e tjera në lindje e sipër, dhe nga disa konsiderohet si ndarja mes gjeografisë së lashtë dhe asaj moderne në Perëndim.[111][112]

Geographia Generalis përmbante si sfond teorik, ashtu edhe zbatime praktike lidhur me lundrimin detar.[112] Problemi që u mbetej si eksploruesve, ashtu edhe gjeografëve, ishte gjetja e gjerësisë dhe gjatësisë gjeografike të një vendndodhjeje. Ndërsa problemi i gjerësisë gjeografike ishte zgjidhur prej kohësh, problemi i gjatësisë gjeografike mbetej i pazgjidhur; edhe vendosja se cili meridian duhej të ishte zero, ishte vetëm një pjesë e problemit. I mbeti John Harrison-it ta zgjidhte, duke shpikur kronometrin H-4 në vitin 1760, dhe më vonë, në vitin 1884, Konferenca Ndërkombëtare e Meridianit miratoi, si konventë, meridianin e Greenwich-ut si meridian zero.[109]

Shekujt 18 dhe 19 ishin periudhat kur gjeografia u njoh si disiplinë akademike e veçantë. Ato u bënë pjesë e kurrikulës tipike universitare në Evropë (sidomos në Paris dhe Berlin). Zhvillimi i shumë shoqatave gjeografike ndodhi gjithashtu gjatë shekullit të 19-të, me themelimin e Société de Géographie në vitin 1821, Royal Geographical Society në vitin 1830, Russian Geographical Society në vitin 1845, American Geographical Society në vitin 1851, Royal Danish Geographical Society në vitin 1876, dhe National Geographic Society në vitin 1888.[113] Ndikimi i Immanuel Kantit, Alexander von Humboldtit, Carl Ritterit dhe Paul Vidal de la Blache-s mund të shihet si një pikëkthesë e madhe e gjeografisë, nga filozofia në lëndë akademike.[114][115][116][117][118] Gjeografë si Richard Hartshorne dhe Joseph Kerski i kanë konsideruar si Humboldti, ashtu edhe Ritteri, themelues të gjeografisë moderne, pasi ata ishin të parët që e vendosën gjeografinë si disiplinë shkencore të pavarur.[119][120]

Waldo Tobler para Bibliotekës Newberry. Çikago, nëntor 2007.

Përgjatë dy shekujve të fundit, përparimet në teknologjinë kompjuterike kanë çuar në zhvillimin e gjeomatikës dhe në përfshirjen e praktikave të reja, si vëzhgimi me pjesëmarrje dhe gjeostatistika, në portofolin e mjeteve të gjeografisë. Në Perëndim, gjatë shekullit të 20-të, disiplina e gjeografisë kaloi nëpër katër faza kryesore: determinizmin mjedisor, gjeografinë rajonale, revolucionin sasior dhe gjeografinë kritike. Lidhjet e forta ndërdisiplinore mes gjeografisë dhe shkencave të gjeologjisë dhe botanikës, si dhe ekonomisë, sociologjisë dhe demografisë, janë rritur gjithashtu ndjeshëm, veçanërisht si rezultat i shkencës së sistemit tokësor, e cila kërkon të kuptojë botën në një pamje holistike. Koncepte dhe filozofi të reja kanë lindur nga përparimet e shpejta në informatikë, metodat sasiore dhe qasjet ndërdisiplinore. Libri i vitit 1962, Theoretical Geography, i William Bunge-s, i cili argumentonte për një qasje nomotetike ndaj gjeografisë dhe se, nga një këndvështrim thjesht hapësinor, nuk kishte dallim të vërtetë mes gjeografisë njerëzore dhe fizike, është përshkruar nga Kevin R. Cox si "ndoshta teksti themelor i revolucionit hapësinor-sasior".[121][122] Në vitin 1970, Waldo Tobler propozoi ligjin e parë të gjeografisë: "gjithçka lidhet me gjithçka tjetër, por gjërat afër janë më të lidhura se gjërat larg".[31][32] Ky ligj përmbledh supozimin e parë që bëjnë gjeografët rreth botës.

Fusha të lidhura

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjeologjia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Cikli i shkëmbinjve tregon marrëdhënien mes shkëmbinjve magmatikë, sedimentarë dhe metamorfikë.

Disiplinat e gjeografisë, veçanërisht të gjeografisë fizike, dhe të gjeologjisë kanë një mbivendosje të ndjeshme. Në të kaluarën, të dyja shpesh kanë ndarë departamente akademike në universitete, gjë që ka çuar në konflikte për burimet.[123] Të dyja disiplinat kërkojnë të kuptojnë shkëmbinjtë në sipërfaqen e Tokës dhe proceset që i ndryshojnë ata me kalimin e kohës. Gjeologjia përdor shumë nga mjetet dhe teknikat e gjeografëve teknikë, si GIS-in dhe teledetektimin, për të ndihmuar në hartëzimin gjeologjik.[124] Megjithatë, gjeologjia përfshin kërkime që shkojnë përtej përbërësit hapësinor, si analiza kimike e shkëmbinjve dhe biogjeokimia.[125]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Disiplina e historisë ka një mbivendosje të ndjeshme me gjeografinë, veçanërisht me gjeografinë njerëzore.[126][127] Ashtu si gjeologjia, historia dhe gjeografia kanë ndarë departamente universitare. Gjeografia siguron kontekstin hapësinor brenda të cilit zhvillohen ngjarjet historike.[126] Veçoritë gjeografike fizike të një rajoni, si reliefi, klima dhe burimet e tij, formësojnë vendbanimet njerëzore, rrugët tregtare dhe veprimtaritë ekonomike, të cilat nga ana e tyre ndikojnë rrjedhën e ngjarjeve historike.[126] Kështu, një historian duhet të ketë një bazë të fortë në gjeografi.[126][127] Historianët përdorin teknikat e gjeografëve teknikë për të krijuar atlase dhe harta historike.

Shkenca planetare

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Fotografi nga moduli komandues Endeavour i Apollo 15-s e brazdave (rilleve) në afërsi të kraterit Aristarchus mbi Hënë

Ndonëse disiplina e gjeografisë merret zakonisht me Tokën, termi mund të përdoret edhe joformalisht për të përshkruar studimin e botëve të tjera, si planetët e Sistemit Diellor dhe përtej tij.[128] Studimi i sistemeve më të mëdha se vetë Toka zakonisht bën pjesë në astronomi ose kozmologji, ndërsa studimi i planetëve të tjerë quhet zakonisht shkencë planetare. Terma alternativë, si areografia (gjeografia e Marsit), janë përdorur për të përshkruar studimin e objekteve të tjera qiellore.[16][17][18] Në fund të fundit, gjeografia mund të konsiderohet si një nëndisiplinë brenda shkencës planetare, dhe shkenca planetare e lidh gjeografinë me fusha si astronomia dhe fizika.[128]

Shiko edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shënime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ Kjo hartë reflekton politikën e jashtme të Shteteve të Bashkuara, përfshirë njohjen e Kosovës si shtet dhe mbështetjen për aneksimin nga Maroku të Saharasë Perëndimore.

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. 1 2 3 Dahlman, Carl; Renwick, William (2014). Introduction to Geography: People, Places & Environment (në anglisht) (bot. 6th). Pearson. ISBN 978-0-13-750451-0.
  2. ↑ Springer, Simon (2017). "Earth Writing". GeoHumanities (në anglisht). 3 (1): 1–19. doi:10.1080/2373566X.2016.1272431.
  3. 1 2 Burt, Tim (2009). Key Concepts in Geography: Scale, Resolution, Analysis, and Synthesis in Physical Geography (në anglisht) (bot. 2nd). John Wiley & Sons. fq. 85–96. ISBN 978-1-4051-9146-3.
  4. 1 2 3 4 5 Sala, Maria (2009). Geography Volume I (në anglisht). Oxford, United Kingdom: EOLSS UNESCO. ISBN 978-1-84826-960-6.
  5. ↑ Kurt A. Raaflaub & Richard J. A. Talbert (2009). Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies (në anglisht). John Wiley & Sons. fq. 147. ISBN 978-1-4051-9146-3.
  6. ↑ Roller, Duane W. (2010). Eratosthenes' Geography (në anglisht). New Jersey: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-14267-8. Marrë më 2024-01-29.
  7. 1 2 3 4 Thrift, Nigel (2009). Key Concepts in Geography: Space, The Fundamental Stuff of Geography (në anglisht) (bot. 2nd). John Wiley & Sons. fq. 85–96. ISBN 978-1-4051-9146-3.
  8. 1 2 Kent, Martin (2009). Key Concepts in Geography: Space, Making Room for Space in Physical Geography (në anglisht) (bot. 2nd). John Wiley & Sons. fq. 97–119. ISBN 978-1-4051-9146-3.
  9. 1 2 3 4 5 Tuan, Yi-Fu (1977). Space and Place: The Perspective of Experience (në anglisht). University of Minnesota Press. ISBN 0-8166-3877-2.
  10. 1 2 3 4 Tuan, Yi-Fu (1991). "A View of Geography". Geographical Review (në anglisht). 81 (1): 99–107. Bibcode:1991GeoRv..81...99T. doi:10.2307/215179. JSTOR 215179.
  11. 1 2 3 4 Castree, Noel (2009). Key Concepts in Geography: Place, Connections and Boundaries in an Interdependent World (në anglisht) (bot. 2nd). John Wiley & Sons. fq. 85–96. ISBN 978-1-4051-9146-3.
  12. 1 2 3 4 Gregory, Ken (2009). Key Concepts in Geography: Place, The Management of Sustainable Physical Environments (në anglisht) (bot. 2nd). John Wiley & Sons. fq. 173–199. ISBN 978-1-4051-9146-3.
  13. 1 2 3 Fotheringham, A. Stewart; Brunsdon, Chris; Charlton, Martin (2000). Quantitative Geography: Perspectives on Spatial Data Analysis (në anglisht). Sage Publications Ltd. ISBN 978-0-7619-5948-9.
  14. 1 2 3 4 5 Burns, Ryan; Skupin, Andre´ (2013). "Towards Qualitative Geovisual Analytics: A Case Study Involving Places, People, and Mediated Experience". Cartographica: The International Journal for Geographic Information and Geovisualization (në anglisht). 48 (3): 157–176. doi:10.3138/carto.48.3.1691.
  15. ↑ Diriwächter, R. & Valsiner, J. (janar 2006) Qualitative Developmental Research Methods in Their Historical and Epistemological Contexts. FQS. Vol 7, No. 1, Art. 8
  16. 1 2 "Areography". Merriam-Webster (në anglisht). Marrë më 2022-07-27.
  17. 1 2 Lowell, Percival (prill 1902). "Areography". Proceedings of the American Philosophical Society (në anglisht). 41 (170): 225–234. JSTOR 983554.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  18. 1 2 Sheehan, William (2014-09-19). "Geography of Mars, or Areography". Camille Flammarion's the Planet Mars. Astrophysics and Space Science Library (në anglisht). Vëll. 409. fq. 435–441. doi:10.1007/978-3-319-09641-4_7. ISBN 978-3-319-09640-7.
  19. 1 2 Hayes-Bohanan, James (2009-09-29). "What is Environmental Geography, Anyway?". webhost.bridgew.edu (në anglisht). Bridgewater State University. Marrë më 2016-11-10.
  20. ↑ Baker, J.N.L (1963). The History of Geography (në anglisht). Oxford: Basil Blackwell. fq. 66. ISBN 978-0-85328-022-4. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
  21. ↑ Hornby, William F.; Jones, Melvyn (1991-06-29). An introduction to Settlement Geography (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-28263-5.
  22. 1 2 Clifford, Nicholas J.; Holloway, Sarah L.; Rice, Stephen P.; Valentine, Gill, red. (2014). Key Concepts in Geography (në anglisht) (bot. 2nd). Sage. ISBN 978-1-4129-3022-2. Marrë më 2023-12-02.
  23. ↑ Holloway, Sarah L.; Rice, Stephen P.; Valentine, Gill, red. (2003). Key Concepts in Geography (në anglisht) (bot. 1st). Sage. ISBN 978-0-7619-7389-8.
  24. ↑ Guidelines for Geographic Education: Elementary and Secondary Schools (në anglisht). The Council. 1984. ISBN 978-0-89291-185-1.
  25. 1 2 3 Natoli, Salvatore J. (1994-01-01). "Guidelines for Geographic Education and the Fundamental Themes in Geography". Journal of Geography (në anglisht). 93 (1): 2–6. Bibcode:1994JGeog..93....2N. doi:10.1080/00221349408979676.
  26. 1 2 Buchanan, Lisa Brown; Tschida, Christina M. (2015). "Exploring the five themes of geography using technology". The Ohio Social Studies Review (në anglisht). 52 (1): 29–39. Arkivuar nga origjinali më 18 maj 2024. Marrë më 16 gusht 2026.
  27. 1 2 "Chapter 3: Geography's Perspectives". Rediscovering Geography: New Relevance for Science and Society (në anglisht). Washington, DC: The National Academies Press. 1997. fq. 28. Bibcode:1997nap..book.4913N. doi:10.17226/4913. ISBN 978-0-309-05199-6. Marrë më 2014-05-06.
  28. 1 2 3 4 5 Matthews, John; Herbert, David (2008). Geography: A very short introduction (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-921128-9.
  29. 1 2 Chen, Xiang; Clark, Jill (2013). "Interactive three-dimensional geovisualization of space-time access to food". Applied Geography (në anglisht). 43: 81–86. Bibcode:2013AppGe..43...81C. doi:10.1016/j.apgeog.2013.05.012.
  30. ↑ Tuan, Yi-Fu (1991). "Language and the Making of Place: A Narrative-Descriptive Approach". Annals of the Association of American Geographers (në anglisht). 81 (4): 684–696. doi:10.1111/j.1467-8306.1991.tb01715.x.
  31. 1 2 3 4 5 6 Tobler, Waldo (1970). "A Computer Movie Simulating Urban Growth in the Detroit Region". Economic Geography (në anglisht). 46: 234–240. doi:10.2307/143141. JSTOR 143141.
  32. 1 2 3 Tobler, Waldo (2004). "On the First Law of Geography: A Reply". Annals of the Association of American Geographers (në anglisht). 94 (2): 304–310. Bibcode:2004AAAG...94..304T. doi:10.1111/j.1467-8306.2004.09402009.x.
  33. 1 2 Thrift, Nigel (1977). An Introduction to Time-Geography (në anglisht). Geo Abstracts, University of East Anglia. ISBN 0-90224667-4.
  34. ↑ Thornes, John (2009). Key Concepts in Geography: Time, Change and Stability in Environmental Systems (në anglisht) (bot. 2nd). John Wiley & Sons. fq. 119–139. ISBN 978-1-4051-9146-3.
  35. ↑ Taylor, Peter (2009). Key Concepts in Geography: Time, From Hegemonic Change to Everyday life (në anglisht) (bot. 2nd). John Wiley & Sons. fq. 140–152. ISBN 978-1-4051-9146-3.
  36. ↑ Galison, Peter Louis (1979). "Minkowski's space–time: From visual thinking to the absolute world". Historical Studies in the Physical Sciences (në anglisht). 10: 85–121. doi:10.2307/27757388. JSTOR 27757388.
  37. 1 2 Miller, Harvey (2017). "Time Geography and Space–Time Prism". International Encyclopedia of Geography (në anglisht). fq. 1–19. doi:10.1002/9781118786352.wbieg0431. ISBN 978-0-470-65963-2.
  38. ↑ Monmonier, Mark (1990). "Strategies For The Visualization Of Geographic Time-Series Data". Cartographica (në anglisht). 27 (1): 30–45. Bibcode:1990CIJGI..27...30M. doi:10.3138/U558-H737-6577-8U31.
  39. 1 2 Herod, Andrew (2009). Key Concepts in Geography: Scale, the local and the global (në anglisht) (bot. 2nd). John Wiley & Sons. fq. 85–96. ISBN 978-1-4051-9146-3.
  40. 1 2 Arbia, Giuseppe; Benedetti, Roberto; Espa, Giuseppe (1996). "Effects of MAUP on image classification". Geographical Systems (në anglisht). 3 (2–3): 123–141. ISSN 1069-2665.
  41. 1 2 Smith, Peter (2005). "The laws of geography". Teaching Geography (në anglisht). 30 (3): 150. JSTOR 23756334.
  42. 1 2 3 DeLyser, Dydia; Herbert, Steve; Aitken, Stuart; Crang, Mike; McDowell, Linda (nëntor 2009). The SAGE Handbook of Qualitative Geography (në anglisht) (bot. 1st). SAGE Publications. ISBN 978-1-4129-1991-3. Marrë më 2023-04-27.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  43. ↑ Yano, Keiji (2001). "GIS and quantitative geography". GeoJournal (në anglisht). 52 (3): 173–180. doi:10.1023/A:1014252827646. S2CID 126943446.
  44. 1 2 3 Walker, Robert Toovey (2021-04-28). "Geography, Von Thünen, and Tobler's first law: Tracing the evolution of a concept". Geographical Review (në anglisht). 112 (4): 591–607. doi:10.1080/00167428.2021.1906670.
  45. 1 2 3 4 5 Tobler, Waldo (2004). "On the First Law of Geography: A Reply". Annals of the Association of American Geographers (në anglisht). 94 (2): 304–310. Bibcode:2004AAAG...94..304T. doi:10.1111/j.1467-8306.2004.09402009.x.
  46. 1 2 3 4 5 6 Goodchild, Michael (2004). "The Validity and Usefulness of Laws in Geographic Information Science and Geography". Annals of the Association of American Geographers (në anglisht). 94 (2): 300–303. Bibcode:2004AAAG...94..300G. doi:10.1111/j.1467-8306.2004.09402008.x.
  47. ↑ Tobler, Waldo (1999). "Linear pycnophylactic reallocation comment on a paper by D. Martin". International Journal of Geographical Information Science (në anglisht). 13 (1): 85–90. Bibcode:1999IJGIS..13...85T. doi:10.1080/136588199241472.
  48. ↑ Hecht, Brent; Moxley, Emily (2009). "Terabytes of Tobler: Evaluating the First Law in a Massive, Domain-Neutral Representation of World Knowledge". Spatial Information Theory. Lecture Notes in Computer Science (në anglisht). Vëll. 5756. Springer. fq. 88. Bibcode:2009LNCS.5756...88H. doi:10.1007/978-3-642-03832-7_6. ISBN 978-3-642-03831-0.
  49. ↑ Otto, Philipp; Dogan, Osman; Taspınar, Suleyman (2023), "A Dynamic Spatiotemporal Stochastic Volatility Model with an Application to Environmental Risks", Econometrics and Statistics (në anglisht), arXiv:2211.03178, doi:10.1016/j.ecosta.2023.11.002, S2CID 253384426
  50. ↑ Zou, Muquan; Wang, Lizhen; Wu, Ping; Tran, Vanha (2022-07-23). "Mining Type-β Co-Location Patterns on Closeness Centrality in Spatial Data Sets". ISPRS Int. J. Geo-Inf. (në anglisht). 11 (8): 418. Bibcode:2022IJGI...11..418Z. doi:10.3390/ijgi11080418.
  51. ↑ Zhang, Yu; Sheng, Wu; Zhao, Zhiyuan; Yang, Xiping; Fang, Zhixiang (2023-01-30). "An urban crowd flow model integrating geographic characteristics". Scientific Reports (në anglisht). 13 (1): 1695. Bibcode:2023NatSR..13.1695Z. doi:10.1038/s41598-023-29000-5. PMC 9886992. PMID 36717687.
  52. 1 2 Tambassi, Timothy (2021). The Philosophy of Geo-Ontologies (në anglisht) (bot. 2nd). Springer. ISBN 978-3-030-78144-6.
  53. 1 2 3 Cave, Edward (1749). Geography reformed: a new system of general geography, according to an accurate analysis of the science in four parts. The whole illustrated with notes (në anglisht) (bot. 2nd). London: Edward Cave.
  54. 1 2 3 4 5 Pattison, William (1964). "The Four Traditions of Geography". Journal of Geography (në anglisht). 63 (5): 211–216. Bibcode:1964JGeog..63..211P. doi:10.1080/00221346408985265.
  55. 1 2 3 Robinson, J. Lewis (1976). "A New Look at the Four Traditions of Geography". Journal of Geography (në anglisht). 75 (9): 520–530. Bibcode:1976JGeog..75..520R. doi:10.1080/00221347608980845.
  56. 1 2 3 Murphy, Alexander (2014-06-27). "Geography's Crosscutting Themes: Golden Anniversary Reflections on "The Four Traditions of Geography"". Journal of Geography (në anglisht). 113 (5): 181–188. Bibcode:2014JGeog.113..181M. doi:10.1080/00221341.2014.918639. S2CID 143168559.
  57. 1 2 3 4 Sala, Maria (2009). Geography – Vol. I: Geography (PDF) (në anglisht). EOLSS UNESCO. Marrë më 2022-12-30.
  58. 1 2 3 Dada, Anup (dhjetor 2022). "The Process of Geomorphology Related to Sub Branches of Physical Geography". Black Sea Journal of Scientific Research (në anglisht). 59 (3): 1–2. Marrë më 2023-05-09.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  59. 1 2 Ormeling, Ferjan (2009). Geography – Vol. II: Technical Geography Core concepts in the mapping sciences (PDF) (në anglisht). EOLSS UNESCO. fq. 482. ISBN 978-1-84826-960-6.
  60. ↑ Hough, Carole; Izdebska, Daria (2016). "Names and Geography". përmbledhur nga Gammeltoft, Peder (red.). The Oxford Handbook of Names and Naming (në anglisht). Oxford, United Kingdom: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-965643-1.
  61. ↑ Cotterill, Peter D. (1997). "What is geography?". AAG Career Guide: Jobs in Geography and related Geographical Sciences (në anglisht). American Association of Geographers. Arkivuar nga origjinali më 6 tetor 2006. Marrë më 2006-10-09.
  62. 1 2 3 4 5 Haidu, Ionel (2016). "What is Technical Geography" (PDF). Geographia Technica (në anglisht). 11 (1): 1–5. doi:10.21163/GT_2016.111.01. Marrë më 2022-07-22.
  63. ↑ Pidwirny, Michael (2006). "Elements of Geography". Fundamentals of Physical Geography (në anglisht) (bot. 2nd).
  64. ↑ Marsh, William M.; Kaufman, Martin M. (2013). Physical Geography: Great Systems and Global Environments (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-76428-5.
  65. ↑ Lockyer, Norman (1900). "Physiography and Physical Geography". Nature (në anglisht). 63 (1626): 207–208. Bibcode:1900Natur..63..207R. doi:10.1038/063207a0. ISSN 0028-0836.
  66. ↑ Johnston, Ron (2000). "Human Geography". përmbledhur nga Johnston, Ron; Gregory, Derek; Pratt, Geraldine; etj. (red.). The Dictionary of Human Geography (në anglisht). Oxford: Blackwell. fq. 353–360.
  67. ↑ Getis, Arthur; Bjelland, Mark; Getis, Victoria (2018). Introduction to Geography (në anglisht) (bot. 15th). McGraw Hill. ISBN 978-1-259-57000-1.
  68. ↑ Fundamentals of Physical Geography as a Discipline (në anglisht). New Delhi: National Council of Educational Research and Training. 2006. fq. 1–12. ISBN 81-7450-518-0.
  69. ↑ Lake, Ron; Burggraf, David; Trninic, Milan; Rae, Laurie (2004). Geography Mark-Up Language: Foundation for the Geo-Web (në anglisht). John Wiley and Sons Inc. ISBN 0-470-87154-7.
  70. ↑ Kretzschmar Jr., William A. (2013-10-24). Schlüter, Julia; Krug, Manfred (red.). Research Methods in Language Variation and Change: Computer mapping of language data (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 53. ISBN 978-1-107-46984-6.
  71. ↑ Gregory, Derek; Johnston, Ron; Pratt, Geraldine; Watts, Michael J.; Whatmore, Sarah (2009). The Dictionary of Human Geography (në anglisht) (bot. 5th). US & UK: Wiley-Blackwell. fq. 611–612.
  72. ↑ Kainz, Wolfgang (2019-10-21). "Cartography and the others – aspects of a complicated relationship". Geo-spatial Information Science (në anglisht). 23 (1): 52–60. doi:10.1080/10095020.2020.1718000. S2CID 214162170.
  73. ↑ Jenks, George (dhjetor 1953). "An Improved Curriculum for Cartographic Training at the College and University Level". Annals of the Association of American Geographers (në anglisht). 43 (2): 317–331. doi:10.2307/2560899. JSTOR 2560899.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  74. ↑ DeMers, Michael (2009). Fundamentals of Geographic Information Systems (në anglisht) (bot. 4th). John Wiley & Sons, Inc. ISBN 978-0-470-12906-7.
  75. ↑ Monmonier, Mark (1985). Technological Transition in Cartography (në anglisht). Univ of Wisconsin Pr. ISBN 978-0-299-10070-4.
  76. 1 2 3 Jensen, John (2016). Introductory digital image processing: a remote sensing perspective (në anglisht). Glenview, IL: Pearson Education, Inc. fq. 623. ISBN 978-0-13-405816-0.
  77. ↑ Zhang, Chuanrong; Li, Xinba (shtator 2022). "Land Use and Land Cover Mapping in the Era of Big Data". Land (në anglisht). 11 (10): 1692. Bibcode:2022Land...11.1692Z. doi:10.3390/land11101692.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  78. ↑ Krige, D. G. (dhjetor 1951). "A statistical approach to some basic mine valuation problems on the Witwatersrand". Journal of the Southern African Institute of Mining and Metallurgy (në anglisht). 52 (6): 119–139. hdl:10520/AJA0038223X_4792.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  79. ↑ Vibha, Pathak; Bijayini, Jena; Sanjay, Kaira (2013). "Qualitative research". Perspect Clin Res (në anglisht). 4 (3): 192. doi:10.4103/2229-3485.115389. PMC 3757586. PMID 24010063.
  80. 1 2 3 Suchan, Trudy; Brewer, Cynthia (2000). "Qualitative Methods for Research on Mapmaking and Map Use". The Professional Geographer (në anglisht). 52 (1): 145–154. Bibcode:2000ProfG..52..145S. doi:10.1111/0033-0124.00212.
  81. ↑ Brewer, Cynthia (1994). "Color use guidelines for mapping and visualization". përmbledhur nga MacEachren, A.M.; Taylor, D.R. Fraser (red.). Visualization in Modern Cartography (në anglisht). Elsevier. fq. 123–134. ISBN 1-4832-8792-0. Marrë më 2023-12-24.
  82. ↑ Bodenhamer, David J.; John Corrigan; Trevor M. Harris. 2015. Deep Maps and Spatial Narratives. Indiana University Press. DOI: 10.2307/j.ctt1zxxzr2
  83. 1 2 Butts, Shannon; Jones, Madison (2021-05-20). "Deep mapping for environmental communication design". Communication Design Quarterly (në anglisht). 9 (1): 4–19. doi:10.1145/3437000.3437001. S2CID 234794773.
  84. ↑ Cook, Ian; Crang, Phil (1995). Doing Ethnographies (në anglisht).
  85. ↑ Magrane, Eric (2015). "Situating Geopoetics". GeoHumanities (në anglisht). 1 (1): 86–102. doi:10.1080/2373566X.2015.1071674. S2CID 219396902.
  86. ↑ Magrane, Eric; Russo, Linda; de Leeuw, Sarah; Santos Perez, Craig (2019). Geopoetics in Practice (në anglisht) (bot. 1). London: Taylor & Francis. doi:10.4324/9780429032202. ISBN 978-0-367-14538-5. S2CID 203499214. Marrë më 2022-08-21.
  87. ↑ Magrane, Eric; Johnson, Maria (2017). "An art–science approach to bycatch in the Gulf of California shrimp trawling fishery". Cultural Geographies (në anglisht). 24 (3): 487–495. Bibcode:2017CuGeo..24..487M. doi:10.1177/1474474016684129. S2CID 149158790.
  88. ↑ Magrane, Eric (2021). "Climate geopoetics (the earth is a composted poem)". Dialogues in Human Geography (në anglisht). 11 (1): 8–22. doi:10.1177/2043820620908390.
  89. ↑ Nassar, Aya (2021). "Geopoetics: Storytelling against mastery". Dialogues in Human Geography (në anglisht). 1: 27–30. doi:10.1177/2043820620986397. S2CID 232162263.
  90. ↑ Engelmann, Sasha (2021). "Geopoetics: On organising, mourning, and the incalculable". Dialogues in Human Geography (në anglisht). 11: 31–35. doi:10.1177/2043820620986398. S2CID 232162320.
  91. ↑ Acker, Maleea (2021). "Gesturing toward the common and the desperation: Climate geopoetics' potential". Dialogues in Human Geography (në anglisht). 11 (1): 23–26. doi:10.1177/2043820620986396.
  92. ↑ Cresswell, Tim (2021). "Beyond geopoetics: For hybrid texts". Dialogues in Human Geography (në anglisht). 11: 36–39. doi:10.1177/2043820620986399. hdl:20.500.11820/b64b3dd4-c959-4a8e-877f-85d3058ce4b1.
  93. 1 2 3 Dixon, C.; Leach, B. (1977). Questionnaires and Interviews in Geographical Research (PDF) (në anglisht). Geo Abstracts. ISBN 0-902246-97-6. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 30 prill 2023. Marrë më 2023-05-20.
  94. ↑ Dixon, Chris; Leach, Bridget (1984). Survey Research in Underdeveloped Countries (PDF) (në anglisht). Geo Books. ISBN 0-86094-135-3. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 11 shtator 2023. Marrë më 2023-05-20.
  95. ↑ Heffernan, Mike (2009). Key Concepts in Geography: Histories of Geography (në anglisht) (bot. 2nd). Sage. fq. 3–20. ISBN 978-1-4129-3022-2.
  96. 1 2 Raaflaub, Kurt A.; Talbert, Richard J.A. (2009). Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies (në anglisht). John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4051-9146-3.
  97. ↑ Siebold, Jim (1998). "Babylonian clay tablet, 600 B.C." henry-davis.com (në anglisht). Henry Davis Consulting Inc. Arkivuar nga origjinali më 29 shtator 2018. Marrë më 2016-11-10.
  98. ↑ Delano Smith, Catherine (1996). "Imago Mundi's Logo the Babylonian Map of the World". Imago Mundi (në anglisht). 48: 209–211. doi:10.1080/03085699608592846. JSTOR 1151277.
  99. ↑ Finkel, Irving (1995). A join to the map of the world: A notable discovery (në anglisht). British Museum Magazine. ISBN 978-0-7141-2073-7.
  100. 1 2 Kish, George (1978). A Source Book in Geography (në anglisht). Harvard University Press. ISBN 978-0-674-82270-2. Marrë më 2020-05-17.
  101. ↑ Tassoul, Jean-Louis; Tassoul, Monique (2004). A Concise History of Solar and Stellar Physics (në anglisht). London: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-11711-9.
  102. ↑ Smith, Sir William (1846). Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology: Earinus-Nyx (në anglisht). Vëll. 2nd. London: Taylor and Walton. Marrë më 2020-05-15.
  103. ↑ Sullivan, Dan (2000). "Mapmaking and its History". rutgers.edu (në anglisht). Rutgers University. Marrë më 2016-11-10.
  104. 1 2 Needham, Joseph (1959). Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth. Science and Civilization in China (në anglisht). Vëll. 3. Taipei: Caves Books, Ltd. ISBN 978-0-521-05801-8. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
  105. ↑ Nawwab, Ismail I.; Hoye, Paul F.; Speers, Peter C. (2018-09-05). "Islam and Islamic History and The Middle East". islamicity.com (në anglisht). Marrë më 2016-11-10.
  106. ↑ Edson, Evelyn; Savage-Smith, Emilie (2007). "Medieval Views of the Cosmos". International Journal of the Classical Tradition (në anglisht). 13 (3): 61–63. JSTOR 30222166.
  107. ↑ Tibbetts, Gerald R. (1997). "The Beginnings of a Cartographic Tradition". përmbledhur nga Harley, John Brian; Woodward, David (red.). The history of cartography (në anglisht). Vëll. 2. Chicago: Brill. ISBN 0-226-31633-5. Marrë më 2020-05-15.
  108. ↑ King, David A. (1996). Rashed, Roshdi (red.). Astronomy and Islamic society: Qibla, genomics and timekeeping (PDF). Encyclopedia of the History of Arabic Science (në anglisht). Vëll. 1. ISBN 978-0-203-71184-2. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 11 nëntor 2016. Marrë më 16 gusht 2026.
  109. 1 2 Aber, James Sandusky (2003). "Abu Rayhan al-Biruni". academic.emporia.edu (në anglisht). Emporia State University. Marrë më 2016-11-10.
  110. ↑ Goodman, Lenn Evan (1992). Avicenna (në anglisht). Great Britain: Routledge. ISBN 978-0-415-01929-3. Marrë më 2020-05-03.
  111. 1 2 Baker, J. N. L. (1955). "The Geography of Bernhard Varenius". Transactions and Papers (Institute of British Geographers) (në anglisht). 21 (21): 51–60. doi:10.2307/621272. JSTOR 621272.
  112. 1 2 3 Warntz, William (1989). "Newton, the Newtonians, and the Geographia Generalis Varenii". Annals of the Association of American Geographers (në anglisht). 79 (2): 165–191. doi:10.2307/621272. JSTOR 621272.
  113. ↑ Livingstone, David N.; Withers, Charles W. J. (2011-07-15). Geographies of Nineteenth-Century Science (në anglisht). Chicago; London: University of Chicago Press. fq. 29. ISBN 978-0-226-48726-7.
  114. ↑ Société de Géographie (2016). "Société de Géographie, Paris, France" [Who are we ? – Society of Geography]. socgeo.com (në frëngjisht). Société de Géographie. Arkivuar nga origjinali më 6 nëntor 2016. Marrë më 2016-11-10.
  115. ↑ "About Us". rgs.org (në anglisht). Royal Geographical Society. Marrë më 2016-11-10.
  116. ↑ "Русское Географическое Общество (основано в 1845 г.)" [Russian Geographical Society]. rgo.ru (në rusisht). Russian Geographical Society. Marrë më 2016-11-10.
  117. ↑ "History". amergeog.org (në anglisht). The American Geographical Society. Marrë më 2016-11-10.
  118. ↑ "National Geographic Society". state.gov (në anglisht). U.S. Department of State. Marrë më 2016-11-10.
  119. ↑ Hartshorne, Richard (shtator 1939). "The pre-classical period of modern geography". Annals of the Association of American Geographers (në anglisht). 29 (3): 35–48. doi:10.1080/00045603909357282.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  120. ↑ Kerski, Joseph J. (2016). Interpreting Our World: 100 Discoveries That Revolutionized Geography (në anglisht). ABC-Clio. fq. 284. ISBN 978-1-61069-920-4.
  121. ↑ Goodchild, Michael F. (2008). "Theoretical Geography (1962): William Bunge". Key Texts in Human Geography (në anglisht). fq. 9–16. doi:10.4135/9781446213742.n2. ISBN 978-1-4129-2261-6.
  122. ↑ Cox, Kevin R. (2001). "Bunge, W. 1962: Theoretical geography: Commentary 1". Progress in Human Geography (në anglisht). 25 (1): 71–73. doi:10.1191/030913201673714256.
  123. ↑ Smith, Neil (1987). ""Academic War Over the Field of Geography": The Elimination of Geography at Harvard, 1947-1951". Annals of the Association of American Geographers (në anglisht). 77 (2): 155–172. doi:10.1111/j.1467-8306.1987.tb00151.x. JSTOR 2562763. S2CID 145064363.
  124. ↑ Compton, Robert R. (1985). Geology in the field (në anglisht). New York: Wiley. ISBN 978-0-471-82902-7.
  125. ↑ Gorham, Eville (1991-01-01). "Biogeochemistry: its origins and development". Biogeochemistry (në anglisht). 13 (3): 199–239. Bibcode:1991Biogc..13..199G. doi:10.1007/BF00002942. ISSN 1573-515X. S2CID 128563314.
  126. 1 2 3 4 Bryce, James (1902). "The Importance of Geography in Education". The Geographical Journal (në anglisht). 23 (3): 29–32. doi:10.2307/1775737. JSTOR 1775737.
  127. 1 2 Darby, Henry Clifford (2002). The Relations of History and Geography: Studies in England, France, and the United States (në anglisht). Exeter: University of Exeter Press. fq. 14. ISBN 978-0-85989-699-3.
  128. 1 2 Kereszturi, Akos; Hyder, David (2012). "Planetary Science in Higher Education: Ideas and Experiences". Journal of Geography in Higher Education (në anglisht). 36 (4): 499–525. doi:10.1080/03098265.2012.654466.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Gjeografia&oldid=3026212"