Hiena

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Hiena
Spotted hyena (Crocuta crocuta).jpg
Hiena e njollosur (Crocuta crocuta)
Klasifikimi shkencor
Mbretëria: Animalia
Filumi: Chordata
Klasa: Mammalia
Rendi: Carnivora
Nënrendi: Feliformia
Familja: Hyaenidae

Gray, 1821

Speciet
Hyaenidae range.png
Sinonimet


Hiena ose hyaenas (nga greqishtja "αινα hýaina"[1]) janë mishëngrënës të familjes Hyaenidae / haɪɛnɪdiː /. Me vetëm katër specie ekzistuese është familja biologjike e pestë më e vogël në Carnivora dhe një nga më të vegjlit në klasën Mammalia.[2] Pavarësisht diversitetit të tyre të ulët, hienat janë komponentë unikë dhe jetësorë të shumicës së ekosistemeve afrikane.[3]

Edhe pse filogenetikisht ata janë më afër me macen dhe viverridet, dhe i përkasin kategorisë të lartë.[2] Hienat janë sjellshëm dhe morfologjikisht të ngjashëm me qenët në disa elementë të evolucionit konvergjent; të dyja, hienat dhe canines janë jo-arboreal, gjuetarët, që e kapin prenë me dhëmbë e jo me kthetra. Të dy hanë ushqime shpejt dhe mund ta ruajnë atë, dhe këmbët e tyre me kthetra të mëdha, të palëvizshme dhe të padëshirueshme përshtaten për të drejtuar dhe për të bërë kthesa të mprehta.[4]

Hienat e njollosura mund të vrasin deri në 95% të kafshëve që ata hanë, ndërsa hienat me shirita janë kryesisht pastrues.[5] Në përgjithësi, hienat janë të njohura për të përzënë grabitqarët më të mëdhenj, si luanë, nga strofulla e tyre, pavarësisht se kanë një reputacion në kulturën popullore për të qenë frikacakë.[2] Ata janë kryesisht kafshë nate, por nganjëherë ngrihen nga strofullat e tyre në orët e hershme të mëngjesit. Me përjashtim të hienës shumë të rrallë shoqërore, hienat nuk janë në përgjithësi kafshë sociale, megjithëse mund të jetojnë në grupe familjare dhe të mblidhen në vrasje. [6]

Hienat u ngritën për herë të parë në Euroazi. Ata fillimisht ngjanin me qentë dhe nuk ishin grabiqarë të shquar.[7]

Hienat shfaqet në mënyrë të dukshme në folklorin dhe mitologjinë e kulturave njerëzore me të cilat ata janë simpatikë. Hieant zakonisht shihet si i frikshëm dhe i denjë për shpërfillje. Në disa kultura, hienat mendohet të ndikojnë në shpirtrat e njerëzve, të varrosin varret dhe të vjedhin bagëtinë dhe fëmijët. Kultura të tjera i shoqërojnë ato me magji, duke përdorur pjesët e tyre të trupit në mjekësinë tradicionale afrikane.[7]

Evulucioni[redakto | redakto tekstin burimor]

Origjina[redakto | redakto tekstin burimor]

Hiena e ka origjinë 22 milionë vjet më parë në Euroazi, kur shumica e llojeve të hershme feliformia ishin ende kryesisht arboreal. Hienat e para stërgjyshore kanë të ngjarë të jenë të ngjashme me pëllëmbën bashkëkohore moderne; një nga speciet më të hershme të hienit të përshkruar, Plioviverrops, ishte një kafshë e sheshtë, sikletore që banonte në Eurazi 20-22 milionë vjet më parë dhe është e identifikueshme si një hyaenidae nga struktura e veshit të mesëm.[8] Linja e Plioviverrops lulëzoi dhe u dha pasardhësve me këmbë më të gjata dhe nofullat më të theksuara, një drejtim të ngjashëm me ato të marra nga canids në Amerikën e Veriut.[2]

Ngritja dhe rënia e hienave të ngjashëm me qentë[redakto | redakto tekstin burimor]

Pasardhësit e Plioviverrops arritën kulmin e tyre 15 milionë vjet më parë, me më shumë se 30 specie që janë identifikuar. Ndryshe nga shumica e llojeve moderne të hienave, hienat ishin të ngjashëm me një çakall dhe ushqeheshin me kafshë të ngordhura. Hienat-qenë ishin shumë të shumtë; në disa zona fosile, eshtrat e Ictitherium dhe ato të hienave të tjera të janë më të shumta se ato të të gjithë mishngrënësve të tjerë.[citim i duhur] Rënia e hienave-qenë filloi 5-7 milionë vjet më parë gjatë një periudhe ndryshimesh klimatike, e cila u përkeqësua kur kanimet kaluan urën e Beringut në Euroazi. Një specie, Chasmaporthetes ossifragus, arriti të kalonte urën e tokës në Amerikën e Veriut, duke qenë i vetmi hienë për ta bërë këtë. Chasmopothertes arriti të mbijetojë për disa kohë në Amerikën e Veriut duke devijuar nga shtyllat kursore dhe të dërrmuara të kockave të monopolizuara nga canids, dhe duke u zhvilluar në një sprinter të ngjashëm me gepardin. Shumica e hienave të ngjashëm me qentë ishun zhdukur nga 1.5 milion vjet më parë.[2]

Referencat[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ ὕαινα, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus. Etymologically, this is a feminine of ὕς "swine".
  2. ^ a b c d e Wilson, D.E.; Mittermeier, R.A., eds. (2009). Handbook of the Mammals of the World, Volume 1: Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions. pp. 50–658. ISBN 978-84-96553-49-1. 
  3. ^ Mills & Hofer 1998, p. iv
  4. ^ Kruuk 1972, p. 274
  5. ^ Hyaena Specialist Group - Spotted Hyena: Diet and Foraging Archived 2011-02-04 at the Wayback Machine.. Hyaenidae.org. Retrieved on 2015-11-06.
  6. ^ Rosevear 1974, pp. 343–344
  7. ^ a b Macdonald 1992, pp. 119–144
  8. ^ Vats, Rajeev; Thomas, Simion (7 May 2015). "A study on use of animals as traditional medicine by Sukuma Tribe of Busega District in North-western Tanzania". Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine. 11: 38. doi:10.1186/s13002-015-0001-y – me BioMed Central.