Abedin Nepravishta

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Abedin Nepravishta.jpg

Abedin Nepravishta (Kuç, 1899 - Fier, 1975) ishte nëpunës, prefekt dhe kryebashkiak karriere, mes të tjerash kryetar i Bashkisë së Tiranës prej vitit 1933-1935 dhe 1937-1939.

Jeta[redakto | redakto tekstin burimor]

Leu në Kuç, në gjirin e një familjeje libohovite, të cilët qenë vendosur aty ngaqë i ati ishte nënprefekt i Kurveleshit.

Kreu studimet në Shkollën Civile e Administratës Mbretërore "Mülkiye-i-Sehahané" në Stamboll në vitet 1908–1912[1][2].

Një histori e harruar por që sot ngjan më aktuale se kurrë

Kur Architecture Studio, studioja franceze e arkitekturës fitoi konkusin ndërkombëtar për rregullimin e qendrës së Tiranës, u tha se një nga pikat e forta të projektit kishte qenë harmonizimi i Tiranës historike me atë të sotme dhe të nesërme, njëfarë gërshetimi i projekteve të së ardhmes me monumentet historike. Në analizat e ditëve të mëpasshme, u tha se projekti i ri i qendrës dukej krejt i ngjashëm me fotografitë e Tiranës së viteve 30, me sheshin Skënderbej, godinat e ministrive dhe bulevardin e qetë. Me atë që shumëkush e njeh si plani rregullues të arkitektit italian Armando Brasini. E ndërsa rievokohej emri i urbanistit që shtatëdhjetë vjet të shkuara konceptoi kryeqytetin shqiptar, askush nuk u kujtua për një tjetër emër. Emrin e atij kryebashkiaku që kishte bashkëpunuar me Brasinin dhe që kishte vënë më pas në jetë planin e tij. Një kryebashkiak, që ndonëse pa një konkurs ndërkombëtar arkitekture plot bujë si ky i sotmi, kishte ditur ti kthente sytë nga vendi fqinj për të filluar shndërrimin e Tiranës në një kryeqytet të mirëfilltë. Një fotografi e tij e vendosur në Bashkinë e sotme të Tiranës, krah të tjerë kryetarëve nëpër vite, nuk flet për meritat e tjera. Nuk flet për atë që Abedin Nepravishta i dhuroi kryeqytetit: të parin plan urbanistik, të cilit edhe sot, shtatëdhjetë vjet më pas i referohen arkitektët modernë, atij plani të punuar nga mjeshtri italian me mbështetjen e kryetarit të bashkisë, i cili, i sapoemëruar në këtë post në vitin 1933 vendosi ta fillonte punën me zbatimin e atij plani që prej vitesh flinte në letra.

Në kohën kur Abedin Nepravishta mori detyrën e kryetarit të Bashkisë së Tiranës, emri i Armando Brasinit nuk ishte krejt i panjohur në Shqipëri. Ai kishte projektuar ndërkaq godinat e ministrive në qendër, të cilat së bashku me krijimin e bulevardit të madh, e kishin shndrruar Tiranën nga një fshat të madh, në një qytet që po fillonte të lindte.

Trembëdhjetë vjet para se të gjendej në krye të Bashkisë së Tiranës, Abedin Nepravishta kishte punuar për më tepër se një vit sërish në drejtimin e qytetit, në postin e prefektit. I emëruar në këtë post në vitin 192O, ai bëri të parin revolucion që e shkëputi Tiranën nga pamja mesjetare: heqjen e varrezave që gjendeshin pranë çdo xhamie mesjetare. Ishte ai që në vitin 1921 i kërkoi ministrit të atëhershëm të punëve të brendshme heqjen e varrezave mylslymane, një veprim që ndonëse ngjalli reaksion, do të shërbente më pas për ndërtimin e qendrës. Me nisjen e punës për hapjen e gjimnazit të shtetit, Nepravishta u largua nga posti i prefektit të Tiranës, për të punuar në po këtë post në Elbasan, Durrës, Shkodër, e më pas në Korçë e Vlorë. Gjatë kësaj kohe, për dy vjet punoi si drejtor i Bankës Kombëtare dhe vetëm në vitin 1933, me shumë më tepër përvojë, nga posti i kreut të bashkisë do ti futej punës konkrete për hartimin e planit rregulles. Një udhëtim drejt Romës, do të hidhte bazat e miqësisë së ardhshme mes kryetarit të bashkisë së Tiranës dhe arkitektit italian. Nga ajo miqësi që do të zgjaste deri në fund të luftës së Dytë Botërore, dhe ku qëndrimet e ndërsjellta në shtëpitë e njëri tjetrit ishin të shpeshta, urbanisti i famshëm do të kujtonte Nepravishtën si një nga kryebashkiakët më inteligjentë me të cilët kishte punuar për të bërë planet rregulluese. Kurse Abedin Nepravishta do ta kujtonte Armando Brazinin si arkitektin që jo vetëm kishte realizuar planin rregullues të kryeqytetit, por edhe si projektuesin e shtëpisë së tij, projekt të cilin mjeshtri italian e kishte realizuar në shenjë nderimi për njeriun me të cilin gdhiu netë të tëra për të projektuar Tiranën.

Një nga idetë e Abedin Nepravishtës, e cila u realizua nga projektuesi italian, ishte që Tirana, nga pikëpamja urbanistike, të konturohej në trajtë rrathësh bashkëqendrorë. Në qendër të këtyre rrathëve do të ishte qendra e qytetit, diçka e ngjashme me Parisin, ku të gjitha rrugët do të të çonin në vijë të drejtëpërdrejtë në sheshin Skënderbej. Pas një argumentimi të rreptë arkitekturor të kryebashkiakut Nepravishta, argumentim që përfundoi me kërkesën që çdo Tiranas ka nevojë, qysh në agim, të shohë sheshin Skënderbej me simbolet e tij, Brasini realizoi atë plan që filloi të ndërtohej gjatë viteve 1939 1943, por që ndërkaq kishte hyrë në fuqi gjatë qeverisjes së Tiranës nga Nepravishta. Ndërkohë që ky i fundit, me portretin e një njeriu të fortë, kishte filluar punën konkrete. Pa ngurruar të përdorte dhunën e ligjit ndaj të gjithë atyre që kundërshtonin shpronësimet e ligjshme, Nepravishta zbatoi edhe një sistem të fortë taksash, duke arritur që në një kohë të shkurtër të bënte një numër të madh armiqsh personalë. Veç taksës së pastrimit apo të tjera detyrimeve bashkiake, kryetari i asaj kohe filloi të përmendej në administratë si njeriu, i cili që në vitin e parë të punës e ndau orarin zyrtar përgjysmë, në zyrë dhe në terren, atje ku investohej, me para të siguruara si donacione nga simpatia ndërkombëtare. Një punë gjigande që do të niste me asfaltimin e rrugës së Kavajës në vitet 1934 37 dhe me qëndisjen me gur të gdhendur të rrugës së Dibrës në vitin 1934. Brenda dy vjetëve 1933 1934 u ndërtua shtëpia e oficerëve, që më pas do të shërbente si godina e Lidhjes së Shkrimtarëve në rrugën e Kavajës. Në muajt e parë të vitit 1934 do të niste ndërtimi i Bankës Kombëtare, i asaj kryevepre arkitekturore që shumë shpejt do të kthehej në emblemën e sheshit Skënderbej. Paralelisht me këto ndërtime, Abedin Nepravishta filloi ndërtimin e urës së madhe mbi Lanë, ura pranë hotel Dajtit, duke u dhënë mundësi tiranasve të shëtisnin deri te kodrat e Shën Prokopit [liqeni artificial] e duke hapur trasenë e bulevardit madhështor Dëshmorët e Kombit për të cilin Ilia Ehrenburgu në vitin 1945 do të thoshte: Kam parë kryeqytet pa bulevard por, jo bulevard pa kryeqytet. Dhe për më tepër kaq të bukur. Por ajo që do të quhej si kryevepra urbanistike e ndërtuar gjatë kohës kur Abedin Nepravishta qëndronte në krye të Bashkisë së Tiranës, ishte asfaltimi dhe rregullimi i sheshit Skënderbej, me të gjithë përbërësit e tij, që nga asfaltimi dhe trotuarët përpara godinave të ministrive tek ndërtimi i një shatërvani në qendër. Një shatërvan rrethor, krejt i ndryshëm nga ai i sotmi, që kujtohet vetëm nga fotografitë e kohës. Në vitin 1937, mbaroi së ndërtuari edhe parku i ministrive, një zgjidhje e shkëlqyer e Brazinit, i cili e konceptoi nën nivelin e bulevardit për të rrespektuar ndërtimet e ulta të sheshit. Me cilësinë e kryebashkiakut, përgjatë viteve 1933 37, Abedin Nepravishta dha leje për ndërtimin e një sërë vilash luksoze kryeqytet si shtëpitë e F.Shatkut, O.Jonuzit apo A.Atibit si dhe të lulishtes prapa Bashkisë, me të famshmen kafene Kursal. Nga arkivat e kohës, zbulohet se kur Nepravishta u vendos në krye të Bashkisë së Tiranës, qyteti kishte një shtrirje prej katër kilometrash, ndërsa kur e dorëzoi pushtetin, kryebashkiaku la një qytet dyfish më të madh, tetë kilometra katrorë. Ndërkaq në vitin 1934, Nepravishta kishte filluar zbatimin e planit të Brasinit në një tjetër pjesë të Tiranës, zgjerimin e rrugës së Elbansanit, e cila në vitin 1936, me mbarimin e asfaltimit, u kthye në rrugën ku ndodheshin institucionet kryesore të Tiranës së atëhershme, e ku parqet anash saj nisën të lulëzohen nga kopshtarë të famshëm të ardhur enkas nga Italia. Ndërkohë ai do të shtrihej dhe në thellësi të Tiranës, duke asfaltuar e ndërtuar rrugën Hoxha Tahsim [pjesa e dytë në 1937], që e lidhi Tiranën me varrezat e Bamit. Një rrugë tjetër me të cilën Abedin Nepravishta lidhi qendrën e Tiranës me periferinë ishte rruga e Pishës [sot Tefta Tashko] që nisi e përfundoi në vitet 1934 35. Në gazetat e kohës, kryetari i Bashkisë do të lëvdohej si njeriu që filloi ndërtimin e Pazarit të Ri. Në 28 nëntor të vitit 1937, kur Shqipëria festonte 25 vjetorin e shpalljes së Pavarësisë Abedin Nepravishta mund të krenohej me një Tiranë që kishte 44 km rrugë të ndriçuara me energji elektrike, prej të cilave 36 të asfaltuara, me 11300 metër lineare kanalizimeme 45.000 metra katrore trotuare të bukur dhe ndriçohej nga 802 llamba rrugësh me 133.436 kilovatorë energji elektrike por edhe me ndërtimin e Institutit Biokimik në vitin 1934 dhe të pesë fabrikave. Dhe veç bilancit të ndërtimeve, në dokumentat arkivore të kohës mund të gjesh edhe një tjetër gjë me të cilën krenohej kryebashkiaku Abedin Nepravishta: nismën për shkatërrimin e mbi dy mijë ndërtimeve pa leje. Një bilanc që ka qëndruar i fshehur për vite me radhë në shtypin dhe arkivat e kohës, për tu zhvarrosur tani, gjashtëdhjetegjashtë vjet më pas, kur në Tiranë flitet sërish për plane rregulluese dhe për prishje të ndërtimeve pa leje.

Emri i Abedin Nepravishtës hyn ndër ata emra që gjatë historisë pesëdhjetë vjeçare të Shqipërisë, që fillonte nga viti 1945, ishte i destinuar të harrohej. Ndërsa plani rregullues i Tiranës nuk u hodh asnjëherë poshtë, zbatuesi i tij nuk u zu kurrë në gojë, as për mirë e as për keq, si për ti detyruar banorët e Tiranës të harronin që historia e kryeqytetit nuk fillonte në vitin 44, por shumë më shpejt. Bir i nënprefektit të Kuçit, me origjinë nga Libohova, Abedin Nepravishta vinte nga një familje ku prej gjashtë brezash arsimoheshin juristë. Kryetari i ardhshëm i bashkisë së Tiranës, pasi mbaroi shkëlqyeshëm Shkollën e Lartë Perandorake, do ta niste karrierën afërsisht në një kohë me shpalljen e Pavarësisë, duke qenë një nga themeluesit e shtetit të ri shqiptar. Në vitet 1912 1914 punoi si nënprefekt në Përmet dhe në Lushnje, ndërsa me fillimin e Luftës së Parë Botërore do të shfaqej si një ndër themeluesit e kapitalizmit fillestar shqiptar, duke u marrë me shitblerjen e drithërave. Kongresi i Lushnjes do të ishte vendi nga ku Nepravishta iu fut politikës. Ai u bë nismëtar i Komisionit për mbajtjen e Kongresit dhe me urdhër të Sulejman Delvinës përgjegjës i sigurimit të brendshëm të tij. Me fillimin e viteve 20 të, do të niste për Abedin Nepravishtën një karrierë nga më të sukseshmet për një politikan të mesëm të Shqipërisë të atyre viteve. Ishte Sulejman Delvina, në postin kryeministrit të Shqipërisë, ai që e emëroi prefekt të Tiranës në vitet 1920 1921 duke e lidhur atë përgjithnjë me politikën. Si prefekt i Tiranës më 1921 Nepravishta u kërcënua me vdekje nga Mustafa Kruja dhe pati kurajon ti rezistonte me armë rebelimit të tij. Në Elbasan u fut në sarajet kështjella të Shefqet Vërlacit dhe e detyroi të paguante taksa si gjithë qytetarët e tjerë. Një qyteti aq fetar si Shkodra, i dhuroi të parin gjimnaz laik. Abedin Nepravishta u përket atyre personaliteteve të pakta të periudhës së Pavarësisë së viteve 1912 1939, si Hil Mosi, Mirash Ivanaj, Faik Shatku etj, që qëndruan asnjanës ose mbajtën pozicion të ndërmjetëm ndaj dy rrymave politike të kohës, nolizmit dhe zogizmit. Ai e refuzoi ftesën e Ahmet Zogut për ta kandiduar për deputet në zgjedhjet e dhjetorit 1923 duke preferuar të mbetej i lirë. Kurse në vitin 1924 e quajti jo të drejtë urdhërin e Zogut, i cili, ndërsa ikte për në Jugosllavi, e urdhëronte që të rezistonte. Pas disa orësh, me ndërmjetësinë e mikut të tij, Gjergj Fishta, ai ua dorëzoi prefekturën e Shkodrës forcave noliste. Por ndryshe nga njerzit e tij të familjes, të gjithë antimonarkistë, Abedin Nepravishta ndoqi shembullin e Mirash Ivanajt që mendonte se një rrugë e mundshme për ti shërbyer Shqipërisë ishte edhe puna reformuese brenda regjimit. Vetëm pak ditë pas 7 prillit 1939 Abedin Nepravishta ishte ndërmjet të internuarve të parë që u dërguan në kapmet e Italisë si antifashistë. Pas amnistsisë, kthimit në Shqipëri dhe ndihmesës që familja e tij i dha luftës Antifashiste, pikërisht kur lufta ishte drejt fundit, Abedin Nepravishta u arrestua. Do të fillonte këtu një tjetër kalvar vuajtjesh që përfundoi me vdekjen e tij në moshën 90 vjeçare në Fier, ku pakkush kujtohej për atë njeri që për gjashtë vjet me radhë kishte ndërtuar Tiranën.

Shezair Koko: Gjirokastra "Embrioni" Nepravishte

Burime[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Merlika E., "Mustafa Kruja në historinë shqiptare", OMSCA-1, 2012.
  2. ^ Kulla N., Abedin Nepravishta, themeluesi i Tiranës moderne, Tiranë: Mapo, 14 prill 2017.