Kostandin Kristoforidhi

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Kostandin Kristoforidhi
Kostandin Kristoforidhi.jpg
Lindi më 22 maj 1827
Vendlindja Elbasan
Vdiq më 7 mars 1895
Vendvdekja Elbasan
Kombësia shqiptar
Shkolla e kryer Gjimnazi Zosimea, Janinë; Robert College, Stamboll; Kolegji Protestant, Maltë
Profesioni përkthyes, studiues i shqipes, Rilindas

Kostandin Ndelka[1], i njohur si Kostandin Kristoforidhi (Elbasan, 22 maj 1827 1830? - 7 mars 1895) qe përkthyes i Biblës, filolog, studiues i gjuhës shqipe dhe veprimtar thelbësor i Rilindjes Kombëtare.

Jeta[redakto | redakto tekstin burimor]

Leu në Elbasan më 1827[2], ndër burime të tjera figuron më 1830[1][3], i biri i tregtarit e kujunxhiut Anastas Ndelkas/Nelkos. Kur ishte 14 vjeç, mbaroi mësimet e shkollës qytetëse greqishte të qytetit dhe i ati e dërgoi në gjimnazin ZosimeaJaninës[3] prej 1847 deri më 1850.

Në Janinë u njoh me zv/konsullin austro-hungarez J. G. Hahn, i cili merrej me studimin e gjuhës shqipe dhe muar mësime për një kohë të gjatë prej tij për të studiuar shqipen mbi tekstin e Dhiatës së përkthyer nga Vangjel Meksi e të redaktuar prej Grigor Gjirokastritit[4]. Ndihmoi po ashtu për "Studimet Shqiptare" të konsullit të përmendur[2]. Vitet që vijuan e gjetën mësues në shkollat greke në Tiranë më 1852, Elbasan e Berat. Më 1853 i vdesin prindët, detyrohet të shesë gjithçka dhe u vendos në Durrës ku punoi te nuni i tij Mimi Xhufka. Udhëtoi mbarë Shqipërinë për tregti dhe në fillimin e 1857 e gjejmë në Izmir ku me gjasë u poq për herë të parë me misionarët protestantë amerikanë, ku u rekrutua nga filologu dr. Rigzi, mbrapa më 1 mars në Stamboll ku nisi punë si përkthyes për Shoqërinë Angleze dhe të Huaj Biblike. Ndoqi për katër muaj kurse në Robert College në lagjen Babek të Stambollit. Mbasandej duke parë se qe premtues e shpunë në Maltë (fund korriku 1857-1860) në kolegjin protestant, ku përfundoi përkthimin e Dhjatës së Re në të dy dialektet e shqipes. Dorëshkrimet e tij u dërguan në Londër më 15 mars 1860, por nga Londra nuk erdhi ndonjë përgjigje inkurajuese[4]. U hodh në Tunis ku u martua me Eleninë dhe mësoi greqishte në një shkollë nga 1861 deri më 1865[2]. Në fund të majit 1865 u gjend në Stamboll me përkthimin e kryer të Dhiatës së Re në gegnishte. Aleksandër Tomson i Shoqërisë Biblike përmes një njohtësie me një riosh shkodran të shkolluar, Nikollë Serreqin, i cili me të shkuar në Stamboll e ndih Kristoforidhin me redaktimin dhe sugjeron alfabetin latin me të cilin qe shkruar gegnishtja në Shkodër si traditë e autorëve të vjetër. Në nëntor të 1869 zgjedhet anëtar i Komisionit për Alfabetin e Shqipes[5]. Me Eleninë pati shtatë fëmijë: Anastasin, Poliksenin, Anastasian, Kleopatrën, Aleksandrin, Stefanin dhe Filipin[1].

Prej 1874 gjer më 1878 pati një ftohje në marrëdhëniet mes tij dhe Shoqërisë Biblike, prejse dyshohej që nuk besonte sipas qasjes protestante nga një keqkuptim që kishte pasë në Maltë[4]. Me ndikimin e Alexander Thomson-it të degës së Stambollit u bë e mundur që të vazhdonte punën me Shoqërinë Biblike duke përkthyer e botuar, kështu që u zhvendos me këtë shkas në Stamboll familjarisht.

Më 1884 u kthye në Shqipëri dhe i ndërpreu marrëdhëniet me Shoqërinë Biblike njëherë e mirë[6]. U përpoq të hapte një shkollë shqipe në Tiranë, por qe e pamundur duke qenë se autoritetet osmane nuk e lejonin këtë gjë prej ndodhive të pas-Lidhjes së Prizrenit. Më 1888 u kthye në Elbasan ku punoi si gjyqtar, punë të cilën e ushtroi derisa vdiq[2] më 1895 te shtëpia e Taq Budës[1]. U varros mbrapa absidës kryesore të kishën Shën Mërisë.

Përkthime dhe vepra[redakto | redakto tekstin burimor]

Në Maltë përpilon dorëshkrimin Shënime mbi Shqipërinë, gjuha dhe përkthimi i shkrimeve të shenjta më 1860. I pajtuar prej Shoqërisë Biblike, Biblës i përktheu Besëlidhjen e Re, e cila u botua në Stamboll; Katër Ungjijtë dhe punët e Apostujve më 1866[4] në variantin gegnisht me shkronja latine dhe më 1879 në variantin toskërisht me shkronja greke. Gjithashtu përktheu dhe iu botuan libra të ndryshëm të Besëlidhjes së Vjetër[2]. Mes dy botimeve përktheu dhe iu botuan Psalmet (1868 toskërisht Psalltiri, 1869 gegërisht Psalteri)[6], Alfavitarin shqip (gegnisht 1866 & 1872, toskërisht 1872). Më 1870 është botuar Historia e shenjtësë shkronjë/Istoria e shkronjësë shënjtëruarë për djemtë, një përmbledhje e thjeshtuar dhe pjesë nga Dhiata e Vjetër, e cila merr rëndësi për informacionin në gjuhën shqipe për Biblën si tekst, autorësinë, historikun e librave të Biblës dhe veprimtarinë e Shoqërisë Biblike[7]. Nga duart e tij dolën disa përkthime dhe ai vetë, me trastën e librave në krahë, merrej me shitjen e përkthimeve dhe të abetareve të veta. Të-bërëtë dhe të dalët (toskërisht 1880), Nomi i dytë (toskërisht 1882) Fjalët e urta të Solomonit dhe Vivla e Isaisë (toskërisht 1884). Systema diellore dhe Jetëshkronja e njerëzvet të ndriçim shkruar më 1885. Ka lënë dorëshkrim Kriesa, Të dalët gegërisht, si edhe disa shkrime të tjera që nuk janë gjetur. Më 1882 boton në Stamboll me licensë prej Ministrisë së Arsimit të Perandorisë Osmane një gramatikë shqipe në dialektin toskë. Pas vdekjes të së shoqes një vit pas vdekjes së tij, dorëshkrimet, fjalori dhe çdo gjë që kishte lidhje me rilindasin mbetën te shtëpia e dhëndrrit, Dhimitër Bibasë, i shoqi i Kleopatrës[8].

Vepra themelore e Kostandin Kristoforidhit, për të cilën punoi gjithë jetën, është Fjalori i gjuhës shqipe me 11.675 leksema[9] i përpiluar në toskërishte me alfabet të mbështetur në shkronja greke dhe i botuar më 1904 në Athinë[2]. Ky fjalor është fryt i një pune njëzetvjeçare[10]. Në të janë përjashtuar shumica e huazimeve, veçanërisht e orientalizmave dhe greqizmave dhe bëhen përpjekje për të shpjeguar etimologjinë e fjalëve.

Kristoforidhi gjithashtu ka lënë tregimin e parë prozaike origjinale në gjuhën shqipe[9] e njëkohësisht tregimin e parë për fëmijë[11], Gjahu i malësorëve: (Hieja e Tomorit) në të dy kryedialektet. Shkruar më 1884 dhe botuar për herë të parë më 1902 nga "Albania" e KonicësLondër.

Burime[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ a b c d Nergjoni B., Dritë e re mbi Konstandin Kristoforidhin : letërkëmbimi i të birit hedh dritë mbi shtëpinë e lindjes dhe ku jetoi rilindasi i madh, Shekulli. - Nr. 3493, 31 tetor, 2011, f. 20 - 21.
  2. ^ a b c d e f Elsie R., A Biographical Dictionary of Albanian History, I.B.Tauris, Dec 24, 2012, fq. 257.
  3. ^ a b Ermenji A., Kostandin Kristoforidhi punëtori i parë i gjuhës shqipe, Flamuri, prill 1950.
  4. ^ a b c d Lloshi Xh., Enigmat dhe befasitë e Kristoforidhit në Maltë, telegraf.al, 26 shkurt 2016.
  5. ^ Lloshi Xh., Rreth alfabetit të shqipes: me rastin e 100-vjetorit të Kongresit të Manastirit, Shkup: Logos-A, 2008, fq. 14-15.
  6. ^ a b Lloshi Xh., Psalmet shqip të Kristoforidhit për toskë e gegë, gazetadita.al, 10 dhjetor, 2015.
  7. ^ Bevapi K., Kristoforidhi sjell fjalën e Zotit në gjuhën e mëmës, arkivalajmeve.com.
  8. ^ Kthejeni “babanë” e gjuhës shqipe në shtëpinë e tij, Shekulli, 2 nëntor 2015.
  9. ^ a b Meksi A., Një thesar dokumentesh zbulojnë Kristoforidhin, Gazeta shqiptare. - p. 3509, 7 maj, 2006, p. 25 - 27.
  10. ^ Cici F., Sfondi grek në ortodoksinë shqiptare, Koha jonë. - Nr. 28, 31 janar, 2005, f. 18 - 19.
  11. ^ Dedja B., “Tradita dhe probleme të letërsisë shqipe për fëmijë”, Tiranë, 1971, f. 60.