Kulla e Sahatit

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Kulla e sahatit)

Kullat e sahatit janë një lloj strukture specifike që strehojnë një orë frëngji dhe kanë një ose më shumë faqe të orës në muret e sipërme të jashtme. Shumë kulla sahati janë struktura të pavarura, por ato gjithashtu mund të ngjiten ose të vendosen në majë të një ndërtese tjetër. Disa ndërtesa të tjera gjithashtu kanë faqet e orës në pjesën e jashtme të tyre, por këto struktura shërbejnë për funksione të tjera kryesore.

Kullat e sahatit janë një pamje e zakonshme në shumë pjesë të botës, ku disa janë ndërtesa ikonike. Një shembull është Kulla Elizabeth në Londër (zakonisht e quajtur "Big Ben", megjithëse rreptësisht ky emër i përket vetëm kambanës brenda kullës).

Përkufizimi[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ka shumë struktura që mund të kenë orët ose faqet e orës të bashkangjitura me to dhe disa strukturave u janë shtuar orët në një strukturë ekzistuese. Sipas Këshillit për Ndërtesat e Larta dhe Habitatin Urban një strukturë përkufizohet si një ndërtesë nëse të paktën pesëdhjetë për qind e lartësisë së saj përbëhet nga pllaka dyshemeje që përmbajnë sipërfaqe dyshemeje të banueshme. Strukturat që nuk plotësojnë këtë kriter, përkufizohen si kulla. Një kullë sahati i përshtatet historikisht këtij përkufizimi të një kulle dhe për këtë arsye mund të përkufizohet si çdo kullë e ndërtuar posaçërisht me një ose më shumë (shpesh me katër) faqe sahati dhe që mund të jetë ose e pavarur ose pjesë e një kishe ose ndërtese komunale, si p.sh. një bashki e qytetit. Prandaj, jo të gjitha orët e ndërtesave e bëjnë ndërtesën një kullë sahati.

Mekanizmi brenda kullës njihet si një orë frëngji. Shpesh shënon orën (dhe nganjëherë segmente të një ore) duke tingëlluar zile ose tinguj të mëdhenj, ndonjëherë duke luajtur fraza ose melodi të thjeshta muzikore. Disa sahat kulla ishin ndërtuar më parë si kulla zile dhe më pas iu shtuan orët. Meqenëse këto struktura përmbushin përkufizimin e një kulle, ato mund të konsiderohen si kulla sahati.

Historia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Edhe pse sot kullat e sahatit admirohen më së shumti për estetikën e tyre, ato dikur i shërbenin një qëllimi të rëndësishëm. Para mesit të shekullit të njëzetë, shumica e njerëzve nuk kishin orë, dhe para shekullit të 18-të edhe orët e shtëpisë ishin të rralla. Orët e para nuk kishin faqe, por ishin vetëm orë goditëse, të cilat binin këmbanat për të thirrur komunitetin përreth në punë ose në lutje. Prandaj ato u vendosën në kulla në mënyrë që këmbanat të dëgjoheshin për një distancë të gjatë. Kullat e sahatit ishin vendosur pranë qendrave të qyteteve dhe shpesh ishin strukturat më të larta atje. Ndërsa kullat e sahatit u bënë më të zakonshme, projektuesit kuptuan se një numërues në pjesën e jashtme të kullës do t'u lejonte banorëve të qytetit të lexonin kohën sa herë të dëshironin.

Kulla e ErëraveAthinë, e ndërtuar rreth 50 p.e.s. gjatë Greqisë Romake

Përdorimi i kullave të sahatit daton që nga lashtësia. Kulla më e hershme e orës ishte Kulla e ErëraveAthinë, e cila përmbante tetë orë diellore dhe u krijua në shekullin e 1 p.e.s. gjatë periudhës së Greqisë Romake. Në brendësi të saj kishte edhe një orë uji (ose klepsydra), e drejtuar nga uji që zbriste nga Akropoli.[1]

dinastinë Song, një kullë ore astronomike u projektua nga Su Song dhe u ngrit në Kaifeng në vitin 1088, duke shfaqur një mekanizëm escapement të lëngjeve.[2] Në Angli, një orë u vendos në një kullë sahati, pararendësi mesjetar i Big Benit, në Westminster, në vitin 1288;[3][4] dhe më 1292 u vendos një orë në Katedralen Canterbury.[3] Ora më e vjetër e mbijetuar e frëngjisë, dikur pjesë e një kulle sahati në Evropë, është ora e Katedrales së Salisburit, e përfunduar në vitin 1306; dhe një orë tjetër e vendosur në St. Albans, më 1326, 'tregonte fenomene të ndryshme astronomike'.[3]

El-Xhazari i dinastisë ArtukidMesopotaminë e Epërme ndërtoi një orë të përpunuar dhe e përshkroi në librin e tij të Libri i Njohurive të Pajisjeve Mekanike Zgjuese në vitin 1206. Ishte rreth 3.3 metra e lartë dhe kishte funksione të shumta krahas matjes së kohës. Ai përfshinte një shfaqje të zodiakut dhe shtigjeve diellore dhe hënore, dhe një tregues në formën e gjysmëhënës, e cila udhëtonte në majë të një porte, e lëvizur nga një karrocë e fshehur dhe duke shkaktuar hapjen e dyerve automatike, secila duke zbuluar një manekin, çdo orë.[5][6] Ishte e mundur të riprogramohej gjatësia e ditës dhe natës çdo ditë për të llogaritur gjatësinë e ndryshimit të ditës dhe natës gjatë gjithë vitit, dhe gjithashtu paraqiti pesë muzikantë robotikë që luajnë automatikisht muzikë kur lëvizen nga llozi të drejtuara nga një bosht me gunga e fshehur. ngjitur në një rrotë uji. Komponentët e tjerë të orës së kështjellës përfshinin një rezervuar kryesor me një notues, një dhomë notuese dhe rregullator rrjedhjeje, pllakë dhe valvula, dy rrotulla, disk gjysmëhënës që shfaq zodiakun dhe dy automatikë skifterë që hedhin topa në vazo.[7] Ora e kështjellës së Al-Jazari konsiderohet të jetë kompjuteri analog më i hershëm i programueshëm.[8]

Sahat Kulla ka më shumë përdorime dhe mund të referohet për:

Rekordet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Old Joe në Birmingham, MB - kulla e sahatit më e lartë në botë

Kulla e orës më e lartë e pavarur në botë është Kulla e Sahatit Përkujtimore e Joseph Chamberlain (Old Joe)Universitetin e BirminghamitBirmingham, Mbretëria e Bashkuar.[9] Kulla është 100 metra e lartë dhe u përfundua në vitin 1908. Kulla e sahatit e Philadelphia City Hall ishte pjesë e ndërtesës më të lartë në botë që nga viti 1894,[10] kur kulla u mbyll dhe ndërtesa u pushtua pjesërisht,[11][12] deri në vitin 1908.

Ndërtesat më të larta janë shtuar në strukturën e tyre ekzistuese, siç është Pallati i Kulturës dhe ShkencësVarshavë, me një orë të shtuar në vitin 2000. Ndërtesa ka një lartësi çati prej 187.68 m dhe një lartësi antene prej 237 m. NTT Docomo Yoyogi BuildingTokio, me një orë të shtuar në 2002, ka një lartësi çati prej 240 m dhe një lartësi antene prej 272 m.

Abraj Al Bait, një kompleks hotelesh në Mekë i ndërtuar në vitin 2012, ka orën më të madhe dhe më të lartë në një ndërtesë në botë, me Kullën e saj mbretërore të sahatit të Mekës që ka një lartësi të zënë prej 494.4 m dhe një lartësi maje prej 601 m.[13] Kulla ka katër faqe të orës, dy prej të cilave janë 43 m në diametër, në rreth 400 m lartësi.[14]

Referime[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ Joseph V. Noble; Derek J. de Solla Price: The Water Clock in the Tower of the Winds, American Journal of Archaeology, Vol. 72, No. 4 (1968), pp. 345-355 (353)
  2. ^ Bodde, Derk (1991), Chinese Thought, Society, and Science, Honolulu: University of Hawaii Press, p. 140.
  3. ^ a b c Clocks, Encyclopædia Britannica 5, 835 (1951).
  4. ^ Frederick Tupper, Jr., 'Anglo-Saxon Dæg-Mæl', Publications of the Modern Language Association of America, Vol. 10, No. 2 (1895), p. 130, citing Archæologia, v, 416.
  5. ^ Howard R. Turner (1997), Science in Medieval Islam: An Illustrated Introduction, p. 184. University of Texas Press, ISBN 0-292-78149-0.
  6. ^ Donald Routledge Hill, "Mechanical Engineering in the Medieval Near East", Scientific American, May 1991, p. 64-69. (cf. Donald Routledge Hill, Mechanical Engineering Arkivuar dhjetor 25, 2007, tek Wayback Machine)
  7. ^ Salim Al-Hassani (13 mars 2008). "How it Works: Mechanism of the Castle Clock" (në anglisht). FSTC. Arkivuar nga origjinali më 10 gusht 2009. Marrë më 2008-09-06.
  8. ^ Ancient Discoveries, Episode 11: Ancient Robots (në anglisht), History, marrë më 6 shtator 2008
  9. ^ "Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower" (në anglisht). Skyscraper News. Marrë më 15 prill 2014.
  10. ^ "National Register of Historic Places Inventory - Nomination Form". (archive) National Park Service. page 10. Retrieved November 9, 2017. "The statue was … hoisted to the top of the tower in fourteen sections in 1894."
  11. ^ ""History of City Hall: 1886-1890". (archive) Retrieved November 9, 2017. "1889: Mayor Fitler moves into completed offices on west side."
  12. ^ "History of City Hall: 1891-1901". (archive) Retrieved November 9, 2017. "1891: State Supreme Court opens in permanent courtroom."
  13. ^ "Makkah Royal Clock Tower ". skyscrapercenter.com. Council on Tall Buildings and Urban Habitat. Retrieved May 20, 2018.
  14. ^ "Dokaae Tower Clock And Crescent" Arkivuar 2012-03-04 tek Wayback Machine. pct.ae. Premier Composite Technologies. Retrieved May 21, 2018.