Vitaliani
Vitaliani | |
|---|---|
| Lindi | Zaldapa (Abriti modern, Bullgari) |
| Vdiq | Korrik 520 |
| Përkatësia | Perandoria Bizantine |
| Grada | magister militum |
| Të afërm | Bouzes, Coutzes dhe Venilus (bijë) Johani (nip ose bir) |
Vitaliani (Vitalianus, Βιταλιανός; vdekur në vitin 520) ishte një gjeneral i Perandorisë Romake Lindore. Një vendas nga Moesia në Ballkanin verior, dhe ndoshta me prejardhje të përzier romake dhe barbare, gotike ose skithe, ai ndoqi babanë e tij në ushtrinë perandorake dhe në vitin 513 ishte bërë komandant i lartë në Traki.
Po atë vit ai u rrebelua kundër perandorit Anastasi I (mb.v. 491–518), shtrëngesa fiskale dhe promovimi i miafizitizmit i të cilit ishin gjerësisht jo popullore dhe i lejoi Vitalianit të fitonte shpejtë mbi pjesë të mëdha të ushtrisë dhe popullin e Trakisë në kauzën e tij. Pasi arriti një seri fitoresh mbi ushtritë perandorake, ai do të kërcënonte vetë Kostandinopojën dhe e detyroi Anastasin ta anullonte adoptimin e miafizitizmit në verën e vitit 515. Megjithatë, shpejtë pasi Anastasi nuk do ti zbatonte disa terma të marrëveshjes, Vitaliani marshoi drejtë Kostandinopojës, për tu mundur vendosmërisht nga admirali i Anastasit, Marini.
Vitaliani u largua në Trakinë e tij amëtare dhe qëndroi i fshehur deri në vdekjen e Anastastasit të I në vitin 518. Si një mbështetës fanatik i Krishtërimit Kalçedonas, ai u falë nga perandori i ri Justini I (mb.v. 518–527) dhe u angazhua në negociatat me papën për ti dhënë fund Skizmës Akaciane. Ai u emërua konsull për vitin 520, por u vra pak më vonë, me gjasa me urdhër të nipit dhe trashëgimtarit të Justinit, Justinianit (mb.v. 527–565), i cili e shihte atë si një rival potencial për fronin. Bijtë e tij u bënë gjithashtu gjeneralë në Perandorinë Romake Lindore.
Jeta
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Vitaliani lindi në Zaldapa në Mezinë e Poshtme (zakonisht identifikohet me Abritin modern në Bullgarinë verilindore).[1] Në burimet bizantine ai quhet "got" ose "skith". Meqenëse nëna e Vitalianit ishte motër e Macedonius II, patriarkut të Kostandinopojës në vitet 496–511, kjo tregon për një martesë të përzier dhe një origjinë të mundshme barbare për babain e tij, Patriciolus.[2][3] Nga ana tjetër, pohimi se ai ishte një "got" bazohet në një burim të vetëm siriak dhe sot konsiderohet i dyshimtë.[4] Po kështu, emërtimi "skith" i përdorur zakonisht për të nga disa autorët bashkëkohorë nuk është vendimtar, pasi termi "skith" mund të nënkuptojë një banor të Skithisë së Vogël, ose thjeshtë, në gjuhën klasike, të zakonshme në tekstet bizantine, dikë nga skajet verilindore të botës greko-romake, me qendër në Mesdhe; termi kishte një kuptim gjithëpërfshirës, pa atribute të qarta etnike.[5] Për më tepër, meqenëse asnjë nga "murgjit skithë", me të cilët Vitaliani dhe anëtarët e familjes së tij duket se kanë qenë të lidhur, nuk shprehin ndonjë lidhje farefisnore, gjaku apo shpirtërisht, me gotët arianë që në atë kohë sundonin Italinë, një origjinë gotike për Vitalianin është e diskutueshme.[6] Vitaliani mund të ketë qenë me origjinë dako-getike vendase të latinizuar, i lindur në Skithinë Minore ose në Moesia. Cilado qoftë origjina e Patriciolus, emri i tij ishte latin, ndërsa nga djemtë e vetë Vitalianit, gjeneralët Buzes dhe Kutzes kishin emra trakë, ndërsa Venilus një emër gotik. Nipi i tij, Joani, më vonë u bë gjithashtu një gjeneral i shquar në luftërat kundër ostrogotëve të Italisë.[7][8]
.jpg)
Rrebelimi kundër Anastasit
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Vitaliani përmendet për herë të parë në vitin 503, kur ai shoqëroi të atin në Luftën Anastasiane kundër persëve.[9] Në vitin 513 ai ishte ngritur në rangun e comes në Traki, me gjasa comes foederatorum, kont i të federuarëve, ushtarë barbarë që shërbenin në Perandorinë Romake Lindore.[7]
Nga kjo kohë, në vitin 513, ai do të rrebelohej kundër perandorit Anastasi I (mb. v. 491–518), duke përfituar nga mospëlqimi i gjerë i rreptësisë fiskale dhe promovimit të miafizitizmit, duke fituar shpejtë pjesë të mëdha të ushtrisë dhe popullit të Trakisë për kauzën e tij.[2] Në vitin 511 Anastasi kishte ndryshuar formën e Lutjes Trisagion dhe adoptoi zyrtarisht dogmë n miafizite, duke zemëruar popullsinë kalçedonite dhe duke i shtuar mospëlqimit edhe politikën e tij të shtrënguar fiskale.[10] Për më tepër, Anastasi kishte refuzuar të furnizonte annonae (racionet, furnizimet) që u detyrohej foederati, duke e lejuar Vitalianin të fitonte shpejtë besnikërinë e trupave të rregullta të vendosura në provincat e Trakisë, Moezisë II dhe Skithisë Minore nga magister militum per Thracias, nipi i Anastasit, Hypatius. Komandantët vartës të Hypatiusit ose ishin vrarë ose i ishin bashkuar rrebelimit.[11] Në të njëjtën kohë, duke u paraqitur si një kampion të Ortodoksisë Kalçedonite, Vitaliani qe i aftë të merte mbështetjen e popullsisë vendase, që nxitonte ti bashkohej forcave të tij.
Sipas historinëve bashkëkohës bizantinë, ai do të mblidhte shpejtë një ushtri prej 50,000–60,000 vetash, ushtarësh dhe fshatarësh. Pasi shënoi një sërë fitoresh mbi ushtritë perandorake, Vitaliani marshoi drejtë Konstandinopojës, me gjasa duke shpresuar se banorët kryesisht kalçedonitë, do ti bashkoheshin atij.[12][2][13] Në të vërtetë, duket se revolta e Vitalianit motivohej kryesisht nga arsye fetare, ndonjëherë, diçka e sugjeruar nga shfaqja e përsëritur e vullnetit të tij për të arritur mirëkuptimin me Anastasin.[14] Për tiu kundërvënë propagandës së Vitalianit, Anastasi urdhëroi që kryqe bronzi të vendoseshin në muret e qytetit të mbishkruar me versionin e tij të ngjarjeve. Perandori gjithashtu reduktoi taksat në provincat e Bitinisë dhe Azisë për të parandaluar që edhe ato ti bashkoheshin rrebelimit.[13]
Kur forcat e Vitalianit arritën kryeqytetin, ato fushuan në rrethinën e Hebdomonit dhe bllokuan anën tokësore të qytetit. Anastasi kërkoi bisedime dhe dërgoi eprorin e mëparshëm të Vitalianit, ish konsullin dhe magister militum praesentalis, Patricius, si ambasador.[12][15] Atij Vitaliani i deklaroi synimet e tija: Rikthimi i Ortodoksisë Kalçedonite dhe zgjidhjen e ankesave të ushtrisë së Trakisë. Patriciusi pastaj e ftoi atë dhe oficerët e tij në qytet për bisedime. Vitaliani refuzoi për vete, por i lejoi oficerët e tij të rëndësishëm të shkonin ditën tjetër.[16] Oficerët u trajtuan mirë nga Anastasi, që u dha atyre dhurata dhe u premtoi se ankesat e ushtarëve të tyre do të zgjidheshin. Ai gjithashtu u kërkoi që tia dërgonin diskutimin fetar për zgjidhje Patriarkut të Romës. Pas kthimit të tyre në kampin rrebel, ata e trysnuan njëzëri Vitalianin ta pranonte këtë zgjidhje. I gjendur pa zgjedhje, vetëm tetë ditë pas mbërritjes së tij para kryeqytetit, Vitaliani u tërhoq dhe u kthye me njerëzit e tij në Mezinë e Poshtme.[17][18]
Atëherë Anastasi caktoi si magister militum per Thracias një oficer të quajtur Ciril, i cili nisi të sulmonte forcat e Vitalianit. Pas pak përplasjeve jo vendimtare, Vitaliani arriti nëpërmjet rryshfetit ta fuste ushtrinë e tij në Odessus, baza e Cirilit, natën. Cirili u kap në rezidencën e tij dhe u vra. [19][18] Në këtë pikë, Anastasi e shpalli Vitalianin armik publik dhe dërgoi një ushtri të re të madhe, të konsideruar prej 80,000 vetash, nën drejtimin e Hypatiusit, me një hun të quajtur Alathar si magister militum per Thracias. Pas arritjes së një fitoreje minore fillestare, ushtria perandorake në vijim u smbraps drejtë Odessusit (vjeshtë 513). Në Acris, në brigjet e Detit të Zi, njerëzit e Vitalianit sulmuan karron e tyre të koracuar në errësirë dhe u shkaktuan atyre një humbje shkatërruese: pjesa më e madhe e ushtrisë perandorake u vra, ndërsa të dy komandantët perandorakë u zunë rob dhe u mbajtën për shpërblim lirimi.[20][17]
Fitorja e konsolidoi pozicionin e Vitalianit. Me plaçkën e luftës, ai qe i aftë ti shpërblente bujarisht ndjekësit dhe me lajmin e asgjësimit të ushtrisë perandorake, qytetet dhe fortesat e mbetura në Mezinë e Poshtme dhe Skithi iu dorëzuan atij. Së shpejti, ai pati një tjetër goditje fatlume: në Sozopolis, njerëzit e tij kapën një përfaqësues të dërguar nga Anastasi për të liruar Hypatiusin, duke përfshirë paratë e lirimit prej 1,100 paundë arë. Hypatiusi, të cilin Vitaliani e urrente se ai dikur kishte fyer gruan e tij, nuk u lirua deri një vit më vonë.[18][21]
Në vitin 514 Vitaliani marshoi prapë drejtë Kostandinopojës, këtë herë duke mbledhur përveç ushtrisë së tij, një flotë prej 200 anijesh nga portet e Detit të Zi, që lundruan drejtë Bosforit duke e kërckënuar qytetin edhe nga deti. Anastasi u shqetësua për më tepër nga revoltat në qytet, që lanë shumë të viktima parndaj vendosi edhe një herë të bisedonte me Vitalianin.[18][21] Vitaliani pranoi, me kushtin e emërimit të tij në postin e magister militum per Thracias dhe marjen e shpërblimit në para dhe dhurata me vlerë 5000 paundë arë për lirimin e Hypatiusit. Anastasi pranoi gjithashtu ti hiqte ndryshimet nga Lutja Trisagion, rikthimin e peshkopëve të shkarkuar kalçedonitë dhe thirrjen e një këshilli të përgjithshëm kishtar në Kostandinopojë më 1 korrik 515.[18][22][23]
Këshilli nuk u realizua ndonjëherë, meqë papa Hormizda dhe Anastasi vijuan të mos pajtoheshin mbi Skizmën Akaciane. As peshkopët e shkarkuar nuk u kthyen në selitë e tyre. Duke parë mosplotësimin e premtimeve të Anastasit, në fundin e vitit 515 Vitaliani mobilizoi ushtrinë e tij dhe marshoi prapë kundër Kostandinopojës.[24] Ushtria e Vitalianit zaptoi rrethinën e Sycae (Gallata moderne) përgjatë Bririt të Artë nga qyteti dhe fushoi aty. Dy magistri militum praesentalis, Patriciusi dhe Johani, nuk kishin dëshirë të luftonin shokun e tyre të vjetër, kështu që Anastasi ia dha komandën e forcave të tij ish prefektit pretorin të lindjes, Marinusit, një ndihmës i besuar dhe me ndikim.[24] Megjithë mungesën e përvojës së tij ushtarake, Marinusi e mundi flotën rrebele në një betejë në hyrje të Bririt të Artë; sipas rrëfimit të Joan Malalas, kjo u arrit nëpërmjet përdorimit të një substance kimike me bazë sulfuri të shpikur nga filozofi Proklusi i Athinës, e ngjashme me Zjarrin Bizantin të mëvonshëm. Marinusi pastaj zbarkoi me njerëzit e tij në bregun e Sycae dhe i mundi rrebelët që gjeti aty. I shkurajuar nga humbjet e pësuara, Vitaliani dhe ushtria e tij u larguan drejtë veriut nën mbulimin e natës.[25][26] Si shenjë e fitores, Anastasi drejtoi një proçesion në fshatin e Sosthenionit, ku Vitaliani kishte vendosur selinë e tij dhe ndoqi një shërbesë falenderimesh në kishën e famshme vendore kushtuar Kryeengjëllit Mikael.[27]
Fundi i jetës
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Vitaliani iku në vendlindjen e tij Traki dhe mbeti i fshehur, ndërsa shumë nga ndihmësit e tij u kapën dhe u ekzekutuan. Asgjë nuk dihet për të tre muajt pasues, megjithëse një shënim i shkurtër nga një kronikan duket se tregon se ai u rishfaq dhe drejtoi një tjetër rrebelim gjatë muajve të fundit të jetës së Anastasit.[27] Kur Anastasi vdiq në korrik të vitit 518, ai u pasua nga Justini I (mb. v. 518–527), comes excubitorum (komandanti i rojeve perandorake). Perandori i ri veproi me shpejtësi për të forcuar sundimin e tij, duke larguar një numër rivalës ose armiqësh potencialë. Në këtë kohë, ai e fali dhe e thirri Vitalianin në vinte në Kostandinopojë.[28]
Pas mbërritjes së tij, Vitaliani u bë magister militum in praesenti, u emërua konsull nderi dhe shpejtë u ngrit në rangun e patricit.[29] Si një kampion i vendosur i ortodoksisë kalçedonite, Vitaliani do të luante një rol të rëndësishëm në riafirmimin e doktrinave kalçedonite të regjimit të ri dhe pajtimin me Romën. Ai luajti një rol aktiv në bisedimet me papën dhe në vitin 519 ai ishte një nga njerëzit e shquar që shoqëruan një delegacion papnor në kryeqytet.[18][2] Vitaliani gjithashtu u hakmorr mbi patriarkun fanatik monifizit të Antiokisë, Severus, i cili e kishte kremtuar humbjen e Vitalianit me një panegjerik të titulluar Mbi Vitalian Tiranin dhe mbi fitoren e mbretit Anastas Krisht-dashësit: Justini urdhëroi që Severit ti pritej gjuha dhe Severi u arratis në Egjipt bashkë me Julianin, peshkopin e Halikarnasit.[30]
_(1).jpg)
Në fund në vitin 520 ai u emërua konsull i zakonshëm i atij viti, duke e ndarë postin me Rusticiun. Megjithatë, ish rrebeli vijoi të përbënte një sfidë potenciale për Justinin dhe në mënyrë më të rëndësishme për nipin dhe trashëgimtarin e tij, Justinianit (mb. v. 527–565). Kështu, në korrik të atij viti, ai do të vritej brenda Pallatit të Madh bashkë me sekretarin e tij Paulus dhe ndihmësin e tij, Celerianus.[31] Muaji i vrasjes së Vitalianit është marrë nga kronika e Marcelin Komesit, sub anno 520. Alan Cameron i diskuton dëshmitë mbështetëse, duke arritur në përfundimin se Marcelini është i saktë.
Djemtë e tij u bënë gjithashtu gjeneralë në ushtrinë romake lindore. Sipas përshkrimeve të kronikanit Johan i Nikiut, ai u vra se po komplotonte kundër Justinit; shumica e kronikanëve, megjithatë, e vendosin përgjegjësinë për krimin te dëshira e Justinianit për të hequr qafe një rival potencial për pasimin e xhaxhait të tij.[2][32][33] Sipas disa kronikanëve Vitaliani ishte me shtat të shkurtër dhe belbëzonte, por trimëria e tij personale dhe aftësitë ushtarake pranohen gjerësisht.[34][35]
Shiko edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Mëzia
- Trakia
- Miafizitizmi
- Anastasi I
- Justini I
- Scholae Palatinae
- Justiniani i Madh
- Prefektura e Ilirikut
- Dinastia e Justinianit
- Justini II
- Tiberi II Konstandini
- Justini
- Perandoria Bizantine
- Lista e Perandorëve Bizantinë
- Leoni VI i Dituri
- Kostandini VII Purpurogjeniti
- Leon Pokas i Riu
- Kostandini i Madh
- Dinastia e Konstandinit
- Teodosi II
- Marciani
- Flavio Fokasi
- Herakleosi
- Konstansi II
- Leontio
- Teodosi III
- Basili II
- Aleksi I Komneni
- Aleksi i IV Angjelo
- Paleologët
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ Whitby & Whitby 1986, fq. 182, 248
- 1 2 3 4 5 T. E. Gregory (1991). "Vitalian". përmbledhur nga Kazhdan, Alexander (red.). The Oxford Dictionary of Byzantium (në anglisht). Oksford dhe Nju Jork: Oxford University Press. fq. 2182. ISBN 0-19-504652-8.
- ↑ Amory 2003, f. 435.
- ↑ Amory 2003, f. 128.
- ↑ Amory 2003, ff. 127–130.
- ↑ Amory 2003, f. 130.
- 1 2 Martindale 1980, f. 1171
- ↑ Amory 2003, f. 129.
- ↑ Martindale 1980, f. 1171.
- ↑ Bury 1958a, ff. 447–448.
- ↑ Martindale 1980, ff. 578–579, 1172.
- 1 2 Martindale 1980, f. 1172.
- 1 2 Bury 1958a, f. 448.
- ↑ Cameron, Ward-Perkins & Whitby 2000, ff. 56–57.
- ↑ Martindale 1980, f. 840.
- ↑ Bury 1958a, ff. 448–449.
- 1 2 Bury 1958a, f. 449.
- 1 2 3 4 5 6 Martindale 1980, f. 1173.
- ↑ Croke 1995, ff. 37–38.
- ↑ Martindale 1980, ff. 579, 1173.
- 1 2 Bury 1958a, f. 450.
- ↑ Bury 1958a, ff. 450–451.
- ↑ Cameron, Ward-Perkins & Whitby 2000, f. 820.
- 1 2 Bury 1958a, f. 451.
- ↑ Bury 1958a, ff. 451–452.
- ↑ Cameron, Ward-Perkins & Whitby 2000, ff. 57, 294.
- 1 2 Bury 1958a, f. 452.
- ↑ Bury 1958a, ff. 17, 20.
- ↑ Martindale 1980, ff. 1174–1175.
- ↑ Mango & Scott 1997, ff. 245, nota 1, 249–251.
- ↑ Cameron 1982, ff. 93–94.
- ↑ Martindale 1980, f. 1176.
- ↑ Bury 1958b, ff. 20–21.
- ↑ Martindale 1980
- ↑ Bury 1958a
Bibliografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Amory, Patrick (2003) [1997]. People and Identity in Ostrogothic Italy, 489–554 (në anglisht). Kembrixh: Cambridge University Press. ISBN 0-521-52635-3.
- Bury, John Bagnell (1958a) [1923]. History of the Later Roman Empire: From the Death of Theodosius I to the Death of Justinian (në anglisht). Vëll. 1. Mineola, New York: Dover Publications. ISBN 0-486-20398-0.
- Bury, John Bagnell (1958b) [1923]. History of the Later Roman Empire: From the Death of Theodosius I to the Death of Justinian (në anglisht). Vëll. 2. Mineola, New York: Dover Publications. ISBN 0-486-20399-9.
- Cameron, Alan (1982). "The Death of Vitalian (520 A.D.)". Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik (në anglisht). Bon: Dr. Rudolf Habelt GmbH. 48: 93–94. JSTOR 20183637.
- Cameron, Averil; Ward-Perkins, Bryan, red. (2000). Cambridge Ancient History (në anglisht). Vëll. 14. Late Antiquity: Empire and Successors, A.D. 425–600. Kembrixh: Cambridge University Press. ISBN 978-0-5213-2591-2.
- Charles, Robert H. (2007) [1916]. The Chronicle of John, Bishop of Nikiu: Translated from Zotenberg's Ethiopic Text (në anglisht). Merchantville, Nj. Xh.: Evolution Publishing. ISBN 978-188975887-9.
- Croke, Brian (1995). The Chronicle of Marcellinus: A Translation and Commentary (në anglisht). Sidnej: Australian Association for Byzantine Studies. fq. 36–38, 41–42. ISBN 0-9593626-6-5.
- Jeffreys, Elizabeth; Jeffreys, Michael; Scott, Roger (1986). The Chronicle of John Malalas: A Translation (në anglisht). Melburn: Australian Association for Byzantine Studies. fq. 225–227, 231–233. ISBN 095936262-2.
- Kazhdan, Alexander, red. (1991). Oxford Dictionary of Byzantium (në anglisht). Oksford dhe Nju Jork: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8.
- Mango, Cyril; Scott, Roger (1997). The Chronicle of Theophanes Confessor. Byzantine and Near Eastern History, AD 284–813 (në anglisht). Oksford, UK: Oxford University Press. fq. 238–245, 249, 253. ISBN 0-19-822568-7.
- Martindale, John R., red. (1980). Prosopography of the Later Roman Empire (në anglisht). Vëll. 2. Kembrixh: Cambridge University Press. ISBN 0-521-20159-4.
- Ostrogorsky, George (1956). History of the Byzantine State (në anglisht). Oksford: Basil Blackwell.
- Whitby, Michael; Whitby, Mary (1986). The History of Theophylact Simocatta (në anglisht). Oksford: Clarendon Press. ISBN 978-0-19-822799-1.
- Whitby, Michael (2000). Ecclesiastical History of Evagrius Scholasticus (në anglisht). Liverpul: Liverpool University Press. fq. 193–194, 200–203. ISBN 0-85323-605-4.