Dakët

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Statujë e mermertë e një ushtari dak, e vendosur në harkun e Konstandinit në Romë.

Dakët (LatinishtDaciGreqishte e lashtë: Δάκοι[1], Δάοι[1], Δάκαι[2]) ishin një popull indo-europian, i afërt me thrakët. Dakët ishin banorët më të hershëm të Dacisë, e ndodhur në zonën rreth maleve Karpate dhe në perëndim të Detit të Zi. Kjo zonë përfshin shtetet moderne të Rumanisë, Moldavisë, si dhe pjesë të Ukrainës[3], Serbisë lindore, Bullgarisë veriore, Sllovakisë[4], Hungarisë dhe Polonisë[5] jugore.

Dakët flisnin gjuhën dake, e cila besohet se ka qenë shumë e afërt me gjuhën thrake, dhe ishte e influencuar nga skifët fqinjë dhe nga pushtuesit keltë në shekull e IV PK[6].

Emri[redakto | redakto tekstin burimor]

Dakët ishin të njohur si Geta (Getae) në shkrimet e Greqishtjes së vjetër, dhe si Dacus (Daci) në dokumentet romake[7], por edhe si Dagae dhe Gaetae siç tregohet në hartën romake Tabula Peutingeriana. Ishte Herodoti ai i cili e përdori emrin Gatae në historinë[8] e tij. Në greqisht dhe latinisht, në shkrimet e Jul Çezarit, Strabos dhe Plinit të vjetër, ky popull u njoh si "Dakët[9]". Getae dhe Dakët ishin të dy terma që përdoreshin me konfuzion nga grekët[10][11]. Poetët latinë shpesh përdornin emrin Getae[12]. Virgjili i quajti ata Getae katër herë dhe Daci vetëm një herë, Luciani i quajti ata Gatae tre herë dhe Daci dy herë, Horaci i quajti ata Gatea dy herë dhe Daci pesë herë, përderisa Juvenali një herë Getae dhe dy herë Daci[13][14][15]. Hadriani e përdorte termin poetik Getae për Dakët[16].

Historianët modernë preferojnë të përdorin termin Geto-Dakë[9]. Strabo i përshkruan Getae dhe Dakët si fise të ndryshme, por poashtu pohon se ata flisnin të njejtën gjuhë[17]. Ky dallim i referohet regjioneve në të cilat ata jetonin. Strabo dhe Plini i Vjetër poashtu pohojnë se Getae dhe Dakët flisnin të njejtën gjuhë.[18]

Emri Dakë është një term kolektiv[19]. Dio Kassi thotë se vetë dakët e përdornin këtë term, e poashtu edhe romakët, përderisa grekët preferonin termin Getae[20][21][22]. Opinionet në origjinën e emrit Dakë janë të ndara. Disa shkollarë konsiderojnë fjalën indo-europiane *dha-k-, me rrënjën *dhe- "të vendos", përderisa të tjerë besojnë se emri Dakë vjen nga *daca - thikë, kamë", ose një fjalë e ngjashme me daos, që do të thotë "ujk" në gjuhën e afërt frigje[23].

Një hipotezë thotë se emri Getae rrjedh nga fjala Indo-Europiane *guet - "të shqiptohet, të flitet"[23][24]. Një hipotezë tjetër thotë se "Getae" dhe "Dakë" janë dy grupe skithiane iraniane të cilat u asimiluan nga popullsia më e madhe thrake, më vonë e quajtur edhe si Dakia[25][26].

Një lidhje ndërmjet rrënjëve të fjalëve të gjuhës Indo-Europiane *dhe - "Të vendos" dhe dheua → dava ("vendbanim") dhe Dhe-k → Dakë mbështetet nga Russu (1967).

Një lidhje e mundshme me fjalën frigje daos (ujk) ishte sugjeruar nga Decevi[27] në 1957. Kjo teori mbështetet edhe nga shënimet e Hysenkiusit[28][29]. Kjo hipotezë ka pasur një shpërndarje të madhe falë historianit Mircea Eliade[27]. Linguisti gjerman Paul Kretschmer sqaron fjalën "daos" me rrënjën dhau - të shtyp, të mbledh, të shtrënoj (si ujqërit të cilët e vrasin prenë e tyre me një kafshim në qafë). Sipas arkeologut dhe historianit rumun Alexandru Vulpe, emri Dakë i sqaruar nga termi daos (ujk) ka pak besueshmëri, duke qenë se draco nuk ishte unik te dakët, dhe se tranformimi nga daos në dakos është fonetikisht i pamundur. Ai e konsideron këtë teori si një etimologji popullore.

Forma "Daus" ose "Davus" mund të krahasohet edhe me etonimet e persishtes së lashtë "Daos", dhe me një perëndi Frigje të quajtur "Daos".

Gjuha[redakto | redakto tekstin burimor]

Dakët konsiderohet se ishin folës të thrakishtes. Historianët dhe linguistët e konsiderojnë gjuhën dake si një dialekt të gjuhës thrake. Të tjerë konsiderojnë se gjuha dake dhe ajo ilire formojnë dialekte regjionale të një gjuhe të njejtë. (Thrakët jetonin në atë që sot njihet si Bullgari jugore dhe në Greqinë veriore. Ilirët jetonin në Shqipëri, Kosovë, Mal të Zi, Bosnje dhe Hercegovinë, Kroaci dhe Serbi.)

Gjuha e lashtë e kësaj popullsie u zhduk, dhe influenca e tyre kulturore u shua pas pushtimeve të vazhdueshme nga Keltët, Hunët, Gotët dhe Sarmatët, të gjitha këto të shoqëruara edhe nga helenizimi dhe romanizimi i vazhdueshëm, dhe shumë më vonë edhe nga sllavizmi. Një numër i fjalëve Dake janë ruajtur nga burimet e lashta, rreth 1150 atroponime dhe 900 topinime, 42 emra të bimëve mjekësore.

Simbolet[redakto | redakto tekstin burimor]

Dakët dinin shkrimin. Kontaktet e përhershme me Grekët dhe Romakët sollën përdorimin e alfabetit grek, dhe më pas të atij Latin. Megjithatë, shkrimi me alfabetin Grek dhe atë Latin, si dhe njohja e këtyre gjuhëve nuk ishin të njohura në të gjithë Dakinë, por padyshim kjo dije ekzistonte në disa rrethe të shoqërisë Dake. Nga zbulimet më të reja rreth përdorimit të shkrimit nga dakët janë shkrimet, sipas të gjitha gjasave të emrave personal, në fortesat e maleve Sebes. Këto shkrime nuk mund të lexohen sepse muri është i shkatërruar, dhe sepse është i pamundur rindërtimi i murit duke vendosur blloqet në vendet e duhura.

Feja[redakto | redakto tekstin burimor]

Detajet e afreskut kryesor të varrit thrak në Aleksandrovo. Kjo figurë identifikohet si Zalmoski.

Feja dake konsiderohej nga burimet klasike si një burim kryesor i autoritetit, duke sugjeruar se një pjesë e Dakisë ishte në shtet teokratik i udhëhequr nga priftërinjtë-mbretër. Sidoqoftë, plani urbanistik i kryeqytetit dak Sarmizegethusa jep mundësinë e një udhëheqjeje të përbashkët, me një mbret të lartë dhe një prift të lartë. Burimet e lashta shkruan emrat e disa priftërinjëve të lartë dakë (Deceneus, Comosicus dhe Vezina) dhe urdhëra të ndryshëm të priftërinjëve "adhuruesit e zotit" "ecërit e tymit" dhe "themeluesit". Influencat helenistike dhe orientale janë të dallueshme, së bashku me motivet solare dhe ktonike.

Sipas Herodotit, Getae besonin në pavdekësinë e shpirtit, dhe e konsideronin vdekjen vetëm si një ndryshim të shtetit. Prifti i tyre i lartë mbante në pozicion të rëndësishëm si një përfaqësues i perëndisë supreme Zalmoksit, i cili quhej edhe Gebelezus nga disa. Strabo shkroi për një prift të lartë të mbretit Burebista, Deceneusin "një burrë i cili jo vetëm që brodhi nëpër Egjipt, por edhe që kishte mësuar parashikime të caktuara ndërmjet të cilave ai pretendonte se tregonte paracaktimin hyjnor; dhe në një kohë të shkurtër ai u pa si zot (siç thashë kur lidha historinë e Zalmoksit).

Goti Jordanes në Getica (origjina dhe veprat e gotëve), poashtu shfaq Deceneusin si priftin më të lartë, dhe i konsideron dakët si një komb të lidhur me gotët. Përveç Zalmoksit, dakët besonin edhe në perëndi të tjera, siç ishin Gebeleiziu, perëndia i stuhisë dhe rrufesë, sipas gjasave i lidhur me perëndinë thrake Zibelthiurdos. Ai shfaqej si një burrë i pashëm, disa herë edhe me mjekër. Më vonë Gebeleiziu u barazua me Zalmoksin si perëndia i njejtë. Sipas Herodotit, Gebeleiziu (*Zebeleizis/Gebeleizis i cili përmendet vetëm nga Herodoti) është vetëm një emër tjerër i Zalmoksit.

Një perëndi tjetër me rëndësi ishte Bendisi, perëndesha e hënës dhe e gjuetisë. Nga një dekret i orakullit të Dodonës, që u kërkonte athinasve të siguronin tokë për një tempull ose vend të shenjtë, kulti i saj u paraqit në Atikë nga rezidentët Thrakë, dhe edhe pse procesionet ndërmjet thrakëve dhe athinasve mbetën të ndara, të dy, kulti dhe festivali u bënë aq të famshëm sa në kohën e Platonit (429-13 PK) festimet u natyralizuan si një ceremoni zyrtare e qytetit-shtet athinas, të quajtur Bendideia.

Teonimet e njohura dake përfshijnë Zalmoksis, Gebeleïzis dhe Darzalas. Gebeleizis sipas gjasave është i lidhur me perëndinë thrake Zibelthiurdos, zotërues i rrufesë dhe vetëtimës. Derelasi ishte një perëndi ktonik i shëndetit dhe vitalitetit njerëzor. Feja pagane mbijetoi në Daki më gjatë se një pjesët tjera të Perandorisë; Krishtërimi pati pak përparim deri në shekullin e pestë.

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Historia e hershme[redakto | redakto tekstin burimor]

Në mungesë të shkrimeve historike të shkruara nga vetë Dakët (dhe Thrakët), analizat e origjinës së tyre varen nga mbetjet e kulturës së tyre materiale. Epoka e Bronzit ishte dëshmitare e evolucionit të grupeve etnike të cilat u shfaqën gjatë periudhës së Neolitit, dhe eventualisht sinkretizimit të elementeve autoktone dhe atyre Indo-Evropiane nga stepat dhe regjionet pontike. Grupe të ndryshmem të thrakëve nuk ishin ndarë deri në vitin 1200 PK. Ka ngjashmëri të mëdha ndërmjet llojeve të qeramikave të gjetur në Trojë dhe atyre të gjetura në rajonin e Karpateve. Rreth vitit 1000 PK shtetet Karpato-Danubiane ishin të banuara nga një degë veriore e thrakëve. Gjatë kohës së mbërritjes së skithëve (700 PK), thrakët karpato-danubianë ishin duke përparuar me shpejtësi drejtë epokës së hekurit të Perëndimit. Periudha e katërt e epokës së bronzit të Karpateve tashmë ishte thellësisht e influencuar nga Italia dhe tokat Alpine. Skithët, me arritjen e tyre sollën edhe llojin e tyre të civilizimit të epokës së Hekurit, dhe i dha fund lidhjeve me Perëndimin. Që nga viti 500 PK, dakët zhvilluan një civilizim të veçantë, civilizim që ishte i aftë për të mbështetur mbretëritë e mëdha e të centralizuara nga viti 1 PK dhe 1 Pas Krishtit.

Që nga shpjegimet e para të detajuara nga Herodoti, Getae njihen si thrakë. Megjithatë, ata dallojnë nga thrakët e tjerë për nga veçoritë e fesë dhe zakoneve. Përmendja e parë e emrit "Dakë" ishte në burimet romake, por autorët klasikë janë të një mendje për t'i konsideruar ata si një degë të Getae, një popull thrak i njohur nga shkrimet greke. Strabo sqaron se Dakët janë Getae të cilët jetonin në zonën drejtë rrafshit të Panonisë (Transilvania), përderisa Getae jetonin rreth brigjeve të Detit të Zi (Skithia e Vogël).

Marrëdhëniet me thrakët[redakto | redakto tekstin burimor]

Getae në hartën e botës, sipas Herodotit.

Që nga shkrimet e Herodotit në shekullin e 5 PK, Getae/Dakët dihet se i përkasin sferës së influencës thrake. Megjithatë, ata dallojnë nga thrakët e tjerë për nga veçoritë e fesë dhe zakoneve. Dakët dhe Thrakët ishin fis, por nuk ishin të njejtë. Ndryshimet nga thrakët jugorë ose nga skithët fqinjë ishin pak të dukshme, duke shkaktuar kështu konfuzion te autorët e lashtë rreth identifikimit të tyre.

Në shekullin e 19të, Tomaschek konsideroi një lidhje të afërt ndërmjet Besso-thrakëve dhe Getae-Dakëve, një lidhje e dy popujve me popujt iranianë. ata janë fise ariane, disa shekuj para se Skolotët e Pontit dhe Sauromatët u larguan nga atdheu i arianëve dhe u vendosën në Karpate, në Haemus (Ballkan) dhe në malet Rodope. Besso-thrakët dhe Getae-Dakët u ndanë shumë herët nga arianët, meqë gjuha e tyre akoma ka rrënjë që mungojnë nga gjuha iraniane, dhe tregojnë karakteristika fonetike jo-iranike (zëvëndësojnë "l" iranike me "r"). Ai konsideronte se Geto-Dakët dhe Besso-Thrakët përfaqësonin një shtresë të re të popujve të cilët shtriheshin në këto vende autoktone, me shumë gjasë Ilire ose Armeno-Frigje.

Marrëdhëniet me grekët[redakto | redakto tekstin burimor]

Kronikat greke dhe romake shënuan mposhtjen dhe kapjen e gjeneralit maqedon Lysimachus në shekullin e tretë PK, nga Getët (Dakët) të udhëhequr nga Dromiheti. Këto shënime diskutonin strategjinë e tyre ushtarake dhe lirimin e Lysimachusit pas një debati në kuvendin e Getëve.

Marrëdhëniet me persët[redakto | redakto tekstin burimor]

Herodoti thotë: " Para se Dariusi të arrinte Danubin, populli i parë të cilin ai e mposhti ishin Getët, të cilët besonin se ata kurrë nuk vdesin". Është e mundur që ekspedita perse dhe pushtimi i mëvonshëm mund të ketë ndryshuar mënyrën në të cilën Getët e shfaqnin besimin e tyre mbi pavdekësinë. Influenca tridhjetë vjeçare e prezencës së Perandorisë së Achaemenidit mund të shihet në ikonografinë e "Gjahut mbretëror" që influencoi përpunuesit dakë e thrakë të metaleve.

Marrëdhëniet me keltët[redakto | redakto tekstin burimor]

Marrëdhëniet me fiset gjermanike[redakto | redakto tekstin burimor]

Mbretëritë dake[redakto | redakto tekstin burimor]

Shtetet dake u ngritën si një konfederatë fisnore e cila përfshinte Getët, Dakët, Burët dhe Karpët (cf. Bichir 1976, Shchukin 1989), të bashkuar periodikisht nga udhëheqja e mbretërve dakë si Burebista dhe Decebali. Ky bashkim ishte politik-ushtarak dhe ideologjik-fetar.

Mbretëria e Kothelasit shtrihej në një zonë afër Detit të Zi, ndërmjet Thrakisë veriore dhe Danubit, sot Bullgaria, në shekullin e 4 PK. Mbretëria e Rubobostës kontrollonte një regjion në Transilvani në shekullin e dytë PK. Gaius Scribonius Curio zhvilloi një fushatë të sukseshme ushtarake kundër dardanëve dhe moesianëve, duke u bërë kështu gjenerali i parë romak që arriti brigjet e Danubit me ushtrinë e tij. pasuesi i tij, Marcus Licinius Lucullus, vëlla i të famshmit Lucius Lucullus zhvilloi një fushatë kundër fisit thrak të Besëve dhe Moesëve, duke shkatërruar tërë Moesinë, regjionin ndërmjet malit Haemus (Ballkan) dhe Danubit. Në vitin 72 PK, trupat e tij pushtuan qytetet bregdetare greke të Skithisë së Vogël (regjioni modern i Dobrujës në Rumani dhe Bullgari), të cilat kishin mbështetur armikun e përbetuar të Romës, mbretin Mithridiat VI i Pontusit, në Luftën e Tretë Mithridiatike. Gjeografi grek Strabo pretendon se Dakët dhe Getët ishin të aftë të grumbullonin në ushtri prej 200.000 burrash, gjatë periudhës së perandorit August.

Mbretëria e Burebistës[redakto | redakto tekstin burimor]

Mbretëria dake arriti shtrirjen më të madhe gjatë sundimit të mbretit Burebista (82-44 PK). Kryeqyteti i mbretërisë sipas të gjitha gjasave ishte një qytet i quajtur Argedava, i quajtur edhe si Sargedava në disa shkrime historike, i ndodhur afër lumit Danub. Mbretëria e Burebistës u zgjerua në jug të Danubit, në atë që sot njihet si Bullgari, dhe grekët besonin se ky mbret ishte më i madhi i thrakëve. Gjatë regjimit të tij, Burebista transferoi kryeqytetin nga ArgedavaSarmizegetusa. Për të paktën një shekull e gjysmë, Sarmigethusa ishte kryeqyteti dak, duke arritur kulmin gjatë sundimit të mbretit Decebal. Burebista aneksoi qytetet greke (55-48 PK). Augusti dëshironte të hakmerrej për mposhtjen e Gaius Antonius Hybrida në Histri (Sinoe) para 32 viteve, dhe të rikthejë standardet e humbura. Burri i zgjedhur për këtë detyrë ishte Marcus Licinius Crassus, një gjeneral me eksperiencë 33 vjeçare, që ishte zgjedhur guvernator i Maqedonisë në 29 PK.

Mbretëria e Decebalit[redakto | redakto tekstin burimor]

Deri në vitin 100 pas Krishtit, më shumë se 400,000 kilometra katrorë dominoheshin nga dakët, të cilët ishin dy milionë. Decebali ishte mbreti i fundit i Dakëve, dhe pavarësisht rezistencës së tij të fortë kundër romakëve, ai u mposht. Ai vrau veten në mënyrë që romakët mos t'a detyronin atë të marshonte në Romë si një udhëheqës armik i mposhtur.

Literaturë[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Peter Wilcox, Gerry Embleton: Rome’s Enemies 1. Germanics and Dacians. Osprey, London 1982, ISBN 0-85045-473-5
  • Maria Munteanu-Barbulescu (Bearb.): Die Daker. Archäologie in Rumänien, Katalog zur Ausstellung im Römisch-Germanischen Museum vom 8. Juli bis 15. Sept. 1980. Philipp von Zabern, Mainz 1980, ISBN 3-8053-0457-9
    • ^ a b Strabo 20 AD, VII 3,12.
    • ^ Doionysius Periegetes, Graece et Latine, Volume 1, Libraria Weidannia, 1828, p. 145.
    • ^ Nandris 1976, p. 731.
    • ^ Husovská 1998, p. 187.
    • ^ Nandris 1976, p. 731.
    • ^ Encyclopædia Britannica – Dacia.
    • ^ Appian 165 AD, Praef. 4/14-15, quoted in Millar 2004, p. 189: "the Getae over the Danube, whom they call Dacians"
    • ^ Herodotus 440 BC, 4.93–4.97.
    • ^ a b Fol 1996, p. 223.
    • ^ Crossland & Boardman 1982, p. 837.
    • ^ Nandris 1976, p. 730: Strabo and Trogus Pompeius "Daci quoque suboles Getarum sunt"
    • ^ Roesler 1864, p. 89.
    • ^ Roesler 1864, p. 89.
    • ^ Van Den Gheyn 1886, p. 170.
    • ^ Zumpt & Zumpt 1852, pp. 140 & 175.
    • ^ Everitt 2010, p. 151.
    • ^ Bunbury 1979, p. 150.
    • ^ Oltean 2007, p. 44.
    • ^ Grumeza 2009.
    • ^ Papazoglu 1978, p. 434.
    • ^ Florov 2001, p. 66
    • ^ Sidebottom 2007, p. 6.
    • ^ a b Barbulescu & Nagler 2005, p. 68.
    • ^ Vraciu 1980, p. 45.
    • ^ Lemny & Iorga 1984, p. 210.
    • ^ Toynbee 1961, p. 435.
    • ^ a b Paliga 1999, p. 77.
    • ^ Parvan, Vulpe & Vulpe 2002, p. 149.
    • ^ Eisler 1951, p. 136.