Meshari

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Meshari
Buzuku meshari.jpg
Faksimile nga Meshari i Buzukut
AutoriGjon Buzuku
Gjuhashqip
BotuesiVenedik
Botimi1555

Meshari i Gjon Buzukut (1555) është libri më i vjetër i botuar në gjuhën shqipe.[1][2][3][4][5][6][7] Libri u shkrua nga Gjon Buzuku në vitet 1554-1555.[8] Njihet vetëm një kopje e cunguar që ruhet në Bibliotekën e Vatikanit, por supozohet se u botua në Venedik.[9] Rëndësia e këtij libri për gjuhën, letërsinë dhe kulturën shqiptare është monumentale. Aty gjendet shqipja e shekullit XVI dhe një pasuri e madhe e fjalorit.[1] Gjuha e veprës është gegërishtja e shekullit XVI, e shkruar me alfabetin latin të tipit gjysmë gotik. "Kemi të bëjmë pikësëpari, pohon Çabej, me një gjuhë letrare, prodhim i një zhvillimi të mëparmë të shkrimit dhe të përpunimit nga ana e këtij shkrimtari".[9] Nuk ka mundësi të gjendet një libër në një gjuhë të huaj, i cili të përputhet nga ndërtimi me librin e Buzukut.[7]

Historia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shkrimi shqip dhe temat shqiptare u shfaqën vetëm me tri lëvizje të mëdha kulturore e fetare të Evropës Perëndimore të shekullit XVI: Humanizmi, Renesanca dhe Kundërreformacioni. Temat shqiptare u shfaqën me Humanizmin dhe Renesancën ndërsa libri shqip dhe lulëzimi i shqipes si gjuhë nacionale do të bëhej vetëm në valën e Kundërreformacionit katolik. I kësaj kohe është Meshari i Gjon Buzukut.[10]

Gjon Buzuku nisi ta shkruante veprën më 20 mars 1554 dhe e mbaroi me 5 janar 1555, gjatë Koncilit tridentin.[8] Meshari ka qenë i destinuar për t’u përdorur nga priftërinjtë që vepronin në trojet shqiptare, gjatë shërbesave të tyre.[11] Kjo vepër u zbulua aty rreth 1743 nga Imzot Gjon Kazazi në Kolegjin e Propagandës Fide,[12] i cili e pagëzoi me emrin Meshari, emër që i ka mbetur sot e kësaj dite.[13] Vendosi të njoftonte menjëherë përmes një letre At Gjergj Guxetën, rektorin e seminarit arbëresh të Palermos. Pas pothuaj një shekulli letra e Kazazit dërguar Guxetës u shpluhuros nga Imzot Giuseppe Crispi. Pas një fushate kërkimore që nisi më 1909, u rizbulua nga peshkopi arbëresh Pal Skiroi.[12]

Skiroi lajmëroi të përkohshmet e kohës se do t'i bënte një studim veprës që më pas ta rishtypte, lajm ky që bëri bujë dhe shtyu françeskanët në Shkodër që të porositnin tri kopje fotografike.[14] Më 1930, Justin Rrota solli kopjen e parë fotografike të Mesharit në Shqipëri, dhe qe një ndër studiuesit e parë të veprës.[15]

Përmbajtja[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Që në kohën e Kazazit, libri ishte i cungët; në gjendjen e parë vepra kishte 110 fletë ose 220 faqe, prej të cilave kishin mbijetuar 94 fletë ose 188 faqe. Tetë fletët e para që i mungojnë do të kenë patur frontespicin, titullin, vendin e botimin dhe mbase prejardhjen e vetë autorit.[8] Në parathënien e librit të Buzukut mësojmë drejtpërdrejtë për autorin e tij, për kulturën e tij shpirtërore dhe për përgatitjen e librit, por në mënyrë indirekte edhe nga vetë gjuha e tekstit dhe dialekti i shkrimit, i cili është gegërishtja.[1] Aty autori tregon se shkroi veprën për "me zdritun pak mendet". Buzuku që përpara i kërkon falje lexuesit për gabimet e shtypit duke treguar vështirësitë e botimit:"Përse nuk çuditem, se në paça fëjyem, kjo tue klenë ma e para vepër e fort e fështirë për të vepëruom ëndë gluhët tanë". Kësodore Buzuku tregon krenari që po shkruante vepërn e parë në shqip.[16]

Ky libër përmban Librin e Orëve dhe Librin e Meshës prandaj u quajt Meshar.[17] [13] Pjesën e tre të katërtave të veprës, Çabej e vëren që përmban "oficen e vogël të Zonjës, të shtatë psalmet pendestare, litanitë e shenjtvet, disa copë nga të ritualit e të katekizmit dhe meshët e të kremteve kryesore të vitit".[11]

Studime dhe botime[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Të parën cekje të tekstit të Mesharit e bëri Krispi më 1853, kur e citoi në veprën e vet Memorie storiche su alcune costumanze delle colonie albanesi di Sicilia, por botoi edhe tekstin e dy fragmenteve të Mesharit me alfabetin që vetë kishte krijuar.[12]

Botimi i parë i plotë u bë më 1958 nga Namik Resuli, në titullin Il Messale di Giovanni Buzuku duke përfshirë një fotokopje dhe transkriptimin.[1][18] Botimi i punimit Il Messale të Resulit nga Biblioteka e Vatikanit mund të thuhet se ia riktheu në kujtesë Institutit të Gjuhësisë në Tiranë. Më 1963 Rrota i kërkoi Kostallarit një kopje të Mesharit që të mund të niste punën me transkriptimin, por drejtori i Institutit iu përgjigj se të vetmen kopje në disponim po e punonte Çabej.[19] Punim i cili u botua më dy vëllime më 1968 në Tiranë, ku vëllimi i parë ka një studim hyrës me tekstin e transliterimin e plotë të tekstit, ndërsa vëllimi i dytë përmban një faksimile të origjinalit si dhe transkriptimin fonetik.[18]

Rëndësia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Rëndësia e këtij libri për gjuhën, letërsinë dhe kulturën shqiptare është monumentale. Aty gjendet shqipja e shekullit XVI dhe një pasuri e madhe e fjalorit.[1] Gjuha e veprës është gegërishtja e shekullit XVI, e shkruar me alfabetin latin të tipit gjysmë gotik. "Kemi të bëjmë pikësëpari, pohon Çabej, me një gjuhë letrare, prodhim i një zhvillimi të mëparmë të shkrimit dhe të përpunimit nga ana e këtij shkrimtari".[9]

Buzuku është autor, autori i librit të parë shqip. Ai e ka ndërtuar vetë, duke pasur si qëllim që të përmbushte disa synime, dhe jo vetëm si meshar. Ai e ka bërë veprën ashtu si e ka menduar vetë, por ky nuk është libër i mirëfilltë liturgjik kishtar, largohet prej një tipi të tillë kanonik. Buzuku e ka bërë për të ruajtur shqipen. Prandaj, Buzuku ka krijuar (dhe nuk ka përkthyer).[7]

Literatura[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  • Hamiti, Sabri (1995). Letërsia e vjetër shqipe. Prishtinë.
  • Anamali, Skënder; Prifti, Kristaq (2002). Historia e popullit shqiptar: vëllimi i parë. Tiranë: Toena. ISBN 9992716223.
  • Elsie, Robert (2005). Albanian Literature: A Short History (në anglisht). I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-031-4.

Referimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ a b c d e Hamiti 1995, p. 27
  2. ^ Pipa, Arshi (2014) [1978]. "Trilogia Albanica III: Albanian Literature: Social Perspectives" [Trilogjia Albanika III: Letërsia shqipe: Perspektiva shoqërore]. Përkthyer nga Primo Shllaku. Princi. f. 182. ISBN 978-9928-4090-9-6.
  3. ^ Kola, Prel (2007). Demiraj, Bardhyl (red.). "'Meshari' i Buzukut - vepër për kremtimin liturgjik". Nach 450 Jahren: Buzukus "Missale" und seine Rezeption in unserer Zeit: 2. Deutsch-Albanische Kulturwissenschaftliche Tagung in München vom 14. bis 15. Oktober 2005. Otto Harrassowitz Verlag: 253. ISBN 9783447054683.
  4. ^ Björn Hansen, Ferdinand de Haan (2009). Modals in the Languages of Europe: A Reference Work (në anglisht). Walter de Gruyter. f. 230. ISBN 9783110219203.
  5. ^ Raffaella Bombi, Giorgio Graffi (1998). Ethnicity and language community: an interdisciplinary and methodological comparison (në italisht). Forum. f. 267. ISBN 9788886756358.
  6. ^ Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Albania (në anglisht). Rowman & Littlefield. f. 274. ISBN 9780810861886.
  7. ^ a b c Xhevat Lloshi (17 tetor 2020). "Një vështrim tjetër për librin e parë shqip". Gazeta Dita. Marrë më 23 tetor 2020.
  8. ^ a b c Çabej, Eqrem (1977). "Gjon Buzuku dhe gjuha e tij". Studime gjuhësore. VI: 25. Duke qenë se veprën e shkroi aty nga mesi i shekullit të XVI-të, në një moshë kur ka qenë sigurisht burrë i pjekur, mund të themi se ai rroi dhe u zhvillua në atë shekull. Ç'ndikime ushtroi kjo kohë kaq e turbullt mbi autorin, jetën e tia e formimin e tij si shkrimtar, nuk mund të thuhet asgjë. Fakti që ky e nisi veprën 20 mars 1554 dhe e mbaroi me 5 janar 1555.
  9. ^ a b c Anamali 2002, p. 697.
  10. ^ Hamiti 1995, p. 11
  11. ^ a b Vehbiu, Ardian (9 shtator 2013). "Para-Buzuku (II)". peizazhe.com. Marrë më 5 tetor 2019.
  12. ^ a b c Mandalà, Matteo (2007). "Buzuku në Sicili: studimet gjuhësore dhe filologjike të Imzot Pal Skiroit, Gaetano Petrotës dhe Marko la Pianës". Nach 450 Jahren: Buzukus "Missale" und seine Rezeption in unserer Zeit: 2. Deutsch-Albanische Kulturwissenschaftliche Tagung in München vom 14. bis 15. Oktober 2005. Otto Harrassowitz Verlag. ff. 225–227. ISBN 9783447054683.
  13. ^ a b Bulo, Jorgo (2007). "'Meshari' i Gjon Buzukut dhe Koncili i Trentos". Nach 450 Jahren: Buzukus "Missale" und seine Rezeption in unserer Zeit: 2. Deutsch-Albanische Kulturwissenschaftliche Tagung in München vom 14. bis 15. Oktober 2005. Otto Harrassowitz Verlag. f. 217. ISBN 9783447054683.
  14. ^ Mandalà 2007, p. 229.
  15. ^ Domi, Mahir (1965). "Justin Rrota (17.II.1889 - 20.II.1964)". Studime filologjike. 1: 219.
  16. ^ Hamiti 1995, p. 28-29
  17. ^ Hamiti 1995, p. 27
  18. ^ a b Elsie, Robert (2005). Albanian Literature: A Short History (në anglisht). London: I.B.Tauris. f. 12. ISBN 9781845110314.
  19. ^ Ndoja, Leka (2013). Tjetërsimi i veprës intelektuale gjatë komunizmit në Shqipëri. Tiranë: ISKK. f. 68. ISBN 978-9928-168-12-2.