Ravijëzim i libertarianizmit

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko

Libertarianism – filozofi politike, ekonomike dhe shoqërore që e mban lirinë si synimin e vet kryesor. Libertarianët synojnë të rrisin në maksimum autonominë dhe lirinë e zgjedhjes, duke theksuar lirinë politike, asocimin vullnetar dhe parësinë e gjykimit individual.

Natyra e libertarianizmit[redakto | redakto tekstin burimor]

Artikulli kryesor: Libertarianizmi

Mbështet[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Lirinë ekonomike – lirinë për të prodhuar, tregtuar dhe konsumuar të mira dhe shërbime  të përftuara pa përdorimin e forcës, mashtrimit apo vjedhjes. 
  • Shoqërinë e lirë - një shoqëri në të cilën një individ ka lirinë për të përftuar fuqinë dhe resurset në mënyrë që të plotësojë potencialin e vet personal.
  • Përgjegjësinë individuale 
  • Barazinë - ideja se të gjithë njerëzit duhen trajtuar në mënyrë të barabartë.
  • Vet-menaxhimin –  metoda, aftësi dhe strategji me të cilat individët mund të drejtojnë me efikasitet aktivitetet e veta drejtë arritjes së objektivave personale.
  • Vet-qeverisje -  ideja se njeriu apo njerëzit janë në gjendje të ushtrojnë të gjitha funksionet e nevojshme të fuqisë pa ndërhyrje nga ndonjë autoritet të cilin ata nuk mund ta ndryshojnë.
  • Vet-pronësia – koncepti i pronësisë së vetvetes, së personit të vet, shprehur si e drejta morale dhe/apo natyrore e një individi për të qenë kontrollori ekskluziv i trrupit dhe jetës së vet. 
  • Asocimi vullnetar – një grup individësh që hyjnë në marrëveshje vullnetare (pa përdorim force, apo mashtrimi) për të formuar një organizatë apo për të arritur një qëllim.

Kundërshton[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Autoritarizmin – 
  • Shtrëngimin –  praktika e të detyruarit të një pale tjetër që të sillet në mënyrë jo-vullnetare (në veprim apo mosveprim) nëpërmjet përdorimit të kërcënimit apo dhunës. 
  • Diskriminimin – një formë kolektivizmi që ka të bëjë me trajtimin e njerëzve mbi bazën e grupit, klasës, racës apo kategorisë ku një individ përket në një moment të caktuar dhe jo mbi bazën e meritës individuale. 
  • Imperializmin – 

Debaton[redakto | redakto tekstin burimor]

Origjinat e libertarianizmit[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Iluminizmi –
  • Liberalizmi klasik –
  • Anarkizmi individualist –
  • Demokracia Jeffersoniane –
  • Teoria e ligjit natyror –

Teoria dhe politika libertariane[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Anarko-kapitalizmi dhe minarkizmi
  • Debate përbrenda libertarianizmit
  • Perspektiva libertariane mbi pronësinë intelektuale
  • Perspektiva libertariane mbi të drejtat e LGBT-ve
  • Libertarianizmi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës
  • Teori të ligjit libertariane
  • Libertarianizmi dhe Objektivizmi

Ideale libertariane[redakto | redakto tekstin burimor]

Këto koncepte, edhe pse jo domosdoshmërisht ekskluzive të libertarianizmit, janë domethënëse në terma historikë dhe në qarqet libertariane moderne.

  • Liritë civile –
  • Decentalizimi –
  • Organizata për zgjidhje konfliktesh –
  • Liri ekonomike–
  • Tregu i lirë –
  • Shoqëria e lirë –
  • Tregtia e lirë –
  • Vullneti i lirë –
  • Liria e asocimit –
  • Liria për kontratë –
  • Individualizmi –
  • Laissez-faire
  • Ligji i lirisë së barabartë -
  • Liria –
  • Qeveria e kufizuar –
  • Individualizmi metodologjik –
  • Të drejtat natyrore –
  • Night watchman state –
  • Jo-agresioni –
  • Jo-intervencionizmi –
  • Jo-politika–
  • Mos-votimi –
  • Agjenci mbrojtje private –
  • Ligji policentrik –
  • Pronësia –
  • Vet-qeverisja –
  • Vet-pronësia –
  • Rendi i vetvetishëm –
  • Shoqëri pa shtet–
  • Teoria e vlerave subjektive –
  • Rezistencë ndaj taksimit –
  • Asocimi vullnetar –
  • Shoqëria vullnetare –

Filozofë dhe ekonomistë që  kanë ndikuar në filozofinë libertariane [redakto | redakto tekstin burimor]

Anarkistë[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Émile Armand – një nga anarkistët individualistë më me ndikim në fillim shekullin e 20-të.
  • Robert Nozick – filozof dhe autor i librit Anarchy, State, and Utopia
  • Lysander Spooner – anarkist individualist i njohur amerikan dhe themelues i American Letter Mail Company.
  • Max Stirner –themelues i anarkizmit egoist.
  • Benjamin Tucker – një teorist i anarkizmit individualist në shek. e 19të.

Ekonomistë[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Frédéric Bastiat – one of the leading economists of the 19th century and creator of the concept of opportunity cost
  • Milton FriedmanNobel Prize-winning monetarist economist, notable for his advocacy of economic deregulation and privatization
  • Robin Hahnel – Modern participatory economics scholar and libertarian socialist
  • Friedrich Hayek – Nobel Prize-winning Austrian School economist, notable for his political work The Road to Serfdom
  • Elinor Ostrom – fituese e Çmimit Nobel në ekonomi.
  • Ludwig von Mises – filozof, ekonomist i  Shkollës Austriake, sociolog, dhe liberal klasik.
  • Murray Rothbard – filozof, autor dhe ekonomist amerikan i rrymës së Shkollës Austriake; themelues i anarko-kaptalizmit.
  • E. F. Schumacher – ekonomist dhe statisticien.
  • Nassim Nicholas Taleb – statisticien, filozof dhe autor i librit The Black Swan

Objektivistë[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Ayn Rand – filozofe dhe shkrimtare ruso-amerikane; krijuesja e filozofisë së Objektivizmit
  • Leonard Peikoff – filozof objektivist dhe themelues i Ayn Rand Institute 

Të tjerë[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Noam Chomsky – lingusit i famshëm dhe aktivist shoqëror
  • Karl Hess – aktivist për rezistencën ndaj taksave
  • Hans-Hermann Hoppe – ekonomist, filozof dhe shkrimtar që ka punuar gjerësisht mbi "etikën argumentuese" (argumentation ethics)
  • Ron Paul – politikan amerikan dhe kandidat për president të SHBA-ve në vitin 2012.
  • Henry David Thoreau – një nga filozofët më të shquar amerikanë në transcendentalizëm dhe anarko-pacifizëm.
  • Robert Anton Wilson – autor i trilogjisë Illuminatus! 

Shiko dhe[redakto | redakto tekstin burimor]

Referenca dhe shënime[redakto | redakto tekstin burimor]

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]