Raffaello

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Raffael)
Shko te: navigacion, kërko
me gjasa autoportreti i tij (rreth 1506), Galleria degli Uffizi, Firenze

Biografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Rinia (1484-1504)[redakto | redakto tekstin burimor]

Origjina (1484-1493)[redakto | redakto tekstin burimor]

autoportret i Raffaellos (majtas) ne nje cep te Shkolles se Athines

Raffaello-ja lindi në Urbino në «vitin 1483, në të premten e shenjtë,[1] në tre të natës, nga Giovanni Santi, piktor jo pak i shkëlqyer, por duke qen njeri me intelekt të lart dhe i prirur në drejtimin e fëmijve në atë rrugë të mbarë, që për fatin e tij të keq, nuk ishte shfaqur në rininë e tij»[2]. Rrëfimi i Vasarit konsideron se Raffaello-ja lindi më 28 mars (të premten e shenjtë). Megjithatë ekziston një tjetër version sipas të cilit dita e lindjes së mjeshtrit urbinas duhet të jetë 6 prilli, dhe kjo e bazuar në letrën e Marcantonio Michiel-it drejtuar Antonio Marsilio-s (e konfirmuar nga epitafi i njohur, për një kohë i konsideruar i Pietro Bembo-s ndërsa sot i atribuar poetit Antonio Tebaldeo) që nënvizon se data e ditës dhe orës së vdekjes së Raffaello-s, përputheshin dukshëm me atë të Krishti-it - ora 3 e 6 prillit, e premte para Pashkëve – përputhen saktësisht me datën e lindjes së tij. Natyrisht, gjithë kjo ka shijen e legjendës dhe nëse do të konsiderohej mjaftueshmërisht e sigurtë dita e vdekjes së tij, nuk mund të jetë kështu për atë të lindjes së tij.

Raffaello-ja (i portretizuar që fëmijë nga i ati në Cappella Tiranni në Cagli) qe biri i parë dhe i vetëm i Giovanni Santi-t dhe Maria di Battista di Nicola Ciarla-s. Mbiemri "Sanzio" në fakt nuk është veçse një nga zgjedhimet e mundshme nga italishtja e "Santi", e rrjedhur nga latinishtja "Sancti" me të cilin zakonisht Raffaello-ja, pasi të rritej, do të firmoste veprat e tij. E ëma i vdes herët, më 7 tetor 1491[3]. I ati u rimartua pak më vonë me njëfarë Berardina di Piero di Parte, nga e cila i lindi e bija Elisabetta. Me dy gratë familja e të atit pati zënka për motive financiare[4].

Madonna me Femijën (1498), Casa Santi, Urbino

Në formimin e Raffaello-s qe përcaktues fakti i që lindi dhe u rrit në Urbino, që në atë periudhë ishte qendër artistike me rëndësi primare që rrezatonte në Itali dhe në Europë idealet e rilindjes. Këtu Raffaello-ja, duke pasur akses nëpërmjet të atit në sallat e Palazzo Ducale, pati mundësi të studionte veprat e Piero della Francesca, Luciano Laurana, Francesco di Giorgio Martini, Pedro Berruguete, Giusto di Gand, Antonio del Pollaiolo, Melozzo da Forlì dhe të tjerë[3].

Raffaello-ja, me gjasa, mësimet e para të vizatimit dhe pikturës i mori nga i ati[2], që të paktën nga vitet tetëdhjetë të kuatroçentos ishte në krye të një punishteje (botege) në lulëzim, e angazhuar në krijimin e veprave për aristokracinë vendore dhe për familjen dukale, si seria e muzave për tempietto-n e pallatit, si dhe për pregatitjen e spektakleve teatror[3]. Giovanni Santi për më tepër kishte njohje të drejtpërdrejtë dhe të përditësuar të pikturës bashkëkohëse jo vetëm italiane, siç tregon Chronaca rimata e tij, e shkruar me rastin e martesës së Guidobaldo-s me Elisabetta Gonzaga-n[3].

Në punishten e të atit, i riu Raffaello mësoi nocionet bazë të teknikave artistike, mes të cilave me gjasa edhe teknikën e afreskut: një nga veprat e para të atribuara atij në fakt është Madonna e Casa Santi-t, pikturë delikate muri në shtëpinë familjare[4].

Familja e Shenjtë me Rafaelin, Tobian dhe Shen Jeronimin, ose Virgjëresha e peshkut

1 gushtin e 1494, kur Raffaello ishte njëmbëdhjetë vjeç, i vdes edhe i ati. Kjo datë ka ridimensionuar në disa studime kontributin e punishtes atërore në formimin e artistit; është po ashtu e shumëprovuar se si në pak vite, në adoleshencë të plotë, artisti arriti me shpejtësi një maturi artistike që nuk mund të përjashtoi një nisje shumë të hershme të aktivitetit artistik[5].

Nuk dihet se nëpërmjet cilave rrugë piktori i ri arriti të bëhej pjesë e punishtes së Perugino-s: në fakt nuk duket i besueshëm rrëfimi i Vasarit, sipas të cilit Raffaello-ja kishte qenë nxënës i Perugino-s që para vdekjes së të atit dhe madje edhe para vdekjes së së ëmës[6]. Me gjasa, më shumë se për një formim të mirëfilltë artistik në Perugia, djaloshi pati mundësinë të frekuentonte me raste punishten e Perugino-s, duke shkuar herë te punishtja e të atit dhe herë te ajo, të paktën deri në vdekjen e prindit: në atë vit Raffaello trashëgoi aktivitetin, së bashku me disa bashkëpunëtorë mes të cilëve mbi të gjitha Evangelista da Pian di Meleto[4] (artist gati i panjohur nga studimet historiko-artistike) dhe Timoteo Viti nga Urbino, me kohë aktiv edhe në Bolonjë ku ishte në kontakt të drejtpërdrejtë me Francesco Francia[7].

Formimi artistik te Perugino-ja (1494-1498)[redakto | redakto tekstin burimor]

Ringjallja e Krishtit (1501), Museu de Arte, San Paolo

Gjurmët e para të pranisë së Raffaello-s pranë Perugino-s janë të lidhura me disa punime të punishtes së tij midis 1497-ës dhe shekullit të ri. Në veçanti, mendohet si një ndërhyrje e Raffaello-s në tablonë Natività della Madonna në predella-n e Pala di Fano (1497) dhe në disa afreskë të Collegio del Cambio në Perugia (1498), mbi të gjitha ku masat e ngjyrës marrin gati një vlerë plastike dhe spikat mënyra e konturimit të pjesëve në dritë dhe atyre në hije, me një trashje të përgjithshme të kontureve. Megjithëse dora e tij është akoma e vështirë të dallohet, në Perugia Raffaello-ja do të shikonte për herë të parë groteskët, të pikturuara në tavanin e Collegio-s, që në vazhdim hynë në repertorin e tij ikonografik[8].

Megjithatë, duket se vepra e tij e parë që mund ti atribuohet me siguri është Madonna e Casa Santi-t, e afreskuar në dhomën në të cilën besohet se lindi, në shtëpinë Santi në Urbino, e datuar në 1498 (dhe që deri pak vite më parë konsiderohej si vepër e të atit, që te personazhet paraqiste vetë Raffaello-n dhe gruan e parë, Maria Ciarla).

Città di Castello (1499-1504)[redakto | redakto tekstin burimor]

Crocifissione Gavari (1503-1504), Londër, National Gallery

1499 Raffaello-ja, gjashtëmbëdhjetë vjeçar, u trasferua me ndihmat e punishtes së të atit në Città di Castello, ku mori porosinë e parë të pavarur: stendardo della Santissima Trinità për një vëllazëri vendore që donte të ofronte një vepër kushtimore në shenjë falenderimi për mbarimin e një epidemie pikërisht atë vit. Vepra, megjithëse akoma e lidhur me jehonën e Perugino-s dhe Luca Signorelli-t, paraqet edhe një freski inovative të thellë, që i garantonte një myshteri vendore, duke munguar në qytet piktorë të shquar pas largimit të Signorelli-t pikërisht në 1499, në kubenë e Orvieto-s[8].

10 dhjetor 1500 në fakt Raffaello dhe Evangelista da Pian di Meleto morën nga murgeshat e kishës së Sant'Agostino-s (Città di Castello) një detyrë të re, që është e para e dokumentuar e karrierës së artistit, 'Pala del beato Nicola da Tolentino, e mbarua më 13 shtator 1501 dhe sot e shpërndarë në shumë muzeume pasi u nda në vazhdim të një tërmeti1789. Në kontratë është interesante të vërehet si Raffaello-ja, pak më shumë se fillestar, përmendet si magister Rafael Johannis Santis de Urbino, para bashkëpunëtorit të moshuar, duke dëshmuar zyrtarisht se si që shtatëmbëdhjetë vjeç, konsiderohej një piktor autonom ndaj formimit profesional të mbaruar[9].

Në Città di Castello artisti la të paktën dy vepra të tjera të rëndësishme, Crocifissione Gavari dhe Sposalizio della Vergine. Në të parën, të datuar në 1502-1503, vërehet përthithja e plotë e stilit të Perugino-s (një "Crucifisso, të cilin, nëse nuk do ishte emri i tij i shkruar, asnjë nuk do ta besonte si vepër të Raffaello-s, por si të Pietro-s", shkroi Vasari), edhe nëse vërehen gjithësesi, zhvillimet e para drejt një stili të tijin, me një ndërveprim më të mirë midis figurave dhe peizazhit dhe me një paraqitje të veçantë optike në këmbët e Krishtit që dëshmojnë njohjen e plotë të studimeve urbinase, ku optika dhe perspektiva ishin lëndë të zakonshme studimi që nga kohët e Piero della Francesca[10].

Perugia dhe qendra të tjera (1499-1504)[redakto | redakto tekstin burimor]

Pala Colonna

Ndërkohë, fama e Raffaello-s po niste të zgjerohej në gjithë Umbria-n, duke e bërë një nga piktorët më të kërkuar dhe më aktivë në rajon. Vetëm në Perugia, mes viteve 1501 dhe 1505, iu porositën plot tre pale d'altare: Pala Colonna, për kishën e murgeshave të manastirit të Sant'Antonio-s, Pala degli Oddi, për kishën e San Francesco-s në Prato dhe një Assunzione della Vergine për klarisat(ndjekëse të urdhërit të themeluar nga santa Chiara) e Monteluce-s të pa mbaruar ndonjëherë, e pikturuar më pas nga Berto di Giovanni[11]. Bëhet fjalë për vepra me natyrë peruxhineske, me një fokusim gradual drejt elementeve stilistikë më personal.

Te Resurrezione di Cristo në San Paolo të Brazilit, Roberto Longhi lexoi ndikime nga Pinturicchio-ja - në peizazhin, në detajet e dekorimit të sarkofagut dhe në veshjet e çmuara të personazheve – të lidhura me një fazë të datuar në vitet 1501-1502.

Të të njëjtës periudhë mund të konsiderohen disa Madonna me Fëmijën që, megjithëse akoma të lidhura me shembullin e Perugino-s, i paprijnë raportit intensiv dhe delikat mes nënës dhe të birit të kryeveprave më të rëndësishme pasuese të lidhura me këtë temë[12]. Ndërmjet tyre spikatin Madonna Solly, Madonna Diotallevi, Madonna me Fëmijën mes shenjtëve Jeronim dhe Françesk]][8].

Afër 1503-it artisti do të ndërmerte një sërë udhëtimesh të shkurtra që do ta çonin në kontaktet e para të rëndësishme me realitetet artistike. Veç qyteteve umbre dhe vendlindjes, Urbino, vizitoi gati me siguri Firencen, Romën (ku asistoi në shenjtërimin e Giulio-s së II) dhe Sienë. Bëhej fjalë për udhëtime të shkurtra, mbase disa javëshe, që nuk mund të konsiderohen qendrime të mirëfillta[11]. Në Firence pa me gjasa veprat e para të Leonardo da Vinçit, në Romë hyri në kontakt me kulturën figurative klasike (e lexueshme në diptikun Tre Grazie dhe Ëndrra e kalorësit (Il Sogno del cavaliere)[10]), në Sienë ndihmoi mikun Pinturicchio, më i madh se ai dhe në rënie të plotë, të përgatiste kartonat për afresket e Libreria Piccolomini, nga e cila kanë mbetur dy ekzemplarë të shkëlqyer në Uffizi, me hijshmëri dhe elegancë të paarritshme në krahasim me rezultatin final[11].

Në Sienë[redakto | redakto tekstin burimor]

Sposalizio della Vergine (1504), Pinakoteka e Brera-s, Milano

Në Sienë u ftua nga Pinturicchio, me të cilin lidhi një miqësi të ngushtë. Piktori më i vjetër e ftoi Raffaello-n të bashkëpunonte për afresket e Libreria Piccolomini, duke formuar kartona që të rinonin stilin e tij tashmë në një fazë rënie, siç shihet në afresket e mëparshme të Cappella Baglioni në Spello[11].

Nuk është e qartë sa nga këto kompozime u vizatuan nga Raffaello-ja, por gati me siguri duhet të jetë nga dora e Santit kartoni me Nisja e Enea Silvio Piccolomini-t për në Bazel sot në Gabinetto dei Disegni e delle Stampe të Firences[11].

Raffaello-ja do të duhet ta ketë braktisur shpejt ndërmarrjen, pasi, siç tregon Vasari, mori vesh, nëpërmjet disa piktorëve vendas, për lëvdimet e jashtëzakonshme rreth kartonit të Sant'Anna-sLeonardos, të ekspozuar në bazilikën e Santissima Annunziata-s në Firence, si dhe vizatimin Battaglia di Anghiari, përsëri të Leonardos, dhe për kartonin e Battaglia di CascinaMichelangelos, që e kuriozuan në atë pikë piktorin e ri sa ta bënin të nisej menjëherë për në qytetin mbi Arno[11].

Sposalizio della Vergine (1504)[redakto | redakto tekstin burimor]

Vepra që përmbylli fazën rinore, duke shënuar një shkëputje të madhe me mjeshtrin Perugino, është Sposalizio della Vergine, e datuar në 1504 dhe e konservuar në kishëzën Albizzini të kishës së San Francesco-s të Città di Castello. Vepra frymëzohet nga një Sposalizio della Vergine analoge që Perugino-ja po pikturonte po në ata vite për Katedralen e Perugia-s, por krahasimi ndërmjet dy veprave ngre diferenca të thella. Raffaello-ja në fakt kopjoi tempullin madhështor në sfond, por e lehtësoi duke e larguar nga figurat dhe e bëri qendrën e gjithë kompozimit, që duket se rrotullohet rreth ndërtesës elegante me plan qendror. Edhe figurat janë më të lirshme dhe natyrale, me një vendosje në hapësirë që shmang një rreshtim të ngurtë në planin e parë, por i vendos në një gjysmërreth, duke i ekuilibruar nëpërmjet përdorimit të formave të lugëta dhe të mysëta të vetë tempullit[12].

Në qendër të tablosë vendoset një grup personash të ndarë në dy radhë, duke patur si qendër priftin, që celebronte martesën midis virgjëreshës Maria dhe Shën Jozefit. Grupi i grave (mbrapa Marias) dhe grupi i burrave (mbrapa Jozefit) formojnë dy gjysmërrethe të hapur përkatësisht në drejtim të tempullit dhe në drejtim të spektatorit.

Periudha fiorentinase (1504-1508)[redakto | redakto tekstin burimor]

Madonna e gardelinës (rreth 1506)

Raffaello-ja gjendej në Sienë, te Pinturicchio-ja, kur i mbërriti lajmi i risive të jashtëzakonshme të Leonardos dhe Michelangelo-s të angazhuar përkatësisht në afresket e Battaglia di Anghiari dhe Battaglia di Cascina. I paduruar për tu venë menjëherë në udhëtim, pregatiti një letër prezantimi nga Giovanna Feltria, motra e dukës së Urbino-s dhe gruaja e dukës së Senigallia-s dhe "prefekt" i Romës. Në letër, të datuar më 1 tetor 1504 dhe adresuar gonfalonierit të përjetshëm Pier Soderini, rekomandonte të birin e ri të Giovanni Santi-t «i cili duke pasur intelekt të madh në ushtrimin e tij, kërkon të qendroi disa kohë në Firence për të mësuar. [...Prandaj] ia rekomandoi Zotërisë Suaj»[13].

Me gjasa letra donte të siguronte ndonjë porosi zyrtare për piktorin e ri, por gonfalonieri ishte ngusht ekonomikisht nga shpenzimet e fundit për blerjen e Davidit të Michelangelo-s' dhe projektet madhështore për Sallën e Gran Consiglio. Megjithatë nuk kaloi shumë kohë dhe artisti arriti të siguronte porosi nga disa qytetarë të shquar kryesisht rezidentë në Oltrarno, Si Lorenzo Nasi, për të cilin pikturoi Madonna-n e gardelinës, kunatin e tij Domenico Canigiani (për të cilin bëri Sacra Famiglia Canigiani-n), Madonna-n e Kohëve dhe bashkëshortët Agnolo dhe Maddalena Doni[14].

Në klimën artistike fiorentine, më të flaktë se kurr, Raffaello-ja vendosi mardhënie miqësie me disa artistë të tjerë mes të cilëve Aristotile da Sangallo[15], Ridolfo del Ghirlandaio, Fra' Bartolomeo, arkitekti Baccio d'Agnolo, Antonio da Sangallo i Riu, Andrea Sansovino, Francesco Granacci. Vasari shkroi se «në qytet shumë i nderuar dhe veçanërisht nga Taddeo Taddei, i cili e donte gjithmonë në shtëpinë dhe tavolinën e tij, si ata që i deshën gjithmonë njerëzit e virtytshëm»[16]. Për të, Raffaello-ja pikturoi, në 1506, Madonna-n e Pratos së Vjenës – që Vasari e gjykonte si akoma të mënyrës së Perugino-s dhe, ndoshta vitin tjetër, Madonna Bridgewater e Londrës, «shumë më e mirë», sepse ndërkohë Raffaello-ja «duke studiuar mësoi»[16].

Firence Raffaello qendroi për katër vite, edhe pse duke bërë udhëtime dhe qendrime të shkurtra në vende të tjera dhe pa i shkëputur kontaktet me Umbria-n, ku vazhdoi të dërgonte pala d'altare për porositë e shumta që vazhdonin ti dërgoheshin.

Qendrimi fiorentin qe me rëndësi themelore në formimin e Raffaello-s, duke i lejuar të thellohej në studimin e modeleve kuatroçenteske (Masaccio, Donatello,...) si dhe arritjet e fundit të Leonardos dhe Michelangelo-s. Nga i pari mësoi parimin kompozues për të krijuar grupe figurash të strukturuara plastikisht në hapësirë, ndërkohë që mbikqyri aluzionet komplekse dhe implikimet simbolike, duke zëvendësuar edhe të "papërcaktuarën" psikologjike me ndjesi më spontane dhe të natyrshme. Ndërsa nga Michelangelo-ja mësoi dritëhijen plastike, pasurinë kromatike dhe sensin dinamik të figurave[17].

Punimet e tij në Firence ishin të destinuara vetëm për porositës privat, gjithmonë e më shumë të pushtuar nga arti i tij; krijoi tablo të shumta me format të mesëm dhe të vogël për përkushtimin privat, mbi të gjitha Madona dhe Familje të Shenjta si dhe disa portrete intensive. Në këto vepra varionte vazhdimisht temën, duke kërkuar grupime dhe sjellje gjithmonë të reja, me një vëmendje të veçantë te natyrshmëria, harmonia, ngjyra e pasur dhe intensive dhe shpesh peizazhi i kthiellët me prejardhje nga rilindja umbre[13].

Porosi nga Umbria[redakto | redakto tekstin burimor]

Pala degli Oddi

Në fillim të qendrimit fiorentin ishin mbi të gjitha porositë që vazhdonin të vinin nga Urbino-ja dhe nga Umbria që e mbanin të zënë artistin, që herë pas here zhvendosej përkohësisht në ato zona. Në 1503 kishte marr nga murgeshat e manastirit të Sant'Antonio-s në Perugia, detyrën për një pala d'altare, Pala Colonna, që pati një përpunim të gjatë, të dukshme në diferencat e stilit midis lunetta-s akoma umbre dhe grupit fiorentin të tablosë qendrore[18].

Një tjetër porosi e marr nga Perugia, në 1504, kishte të bënte me një Madonna me Fëmijën dhe shenjtët Gjon Pagëzori dhe Nikola (Pala Ansidei) për tu vendosur në një kishëzë të kishës së San Fiorenzo-s në Perugia, që u përfundua, sipas asaj që duket se lexohet në pikturë, në 1505. Në veprën akoma me frymëzim umbre, Raffaello-ja sjell një thjeshtëzim thelbësor të impiantit arkitektonik, duke i dhënë të tërës një monumentalitet më efikas dhe rigoroz, me shije leonardeske. Në këtë vepër, megjithë temën tradicionale, befason zotërimi i mjetit piktorik, tashmë potësisht i maturuar, me figurat që marrin konsistencë në funksion të ndryshimit të dritës[18].

Përsëri në 1505 firmosi në Perugia afreskun Trinia dhe shenjtë në kishën e manastirit të San Severo-s, që vite më vonë Perugino-ja e përfundoi në fashën e poshtme. Në këtë punim format tashmë më madhështore dhe të fuqishme, me një monumentalitet të palëvizshëm që përkujton shembullin e Fra' Bartolomeo-s dhe që paraprin Disputa del Sacramento[19].

Porosi nga le Marche[redakto | redakto tekstin burimor]

1505-1506 Raffaello duhet të jetë gjendur shkurtimisht në Urbino, ku u prit në oborrin e Guidobaldo da Montefeltro: fama e arritur në qytetin e tij të lindjes dëshmohet nga një lavdërim në Oborrtarin e Baldassarre Castiglione-s dhe nga një sërë portretesh, midis të cilëve ai i Guidobaldo da Montefeltro-s, i Elisabetta Gonzaga-s, bashkëshortes së tij dhe të trashëgimtarit të dukatit, Guidobaldo della Rovere (giovane con la mela).

Për dukën për më tepër pikturoi një Madonna të madhe (Madonna d'Orleans) dhe tre tablo me subjekt të ngjashëm, Shën Mikeli dhe dragoi, Shën Gjergji dhe dragoi sot në Paris dhe Shën Gjergji dhe dragoi i Washington-it. Ky i fundit u pikturua për tiu dhuruar Henrikut të VII të Anglisë si falenderim për caktimin e Order of Garter[20]: ku është i dukshëm llastiku i çorapes në pulpën e kalorësit.

Seria e Madonna-ve[redakto | redakto tekstin burimor]

Madonna del Belvedere

Është e famshme seria e Madonna-ve me Fëmijën që në Firence arrin maja të reja. Për familje fiorentine të borgjezisë së mesme-lartë Raffaello pikturoi disa kryevepra absolute, si disa grupe Madonna-sh me Fëmijën dhe shën Gjonin: Kopështarja e bukur, Madonna e gardelinës dhe Madonna del Belvedere. Në këto vepra figura e Virgjëreshës ngrihet monumentale përpara peizazhit, duke e mbizotëruar me hijeshi dhe elegancë, ndërsa u drejton gjeste të përzemërta fëmijëve, në struktura kompozitive piramidale me efikasitet të lartë. Gjeste familjare hasen edhe në vepra si Madonna d'Orleans, si dhe gjeste gudulisëse, ose spontanë si te Grande Madonna Cowper (Jezusi zgjat një dorë drejt gjirit mëmësor), ose edhe vështrime intensive si te Madonna Bridgewater[21].

Këto figura tregojnë edhe përvetësimin e modeleve të ndryshme ikonografike fiorentine, që duhet ta frymëzonin pozitivisht myshterinë. Nga Donatello për shembull mori spunto për Madonna Tempi, me fytyrën e nënës dhe të birit të afruara ëmbëlsisht, ndërsa Tondo Taddei përkujton pozicionin e Fëmijës te Piccola Madonna Cowper ose te Madonna Bridgewater[17].

Kompozimet bëhen pak nga pak më komplekse dhe të artikuluara, por pa thyer ndjesinë e harmonisë idilike që, së bashku me zotërimin e përkryer të mjeteve piktorike, e bëjnë çdo vepër një kryevepër të mirëfilltë. Te Sacra Famiglia Canigiani, të datuar afërsisht në 1507, kështu gati në fund të qëndrimit fiorentin, shprehjet dhe gjestet ndërthuren me larmi të befasishme, që arrin të bëj sublim dhe poetik monumente të mar nga përditshmëria[21].

Portretet[redakto | redakto tekstin burimor]

Periudhës fiorentine i përkasin në fund disa portrete në të cilët është i dukshëm ndikimi i Leonardos: Donna gravida, portreti i Agnolo Doni-t dhe Portreti i Maddalena Strozzi-t, Dama col liocorno dhe La Muta. Për shembull në Portretin e Maddalena Strozzi-t është i dukshëm vendosja në mes të figurës të peizazhit, me duart e njëra mbi tjetrën, të mar nga Gioconda, por me rezultate gati të kundërta, ku mbizotëron përshkrimi i kontureve fizike, të veshjes, të stolive dhe ndriçimi i peizazhit, larg nga bota e komplikuar e kuptimeve simbolike dhe aluduese të Leonardos[17]. Në këto vepra Raffaello-ja tregoi aftësinë për të hetuar me vëmendje psikën, duke kapur të dhënat introspektive të të portretizuarve, së bashku me një përshkrim të apasionuar të detajeve me zanafillë flamande, të përvetësuara me gjasë nga punishtja e atërore[19].

Deposizione Borghese, pjesa qendrore e Pala Baglioni-t

Pala Baglioni[redakto | redakto tekstin burimor]

Vepra themelore e kësaj faze është Pala Baglioni (1507), e porositur nga Atalanta Baglioni, në përkujtim të ndodhive të përgjakshme të kishin sjellë vdekjen e të birit, Grifonetto-s dhe e destinuar për një altar në kishën e San Francesco-s në Prato të Perugia-s, edhe pse e pikturuar tërësisht në Firence. Studimet e shumta të mbijetuara mbi veprën tregojnë një kalim ikonografik gradual për pala-n qendrore, nga një Vajtim, të frymëzuar nga Vajtim mbi Krishtin e vdekur të Perugino-s në kishën e Santa Chiara-s në Firence, te një Deposizione Borghese më dramatik[22].

Në këtë vepër Raffaello-ja shkriu ndjesinë tragjike të vdekjes me vrullin jetësor të trazimit, me një kompozim skajshmërisht monumental, dramatik dhe dinamik, por të balancuar me kujdes, ku vërehen tashmë qartë shtysa mikelanxholeske, në kërkimin plastik dhe koloristik, dhe të antikitetit, në veçanti nga paraqitja e Vdekja e Melagro-s që artisti kish mundur të shikonte me gjasë gjatë një udhëtimi formues në Romë1506[23].

La Madonna del Baldacchino[redakto | redakto tekstin burimor]

Madonna del Baldacchino

Vepra përmbyllëse e periudhës fiorentine, e 1507-1508, mund të konsiderohet Madonna del Baldacchino, e lënë pa mbaruar nga thirrja e befasishme në Romë, nga Giulio-ja i II. Bëhet fjalë për një pala d'altare e madhe, porosia e parë e këtij lloji e mar në Firence, me një sacra conversazione të organizuar rreth qendrës së fronit të Virgjëreshës, me një sfond arkitektonik madhështor por të prerë në skaje, në mënyrë që të zmadhonte monumentalitetin. Çdo staticitet duket i zhdukur nga lëvizja intensive rrethore e gjesteve dhe vështrimeve, i shumëfishuar te engjëjt në fluturim të përvijuar saktësisht. Sant'Agostino-ja për shembull, zgjat një krah drejt të majtës duke ftuar spektatorin të përshkruaj me shikim hapësirën gjysmërrethore të nikes, duke i lidhur pesonazhet një nga një, karakteristikë që shpejt do të gjendej edhe te afresket e Stanze vaticane[22].

Kjo vepër qe model i pashmangshëm i dhjetëvjeçarit pasues, për artistë si Andrea del Sarto dhe Fra' Bartolomeo[23].

Periudha romane (1509-1520)[redakto | redakto tekstin burimor]

Afër fundit të vitit 1508 për Raffaello-n erdhi thirrja në Romë që do të ndryshonte jetën e tij. Në atë periudhë në fakt Giulio-ja i II kishte vënë në lëvizje një vepër të jashtëzakonshme urbanistike dhe artistike rinovuese të qytetit në përgjithësi dhe të Vatikanit në veçanti, duke afruar artistët më të mirë të kohës, mes të cilëve Michelangelo-n dhe Donato Bramante-n. Qe pikërisht Bramantja, sipas dëshmisë së Vasarit, që i sygjeroi papës emrin e bashkëqytetarit Raffaello, por nuk përjashtohet që te thirrja të kishin një rol vendimtar edhe Della Rovere-t, të afërm të papës, në veçanti Francesco Maria Della Rovere, i biri i Giovanna Feltria-s që e kishte rekomanduar artistin në Firence[24].

Në këtë mënyrë Santi, që sapo i kish mbushur njëzet e pesë vjeç, u trasferua në Romë, duke lënë të pa-mbaruara disa punime në Firence[22].

La Stanza della Segnatura[redakto | redakto tekstin burimor]

Shkolla e Athinës, Stanza della Segnatura

Këtu, përkrah një skuadre piktorësh të ardhur nga e gjithë Italia (Sodoma, Bramantino, Baldassarre Peruzzi, Lorenzo Lotto dhe të tjerë) për dekorimin e apartamenteve të reja papnore, të nisura pak më parë, të dhomave të quajtura Stanze di Raffaello. Provat e tij në kubenë e të parës, më vonë e quajtur Stanza della Segnatura, i pëlqyen aq shumë papës sa vendosi që, që nga viti 1509, ti besonte dekorimin e tërë apartamentit, duke sakrifikuar sa qe bërë, si tani, ashtu edhe në kuatroçento (mes të cilave edhe afresket e Piero della Francesca)[25].

Në faqet murore Raffaello-ja dekoroi katër lunetta, të frymëzuara nga katër fakultetet (aftësitë) e universitetit mesjetar, apo teologjia, filozofia, poezia dhe jurisprudenca, gjë që ka bërë të mendohet se dhoma fillimisht qe destinuar si bibliotekë ose studio[26].

Vepra të famshme janë Disputa del Sacramento, Shkolla e Athinës ose Parnasi. Te to shpalosi një vizion skenografik dhe të ekuilibruar, ku masat e figurave vendosen me gjeste të natyrshme në një simetri solemne dhe të përllogaritur, përfaqësuese të një monumentaliteti dhe hijshmërie që më pas do të përkufizohej si "klasike"[27].

Stanza e Eliodorit[redakto | redakto tekstin burimor]

Takimi i Leonit te madh me Atilen, Stanza e Eliodorit

1511, ndërsa punimet në Stanza della Segnatura po mbaronin, papa kthehej nga një luftë shkatërrimtare me francezët, që i kushtoi humbjen e Bolonjës dhe i druhej pranisë së ushtrive të huaja në Itali, si dhe shpërdorimit të burimeve financiare. Programi dekorativ i dhomës (stanza) pasardhëse, i destinuar për në sallën e Udiencave, më vonë të quajtur të Eliodorit, nga emri i afreskut, iu përmbajt situatës së veçantë politike: në fakt u vendos të realizoheshin skena të lidhura me tejkalimin e vështirësive të Kishës, falë ndërhyrjes hyjnore[27].

Që në afreskun e parë, Përzënia e Eliodorit nga Tempulli, tregohet një zhvillim radikal stilistik, me adoptimin e një stili të ri dramatik, i përbërë nga veprime fort të trazuara, pauza dhe asimetri, të pamenduara në afresket më të fundit të dhomës së mëparshme. Nga e majta e afreskut paraqitet papa i patrazuar, sikur të ishte para një shfaqjeje teatrore[28].

Te Messa di Bolsena kthehen ritmet e qeta, edhe pse thellësia e arkitekturës dhe efektet e ndriçimit krijojnë një dramacitet inovativ; ngjyra u pasurua me njolla më të dendura dhe më korpoze, të derivuara ndoshta nga shembulli i piktorëve venecian, aktiv në oborrin papal[28].

Përsëri te Takimi i Leonit të Madh me Atilën shfaqen asimetritë dhe veprimet, ndërsa te Çlirimi i shën Pjetrit arrihet kulmi i studimit të dritës, me një skenë nokturne të gjallëruar nga shkëlqimi hënor dhe nga shfaqja ëngjëllore që çliron papën e parë nga robëria[28].

Në fillim të 1513 Giulio-ja i II vdiq dhe pasuesi i tij, Leoni i X, ia konfirmoi të tëra detyrat Raffaello-s, duke i besuar shpejt edhe të reja[28].

Për Agostino Chigi-n[redakto | redakto tekstin burimor]

Triumfi i Galateas, detaj

Ndërsa fama e Raffaello-s po përhapej, porositës të rinj dëshironin të përfitonin nga shërbimet e tij, por vetëm më influentët në oborrin papnor mund të arrinin ta hiqnin nga punimet në Vatikan. Midis tyre spikati me siguri Agostino Chigi, bankier shumë i pasur me origjinë sieneze, që kishte ndërtuar në ato vite të parën dhe të shumë imituarën vilë urbane nga Baldassarre Peruzzi, që më vonë do të quhej villa Farnesina[29].

Raffaello-ja u thirr për të punuar disa herë, para se afresku i Triumfit të Galateas (1511), me jehonë të jashtëzakonshme klasike, më pas te Loggia di Psiche (1518-1519) dhe në fund te dhoma me Storie di Alessandro, vepër e pa-mbaruar e krijuar më pas nga Sodoma[29]. Në këtë periudhë, Raffaello njohu një vajzë të thjeshtë, bijën e një furrxhiu të Trastevere-s, që quhej Margherita Luti, dhe me të cilën u dashurua marrëzisht. Duket se[30] për të takuar artistin me "Fornarina-n" e tij, Chigi nuk hezitoi ta strehonte në vilën e tij, në mënyrë që të evitonte humbjen e kohës për mbarimin e punimeve[29].

Për më tepër, për Chigi-n Raffaello kreu afreskun e Sibila dhe engjëj (1514) në Kishën e Santa Maria della Pace në Romë dhe mbi të gjitha projekti ambicioz i Cappella Chigi në Bazilikën e Santa Maria del Popolo, ku artisti u mor edhe me projektimin arkitektonik, kartonat për mozaikët e kupolës dhe, me gjasë, vizatimet për skulpturat, të zbatuara nga Lorenzetto dhe të kompletuara, vite më vonë, nga Gianlorenzo Bernini[29].

Portretet[redakto | redakto tekstin burimor]

Portret i Giulio-s së II

Përkrah afreskut, një tjetër nga teknikë themelore e atyre viteve është ajo e lidhur me portretet, ku solli risi të shumta mbi temën. Që te Portreti i kardinalit sot në Prado (1510-1511), përdorimi i një këndvështrimi të ulur dhe përvijimi i lehtë i shpatullave dhe të kokës futi një shkëputje aristokratike të konfirmuar nga paraqitja e padepërtueshme e personazhit[31]. Portreti i Baldassarre Castiglione-s (1514-1515), falë afërsisë së rrallë shpirtërore të portretizuesit dhe të portretizuarit, arrin të mishëroi atë ideal përsosmërie estetike dhe të brendshëm të oborrtarisë të shprehur në traktatin e shquar të Oborrtarit (Il Cortegiano). Në Portretin e Fedra Inghirami-t (1514-1516) edhe një difekt fizik si strabizmi fisnikërohet nga përsosmëria formale e veprës.

Por qe mbi të gjitha me Portretin e Giulio-s së II që i bëri risitë më të dukshme, me një këndvështrim diagonal dhe lehtësisht më të lart, të studiuar sikur spektatori gjendej në këmbë pranë papës. Sjellja prej mendimtari melankolik, tregues i situatës politike të kohës (1512-a), fut një element psikologjik deri atëherë të huaj në portretizimet zyrtare. Në praktikë spektatori duket sikur gjendet në takim me papën, pa asnjë pengesë fizike apo psikologjike[31].

Një vendosje e ngjashme u paraqit edhe te Portreti i Leonit të X me kardinalët Giulio de' Medici dhe Luigi de' Rossi (1518-1519, në Uffizi), ku papa, përsëri me një perspektivë të bazuar në linja diagonale, paraqitet ndërsa e ka pushuar leximin e një kodiku në miniaturë, gjendet në takim me dy kardinalët kushërinj, me një ndërthurje shikimesh dhe gjestesh që e shpalos hapësirën në thellësi, duke iu përmbajtur një harmonie të skajshme. Virtuozismi i jashtëzakonshëm në krijimin e detajeve, si kryerja lëndësore e pelerinës, zilka e skalitur apo reflektimi i dhomës në gungën e karrikes, ndihmojnë për të krijuar atë imazh shkëlqimi shumë të dashur nga papa[32].

Në të njëjtët vite (1518-1519) bën pjesë edhe i famshmi portret gruaje i njohur si La Fornarina, vepër me sensualitet të ëmbël dhe të menjëhershëm të bashkuar me gjallërinë e ndriçimit, në të cilën artisti portretizoi gjysëm nudo të dashurën dhe muzën e tij Margherita Luti (ose Luzi).[33]

Rinovimi i pala d'altare[redakto | redakto tekstin burimor]

Ekstaza e shën Sesilias

Motivi tjetër thelbësor i këtij sezoni është ai i lidhur me trasformimin rrënjësor të vënë në jetë mbi temën e pala d'altare, të përfaqësuar nga një përfshirje gjithmonë e më të thellë të publikut. Që te Madonna di Foligno (1511-1512) skema tradicionale e ikonës tejkalohet nga referimet e vashdueshme mes pjesës së sipërme dhe të poshtëme, me një orkestrim kromatik që i jep unitet të tërës, duke përfshirë peizazhin vibrant në sfond, të lidhur me një ndodhi të mrekullueshme që ishte në zanafillë të porosisë[31].

Por hapi vendimtar u krye me Madonna Sistina-n (1513-1514), ku një tendë e mënjanuar dhe një parmak shërbejnë si kornizë për një shfaqje tokësore të Marias, të zbathur dhe pa aureolë, por të paraqitur mbinatyrore nga zona e ndriçuar që e rrethon. Rreth saj dy shenjtë vështrojnë dhe tregojnë jashtë pala-s, sikur duan të fusin besimtarët e Maria-s, drejt të cilëve ajo duket se shfaqet mrekullisht e palëvizur por e shtytur nga një erë që i lëkund veshjen. Edhe dy egjëjt e menduar, të mbështetur poshtë, kanë detyrën të vënë në lidhje sferën tokësore dhe reale me atë qiellore dhe të pikturuar [34].

Pika e arritjes është pala me Ekstazën e shën Sesilias (1514), e tëra e luajtur mbi një prani të paprekshme hyjnore, të brendësuar nga gjendja ekstazike e shenjtores që heq dorë nga muzika tokësore, e paraqitur në natyrën e qetë të jashtëzakonshme me instrumente të vjetra muzikore në këmbët e saj, në favor të muzikës së përjetshme dhe qiellore të shfaqjes së korit të engjëjve lart[34]. Përkujtuese e kësaj vepre, të paktën në fizionominë e Virgjëreshës, konsiderohet "Madonna e dashurisë Hyjnore" (1516), subjekt i ideuar dhe zbatuar, siç është konsideruar së fundi, nga vetë Raffaello-ja (dhe për të cilën ekziston një kopje e Gian Francesco Penni-t në Kishën e Familjes së Shenjtë të Cinisello Balsamo-s)

Tablotë[redakto | redakto tekstin burimor]

Megjithë angazhimet vazhdoi prodhimi i tablove të destinuara për përdorimin privat. Për shembull tema e Madonna me Fëmijën arrin kulmin sublim të përsosmërisë gjeometrike dhe harmonizimit spontan dhe të natyrshëm të ndjesive te Madonna della Seggiola (1513-1514 afërsisht). Figura emblematike si La Velata (rreth 1516) dhe La Fornarina (me gjasa e dashura e artistit) tregojnë një cilësi piktorike të pakrahasueshme dhe një virtuozizëm që nuk e vë kurr në plan të dytë përshkrimin e gjallë të protagonisteve.

Punishtja[redakto | redakto tekstin burimor]

Tre perëndeshat te Loggia di Psiche, atribuar Giovanni da Udine-s me vizatimin e Raffaello-s

Për ti bërë ball popullaritetit të tij në rritje dhe numrit të madh pasues të punimeve të kërkuara, Raffaello-ja ngriti një punishte të madhe, të strukturuar si një ndërmarrje e mirëfilltë e aftë ti dedikohej detyrave gjithmonë e më kërkuese dhe në kohën më të shkurtër të mundshme, duke garantuar megjithatë një nivel të lartë cilësor. Mori kështu për formimin artistik jo vetëm djaloshë dhe artistë të rinj, por edhe mjeshtra tashmë të afirmuar dhe me talent[35].

Afërsisht tridhjetëvjeçar, Raffaello-ja ishte titullari i punishtes më aktive të pikturës në Romë, me një grup ndihmësish që fillimisht i dedikoheshin thelbësisht punimeve pregatitëse dhe përfundonin piktura dhe afreske[29]. Me kalimin e kohës, në vitet e përparuara të periudhës romane, gati tërësia e punimeve të Raffaello-s pati një kontribut gjithmonë e më të madh të punishtes në hedhjen e pikturave, ndërkohë që pregatitja e vizatimeve dhe kartonëve mbetej prerogativë vetëm e mjeshtrit. Integrimi midis figurave të ndryshme ishte i tillë që rezultonte e vështirë të dalloje atësinë e veprave dhe vizatimeve, sa më shumë që artistë të ndryshëm të shkollës së tij qenë ngarkuar individualisht me kompletimin e veprave të ndryshme piktorike dhe arkitektonike të lëna pa-mbaruara. Sistemi i punës së punishtes, për një periudhë e strehuar në vetë shtëpinë e Raffaello-s (Palazzo Caprini), ishte strukturuar me efikasitet dhe formoi një gjeneratë të tërë artistësh[29].

Atelieja e tij qe, për disa aspekte e kundërt me atë të Michelangelo-s, që parapëlqente të punonte vetëm me ndihmat modeste të pashmangshme (pregatitja e ngjyrave, të shtresave paraprake të afreskeve, etj.) duke mbajtur një drejtim absolut mbi veprën fundore[35]. Ndërsa Raffaello-ja, me kalimin e viteve, delegonte, në të kundërt, gjithmonë e më shpesh pjesë të rëndësishme të punës te asistentët e tij, që patën kështu mundësinë një rritje profesionale të rëndësishme. Është shembull Giovanni da Udine, që i paguar si dekorues profesional i specializuar në groteske, u bë krijues me vlerë i natyrave të qeta me origjinalitet dhe elegancë, duke paraprirë skenat e seiçenteske. Nxënës besnik dhe bindur qenë Tommaso Vincidor, Vincenzo Tamagni ose Guillaume de Marcillat, ndërsa i shtonin punishtes një bagazh njohurish polivalente, që nga arkitektura deri te skulptura, personalitete si Lorenzo Lotti[35].

Giovan Francesco Penni qe një “factotum” i mirëfilltë i punishtes, i aftë të imitonte modelet e mjeshtrit përsosmërisht, aq sa është e vështirë të dallosh prodhimin e tij më të mirë grafik nga ai i Raffaello-s; por kreativiteti i tij i dobët e la një figurë të dorës së dytë pas zhdukjes së mjeshtrit.[35]

Nxënësi më i njohur dhe më i aftë për të patur një karrierë të mirë artistike të pavarur qe Giulio Romano, që pas vdekjes së mjeshtrit u trasferua në Mantovë duke u bërë një nga interpretuesit më të mirë të manierizmit italian. Një tjetër nxënës i afirmuar qe Perin del Vaga, fiorentinas me stil elegant dhe vizatim të theksuar, që pas plaçkitjes së Romës (1527) u trasferua në Genova ku pati rolin themelor në përhapjen vendore të gjuhës rafaeleske[35].

Afresku me Djegien e qytetit

Artistë të tjerë që patën më pas një karrierë të pavarur të sukseshme qenë Polidoro da Caravaggio, Alonso Berruguete dhe Pedro Machuca[35].

Raffaello-ja bashkëpunoi edhe me inçizorë të shumtë, si Marcantonio Raimondi, Agostino Veneziano, Marco Dente dhe Ugo da Carpi të cilëve u besoi realizimin e inçizioneve të mara nga pikturat ose vizatimet e tij, duke siguruar një përhapje të madhe të veprës së vetë figurative.

Stanza e Djegies së qytetit[redakto | redakto tekstin burimor]

Te Stanze di Raffaello Leoni i X nuk bëri tjetër veçse i konfirmoi Raffaello-s detyrën që kishte nga paraardhësi i tij. Stanza e tretë, më pas e quajtur Stanza e Djegies së qytetit, u përqendrua në lartësimin e papës në detyrë nëpërmjet figurave të paraardhësve homonim, si Leoni i III dhe Leoni i IV. Lunetta më e famshme, si dhe e vetmja me ndërhyrjen e drejtpërdrejtë të mjeshtrit, është ajo e Diegies së qytetit (1514) ku fillon të bëhet i dukshëm huazimi nga dinamizmi vorbullues i afreskeve të Michelangelo-s, por të riinterpretuara me disa ndikime, deri në gjenerimin e një klasicizmi të ri, skenografik dhe monumental, por të pajisur me hijshmëri dhe harmoni[36].

Aracët për Sistina-n[redakto | redakto tekstin burimor]

Predikimi i shën Palit, pikture për araco

Angazhimet që shpërqëndruan Santin nga ekzekutimi material i afreskeve në Stanza-n e tretë qenë kryesisht emërimi si mbikqyrës i bazilikës së Vatikanit pas vdekjes së Bramante-s (11 prill 1514) dhe ajo për aracët[37] e Cappella Sistina-s. Leoni i X në fakt dëshironte ta lidhte emrin e tij edhe me sipërmarrjen prestigjoze të Cappella Sistina-s, duke dekoruar fashën e fundit të mbetur të lirë, regjistri më i ulët ku gjenden perdet e pavërteta duke thurur një sërë aracësh për tu varur me rastin e liturgjive më solemne[36]. Njoftimi i parë për porosinë është i 15 qershorit 1515[38].

Raffaello-ja, duke u gjetur në përballje direkte me mjeshtrat e mëdhenj të kuatroçentos dhe mbi të gjitha me Michelangelo-n dhe kubenë rrezatuese të Cappella Sistina-s, duhet të përditësonte stilin e tij, duke u përshtatur edhe me vështirësitë teknike të sipërmarrjes që parashihte hedhjen e kartonave të përmbysur në raport me rezultatin final, kufizimi i gamës kromatike në krahasim me ngjyrat e disponueshme të pëlhurave si dhe heqja dorë nga detajet tepër të vegjël, duke preferuar kampitura ngjyre[36].

Në shtatë në dhjetë kartona të ruajtur sot në Victoria and Albert Museum të Londrës vërehet se si Santi diti të tejkalonte gjithë ato vështirësi, duke thjeshtëzuar përcaktimin e planeve në thellësi dhe duke shpalosur me më shumë forcë veprimin falë një kundërvënie të qartë midis grupeve të figurave dhe figurave të izoluara dhe duke iu drejtuar gjesteve elokuente, me lexueshmëri të menjëhershme, përfaqësuese e një stili "tragjik" dhe ekzemplar[36].

Porosi të shmangura[redakto | redakto tekstin burimor]

Megjithë shpejtësinë dhe efikasitetin e punishtes, ndihmën e madhe të asistentëve dhe organizimin e shkëlqyer të punës, fama e Raffaello-s shkonte tashmë tej mundësive reale për të plotësuar kërkesat dhe shumë porosi, edhe të rëndësishme, do të duhej të shtyheshin vazhdimisht apo të shmangeshin. Klarisat e Monteluce di Perugia-s do të duhej të prisnin njëzet vjet para se të mernin Pala degli Oddi-n me Kurorëzimin e Virgjëreshës të porositur afërsisht në 1501-1503 dhe të pikturuar vetëm pas vdekjes së artistit nga Giulio Romano me vizatime që i përkisnin rinisë së mjeshtrit. Kardinali Gregorio Cortesi provoi në 1516 ti kërkonte afreske për refettorio-n e konventit të San Polidoro-s në Modena[39], ndërsa vitin pasues Lorenzo duka i Urbino-s, nip i papës, donte që artisti ti vizantonte portretin për tu shtypur në monedhat e dukatit[39].

Kupola e cappella Chigi-t

Isabella d'Este nuk arriti kurr të merte një "kuadërth" nga dora e Raffaello-s për studion e saj[39], nuk arriti as vëllai i saj Alfonso d'Este për camerini d'alabastro'’: megjithë derdhjen e llogarive dhe këmbënguljen e vazhdueshme të ambasadorëve ferrarezë në oborrin papnor (për të cilët Raffaello-ja arriti deri edhe të shtirej si i zënë, vetëm të mos i priste), në fund Triumfi i Bakut do të pikturohej nga Ticianua[38]. Por ndërkohë markezi kishte marr kartona dhe vizatime të shumta të Raffaello-s për mos të humbur dashamirësinë[39].

Raffaello arkitekt[redakto | redakto tekstin burimor]

Kur Raffaello-ja vendosi të pranonte detyrën e mbikqyrësit të punimeve në bazilikën e Vatikanit, kantieri më i rëndësishëm roman, ai tashmë kishte mbi shpatulla disa eksperienca në këtë fushë. Të njëjtat arkitektura të pikturuara, si sfond për vepra të shumta , tregojnë një bagazh njohurish që shkonin tej formimit të zakonshëm artistik të një piktori[40].

Që me Agostino Chigi-n ishte kujdesur për stallat e villa Farnesina (të shkatërruara, mbetet akoma bazamenti në rrugën e Lungara-s) dhe Cappella Chigi në Bazilikën e Santa Maria del Popolo. Për më tepër, kishte marr pjesë në ndërtimin e kishës së vogël të Sant'Eligio degli Orefici. Në këto vepra vërehet përdorimi i motiveve të derivuara nga shembulli i Bramante-s dhe i Giuliano da Sangallo-s, të lidhura nga sygjestionimi i antikes, përfaqësuese të një origjinaliteti të madh[40].

Cappella Chigi për shembull, riprodhon më të vogël planin qendror të katër kullave këndore të Shën Pjetrit në Vatikan, por të përditësuara sipas modeleve antike si Panteoni i Romës dhe qëllimisht të dekoruar me më larmi dhe gjallëri, me lidhje harmonike te strukturat arkitektonike[40]. Në nëntor 1515 duhej të merrte pjesë në Firence në garën për façatën e San Lorenzo-s, të fituar pastaj nga Michelangelo-ja[39].

Historiografia artistike i ka lënë pas dore për një kohë të gjatë prurjet dhe ndikimin e Raffaello-s arkitekt, duke e rizbuluar vetëm pas ekspozitës së vitit 1984[41].

Bazilika e Shën Pjetrit[redakto | redakto tekstin burimor]

Projekt i Raffaello-s për Shën Pjetrin

Kështu Raffaello-ja iu dedikua kantierit të Shën Pjetrit me entuziazëm, por edhe me njëfarë droje, siç lexohet nga letërkëmbimi i atyre viteve, për përmasat e punimeve të tija që donin të barazonin përsosmërinë e antikëve. Jo rastësisht mori një përkthim nga Fabio Calvo të De architectura e Vitruvit, e mbetur pa botuar, për të mundur të studionte drejtpërdrejt traktatin dhe për ta përdorur në studimin sistematik të monumenteve romane[42].

Megjithëse punimet përparonin me ngadalësi (Leoni i X në fakt ishte më pak i interesuar se paraardhësi i tij për ndërtimin e ri). I tiji qe kontributi themelor për rikthimin e trupit gjatësor të bazilikës, për ta bashkuar me kroçerën e nisur nga Bramante[40].

Në projektim Raffaello-ja përdori një sistem të ri, atë të projektimit drejtkëndor (thoshte: arkitekti nuk ka nevojë të dijë të vizatoi si një piktor, por të ketë vizatime që i lejojnë ta shohi ndërtesën ashtu siç është), duke braktisur konfigurimin prospektik të Bramante-s. Nga një plan i atribuar Raffaello-s dallohet një navatë me pesë ndarje, me navata anësore, që që vendoset përpara një hapësire me kupolë bramanteske; shtyllat që paraqesin parasta të dyfishta qoftë drejt navatës kryesore qoftë drejt navatave anësore; shfaqet façata e përbërë nga një portik i gjerë me dy kate.

Themelet e kullave duken të pamjaftueshme; për këtë arsye u vendos të vendoseshin faqet e murit (ato më të ngarkuarat) më afër kullave të kupolës. Rendi gjigand i kroçerës vazhdonte te shtyllat e transetit dhe kollonat mes shtyllave formonin një rend minor.

Raffaello-ja nuk kishte asnjë qëllim të modifikonte kupolën e Bramante-s: pamja e jashtme e kishës do të dominohej nga sistemi i trabeacionit alla antik, dmth. të përbërë nga mbështetje vertikale dhe arkitrarë horizontal pa përdorimin e harqeve. Qoftë në korridore qoftë në façata, kollona të lira ose gjysëmkollona të mbështetura në mur duke mbajtur trabeacionin e rendit dorik.

Antonio da Sangallo i Riu, pasues i Raffaello-s (1520), i shfaqi difektet e Raffaello-s në një memorial të famshëm.

Pallate[redakto | redakto tekstin burimor]

Pallati Branconio dell'Aquila, në Romë

Raffaello-ja projektoi (sipas Giorgio Vasarit) pallatin Branconio dell'Aquila për kryenoterin apostolik Giovanbattista Branconio dell'Aquila, e shembur më pas në gjashtëqintën për ti hapur vend kolonadës së Bernini-t përpara Shën Pjetrit. Façata kishte pesë ndarje, të frymëzuara nga Palazzo Caprini i Bramante-s, por dallohej nga modeli i mjeshtrit. Kati përdhes për shembull do të jepej me qera punishteve dhe nuk kishte bugnato, por i artikuluar nga një rend toskanik që kornizonte arkada të verbëra. Në katin e sipërm braktisi rendet klasike, duke thyer kështu traditën nga Palazzo Rucellai, dhe u tejkalua edhe nga dallimi i qartë tradicional mes elementeve mbajtës dhe pjesëve mbushëse.

Pallate të tjerë gati me siguri të projektuar nga Raffaello-ja, me ndihmën e punishtes së tij, që përfshinte Giulio Romano-n, janë Palazzo Jacopo da Brescia dhe Palazzo Alberini.

Palazzo Vidoni Caffarelli, megjithëse i qe atribuar për shumë kohë Raffaello-s, nuk u projektua personalisht nga mjeshtri, por me siguri nga një nxënës i tij, me gjasa Lorenzo Lotti, dhe pasqyron megjithatë një model dhe një stil të referueshëm vetëm Raffaello-s por edhe Bramante-s. Raffaello i është atribuar edhe sipas asaj që tregon Vasari, projekti i Palazzo Pandolfini në Firence, i nisur në 1516, por ku punimet i mbikqyri Giovanfrancesco da Sangallo dhe pastaj Bastiano da Sangallo, i quajtur Aristotile. Nuk është e qartë nëse pallati, çuditërisht vetëm me dy kate në vend të tre kateve të zakonshëm, u përfundua apo jo.

Villa Madama[redakto | redakto tekstin burimor]

Kopeshti i Villa Madama me Lozhen e Raffaello-a pas restaturimit te Piacentini-t

Një tjetër projekt, i destinuar për të gjetur rezonancë të madhe dhe zhvillime për gjithë çinkueçenton, qe ai pa-mbaruar i Villa Madama-s në faqen e Monte Mario-s, i nisur në 1518 me porosinë e Leonit të X dhe të kardinalit Giulio de' Medici. Paraqitja rilindase e vilës u përpunua në dritën e mësimeve të antikitetit, me forma imponuese dhe një vëmendje të veçantë te integrimi midis ndërtesës dhe mjedisit rrethues. Përreth oborrit qendror rrethor duhej të niste një seri aksesh viziv, në një vazhdimësi llozhash, sollonesh, mjedise shërbimi dhe lokalesh termale, deri te kopështi në faqen e molit, me hipodrom, teatër, stalla për dyqint kuajt, fontana dhe shatërvane[40]. Dekorimi është përllogaritur në mënyrë delikate, duke shkrirë afreske dhe stukime të frymëzuara ng Domus Aurea dhe nga mbetje të tjera arkeologjike të zbuluara në atë epokë[43].

Vepra u pezullua në kohën e Klementit të VII dhe u dëmtua gjatë plaçkitjes së Romës (1527).

Te Villa Madama gjendet i njëjti ngulim mbi pamjet e brendshme, si te Cappella Chigi dhe e njëjta braktisje e një sistemi struktural që zotëronte tërësinë e objektit, si te palazzo Branconio dell'Aquila. Asnjë ndërtesë paraardhëse nuk kishte riprodhuar kaq saktësisht funksionin dhe format e modeleve antike romane: Struktura dhe zbukurimi shkrihen së bashku.

Studimi i antikitetit[redakto | redakto tekstin burimor]

Groteskë në Llozhën e kardinal Bibbiena-s

Nën pontifikatin e Leonit të X, Raffaello-ja mori edhe detyra për mbrojtjen dhe regjistrimin e mermereve antike, që e çuan në realizimin e një studimi të kujdesshëm të mbetjeve, për shembull duke ekzaminuar strukturat dhe elementet arkitektonike të Panteonit si asnjë deri atëherë[44].

Projekti më përfshirës dhe ambicioz në këtë sektor qe ai i drejtimit të një plani të Romës perandorake, që kërkonte ndërmarrjen e një proçedimi sistematik të rëndësishëm dhe paraqitjeje drejtkëndore. Ndihma iu afrua nga një instrument i pajisur me busullë, i përshkruar në një letër për papën, që u përpilua bashkë me Baldassarre Castiglione-n dhe në të cilën gjendet edhe një shprehje e apasionuar admirimi për kulturën klasike. Vullneti për tu matur me të mund të anashkalohej nga nevoja për të ruajtur mbetjet, duke u ankuar për shkatërrimet, jo aq ato të barbarëve, por ato të shkaktuara nga pakujdesi dhe sipërfaqësia e pontifikëve të mëparshëm, duke arritur në humbjen e imazhit dhe kujtimit të Romës antike[45].

Tema e krahasimit me antikët u bë qendrore në veprat e viteve të fundit të Santit, qoftë si përjetim i miteve, qoftë në arritjen e përsosmërisë së humbur formale. Në vepra si Loggia di Psiche ose groteskët e Stufetta e kardinal Bibbiena-s ose te Loggetta e kardinal Bibbiena-s përpunohet një sistem dekorimi alla antik, i evokuar nga stuket dhe afresket sipas stilit të Domus Aurea (të zbuluar pak vite më parë), deri te rimarrja e teknikave si enkausti apo piktura e plotësuar me prekje të lehta dhe thelbësore, të gjallëruara nga ndriçimi[46].

Llozhat[redakto | redakto tekstin burimor]

La Trasfigurazione, vepra e fundit e Raffaello-s.

Llozhat që dekorojnë façatën e Palazzo Niccolino-s në Vatikan, të nisura nga Bramantja, u vazhduan nga Raffaello-ja, qoftë në zbatim qoft në dekorim. Santi e pasuroi artikulimin e faqeve murore dhe i mbuloi ndarjet me kube si pavjon, që i lejuan punishtes së tij të zotëronte plane më të mëdha për dekorimin piktorik. Ky i fundit, i nisur në 1518, soditi punën e një turme asistentësh dhe përfshinte rreth gjashtëdhjetë tregime nga Besëlidhja e Vjetër dhe ajo e Re, sa u konsiderua "Bibla e Raffaello-s"[46].

La Trasfigurazione[redakto | redakto tekstin burimor]

1516 kardinali Giulio de' Medici vendosi një lloj gare midis dy piktorëve më aktiv në Romë, Raffaello-s dhe Sebastiano del Piombo-s (përkrahësi i të cilit ishte Michelangelo-ja), të cilëve iu kërkua nga një pala d’altare secilit për tu vendosur në katedralen e Narbona-s, selia e tij peshkopale. Raffaello-ja punoi shumë ngadalë për veprën, sa që në vdekjen e tij ishte akoma e pa-përfunduar dhe me siguri vuri dorë Giulio Romano-ja në pjesën e poshtme, edhe pse nuk dihet se në çfarë mase. Vepra e tij kishte të bënte me Trasfigurazione-n e Krishtit, që ishte shkrirë për herë të parë me episodin ungjillor të “shërimit të të pushtuarit[47].

Vepër dinamike dhe inovative, me një përdorim rrezatues të dritës, që tregon dy zona rrethore të mbivendosura, të lidhura nga referime dhe gjeste të shumëfishta. Forca drammatike çlirohet nga kontrasti midis kompozimit simetrik të pjesës së sipërme dhe gjestet e ankthshme dhe stonimet e pjesës së poshtme, por duke u drejtuar në aksin vertikal deri te teofania hyjnore, që zgjidh të gjitha dramat[47].

Vdekja[redakto | redakto tekstin burimor]

Varri i Raffaello-s në Panteonin e Romës

Raffaello-ja vdiq më 6 prill 1520, vetëm 37 vjeç, në ditën e të Premtes së Shenjtë. Sipas Vasari-t vdekja e arriti pas dymbëdhjetë ditëve i sëmurë, të nisura me një e ethe të "vazhdueshme dhe akute", sipas biografit të shkaktuar nga "teprime dashurore", dhe kotësisht të kuruar me marrje të vazhdueshme gjaku.

Një nga dëshmitarët e dhimbjes së shkaktuar nga vdekja e artistit ishte Marcantonio Michiel, që në disa letra përshkroi hidhërimin "e të gjithëve dhe të papës" dhe dhimbja e letrarëve për përmbushjen e munguar të "përshkrimit dhe pikturës së Romës antike duke bërë gjëra shumë të bukura". Për më tepër mungoi nënvizimi i shenjave të jashtëzakonshme që u vërtetuan si në vdekjen e Krishtit: një plasaritje tundi palazzo vaticano, ndoshta nga efekti i një tërmeti të vogël dhe qiejt u trazuan[39]. Pandolfo Pico della Mirandola i shkroi Isabella d'Este-së se papa, nga frika "e stanzzave të tija iku të qendronte te ato që kishte bërë papa Inoçenti"[48].

Bëhet fjalë për një leit motiv të bashkëkohësve të Santit, në apogjeun e suksesit të tij, e konsideronin aq "hyjnor" sa ta krahasonin me një rimishërim të Krishtit: që si ai kishte vdekur të premten e shenjtë dhe për një kohë të gjatë u shtrembërua data e lindjes së tij për ta përputhur me një tjetër të premte të shenjtë. E njëjta pamje me mjekërr dhe flokët e gjatë të lëshuar të ndarë në mes, të dukshëm për shembull te Autoritratto con un amico, nga afër të kujtojnë pamjen e Krishtit, siç shkroi Pietro Paolo Lomazzo: fisnikëria dhe bukuria e Raffaello-s "ngjan me atë që gjithë piktorët e shkëlqyer paraqisnin si Zoti Ynë". Korit të lëvdatave iu bashkua dhe Vasari, që e kujtoi "me natyrë të pajisur me gjithë atë modesti dhe mirësi që zokonisht shihet në ngjyrë që më shumë se të tjerët kanë një lloj humaniteti të natyrës së butë që i shtohet një zbukurim shumë i bukur i një dashamirësie të hijshme"[48].

Në dhomën ku ai vdiq ishte varur, disa ditë para vdekjes, Trasfigurazione dhe vizioni i asaj kryevepre gjeneroi akoma më shumë keqardhje për humbjen e tij. Vasari rreth kësaj shkroi: «Vepër e cila, duke parë trupin e vdekur dhe atë të gjallë, e bënte shpirtin të mbytej në dhimbje dhe çdokënd që këtu shikonte»[49].

Zhdukja e tij u përcoll nga tërë radhët e oborrit papnor dh trupi i tij u varros në Panteon, sikur ai vetë ta kishte kërkuar. Antonio Tebàldi, 1463-1537, një poet mik me Raffaello-n, krijoi për të këtë epitaf: "Këtu prehet ai Raffaello, nga i cili, gjallë, Nëna Natyrë druhej se mund ta tejkalonte dhe kur vdiq, [u druajt] se mos vdiste [me të]. (ILLE HIC EST RAPHAEL TIMUIT QUO SOSPITE VINCI RERUM MAGNA PARENS ET MORIENTE MORI)

Raffaello dhe bashkëkohësit[redakto | redakto tekstin burimor]

Raffaello, studim i Leda col cigno të Leonardo-s

Raffaello dhe Leonardo[redakto | redakto tekstin burimor]

Leonardo-ja ishte atëherë mbi tridhjetë vjeçar kur Raffaello-ja lindi, por fama e tij si piktor inovativ dhe i aftë për rezultate të jashtëzakonshme ishte akoma e gjallë kur Santi vendosi të vendosej në Firence, për të admiruar, mes të tjerave, Betejën e Anghiari-t. Ndikimi i Leonardo-s, në mënyrën e tij të lidhjes së figurave në kompozime harmonike të karakterizuara nga skema gjeometrike si dhe të sfumato-s së tij qe një nga përbërësit themelor të gjuhës rafaeleske, edhe pse u përpunua me rezultate tërësisht të ndryshme. Vepra si Madonna del Belvedere tregojnë një kompozim piramidal të derivuar nga Leonardo-ja, por është tërësisht munguese ndjesia e misterit dhe ngarkesa shqetësuese e aluzioneve dhe sygjestionimeve të piktorit nga Vinci, të zëvendësuara nga ndjenjë familjariteti të qetë dhe spontan[50].

Me siguri shembulli i Leonardo-s nxiti te i riu vullnetin për të tejkaluar kopjimet shterpë të modeleve të repertorit (siç ishte zakon të bënte Perugino-ja), në favor të një përpunimi të vazhdueshëm dhe studimi organik të gjithë figurave dhe peizazhit, shpesh të dalluar nga i vërteti, për të favorizuar një paraqitje më natyrale dhe të besueshme. Vetë Vasari dëshmon si të riut Raffaello "duke i pëlqyer maniera e Leonardo-s më shumë se gjithëçka e parë ndonjëherë, u vu ta studionte", duke u shkëputur gjithësesi pak nga pak, drejt një stili plotësisht të tijin[50]. Mbetet shembulli i një kopjeje të Leda col cigno leonardeske nga dora e Santit.

Leonardo-ja qe në Romë në 1514-1516 dhe këtu pati me siguri mënyrë për tu vënë në kontakt me Raffaello-n, piktorin më të madh të oborrit papnor. Nuk ka të dhëna për kontakte të drejtpërdrejta midis të dyve, as për porosi piktorike për Leonardo-n në atë periudhë, por vepra të Raffaello-s nga ato të viteve të fundit që tregojnë një interes të rinovuar për artin e Leonardo-s, edhe atë të parë ndoshta një dekadë më parë. Për shembull te La Perla skema rimer atë të Vergine delle Rocce, ndërsa te Trasfigurazione disa figura rimarrin drejtpërdrejt ato të Leonardo-s te Adorazione dei Magi.

Raffaello dhe Michelangelo[redakto | redakto tekstin burimor]

Profeta Isaia, referim ndaj I Veggenti te Michelangelo

Raffaello i ri qe tërhequr shumë nga risitë e po aq të riut, Michelangelo (mes të dyve kishte rreth tetë vite diferencë), duke arritur të trasferohej në Firence pikërisht për të admiruar, mes të tjerëve, kartonin e tij për Betejën e Cascina-s. Sapo mbërriti, Santi mundi të studionte me vëmendje Davidin monumental prej mermeri të piazza della Signoria, nga i cili nxori disa vizatime të veçanta. Disa Madonna të periudhës fiorentine rezultojnë të ndikuara nga skulpturat e Buonarroti-t, si Tondo Pitti ose Tondo Taddei dhe, gjë mjaft e çuditshme, Madonna di Bruges, që nuk doli nga punishtja e artistit veç se për tu dërguar në sekret të plotë në Flandër. Ndoshta nëpërmjet ndërmjetësimit të mjeshtrit të tij Perugino, Raffaello-ja kishte arritur të hynte ku shumë fiorentinas nuk mundnin[51][52].

Admirimi për Michelangelo-n u trasformua në një përplasje të mirëfilltë artistike në kohën e qendrimit në Romë. Me gjasa nuk qe ata dy që u grupuan vullnetarisht kundër, por klima tej mase konkuruese e oborrit të papës, i tejnxehur me gjasa nga Bramantja, që kërkonte ta çonte ujin në mullirin e tij duke çvlerësuar fiorentinin Michelangelo dhe duke promuovuar nga ana tjetër bashkëqytetarin e tij, Raffaello. Burimet papnore, sado të mëdha, nuk ishin megjithatë të pafundme dhe Bramantja, angazhoi në sipërmarrjen e vështirë të rindërtimit të Shën Pjetrit e vuri në plan të dytë projektin e varrit të Giulio-s së II, duke nisur çështjen e "tragjedisë së varrimit", që do ta mundonte për dyzet vjet. Në fakt, në një letër të vonë Michelangelo-ja shkroi: «Gjithë mosmarrveshjet që lindën mes papa Julio-s dhe mua, qe zilia e Bramante-s dhe e Raffaello-s nga Urbino [...] dhe kishte arsye të mirë Raffaello-ja, që atë kishte në art, e kishte nga mua»[35].

Bramantja, duke gjykuar nga letrat dhe dëshmitë, kërkoi shpesh ta vendoste Michelangelo-n në dritë të keqe, ndoshta i shqetësuar nga talenti i tij i jashtëzakonshëm dhe nga interesi që ngjallte te papa, duke gjetur te Raffaello-ja, sidoqoftë një aleat. Për shembull për shkak të praktikës së pakët të Buonarroti-t në teknikën e afreskut tentoi që kubeja e Cappella Sistina-s ti besohej Santit.

Rivaliteti midis dy piktorëve solli shpejt në lindjen e grupimeve të mirëfillta, me mbështetës të njërit apo tjetrit, të cilëve ju shtua Sebastiano del Piombo, i marr nën mbrojtje nga Buonarroti. Megjithë tonet e ashpra të diskutimit, Raffaello-ja tregoi se ishte i interesuar për risitë e Michelangelo-s në afresket e kubesë së Cappella Sistina-s; përveç përfshirjes së tij në një portret të Shkollës së Athinës, në vepra pasuese vërehen referime elokuente të Michelangelo-s, si te Profeta Isaia, i lavdëruar nga vetë Buonarroti, ose te Incendio di Borgo, ku trupat muskuloz në lëvizje të rrëmujshme çojnë drejtpërdrejtë te shembulli i tij.

Një monument i ri përballjeje lindi kur Giulio de' Medici vendosi ti besonte dy pala d’altare të mëdha Sebastiano del Piombo-s dhe Raffaello-s. Leonardo Sellaio i shkroi Buonarroti-t: «Tani më duket se Raffaello-ja do ta bëj rrëmujë botën që ai [Sebastiano-ja] mos ta bëj, për mos tu krahasuar» (19 janar 1517). Michelangelo-ja vizatoi me dorën e tij figurat kryesore të pala-s së Sebastiano-s (La Resurrezione di Lazzaro) dhe dy artistët në fjalë e vonuan dorëzimin e veprës për mos tiu shfaqur rivalit. Më në fund Raffaello-ja vdiq, duke lënë të famshmin Trasfigurazione, të përfunduar nga nxënësit e tij.

Përfundimisht Raffaello-ja arriti që të përvetësonte më të mirën e asaj që kishte rrotull, qoftë kromatizmi i pasur i një veneciani, ëmbëlsia e Leonardo-s apo dinamizmi i Michelangelo-s. Duke admiruar dhe imituar në kohë të ndryshme, pa ndjekur kurr skajshmërisht poetikën e të tjerëve por duke e përshtatur me natyrën e tij, Raffaello-ja u paraqit si figurë e ndërmjetme, shembull për të ardhmen dhe personazhi i tretë në triadën ideale të gjenive të mëdhenj të Rilindjes[53].

Raffaello-ja dhe inçizioni[redakto | redakto tekstin burimor]

Triumfi i Galateas i Marcantonio Raimondi-t

Raffaello-ja pati një admirim të sinqertë dhe të thellë për artin e inçizionit dhe janë dokumentuar disa vepra të Albrecht Dürer që ai mbante të ekspozuara në punishten e tij. Ai arriti të dërgonte një dishepull të tijin, Baviero de' Carrocci, për tu vënë në kontakt me Marcantonio Raimondi-n, inçizor bolonjez aktiv në Romë, nxënës i Francia-s dhe i ndikuar nga Dürer-i. Atij i besoi detyrën e riprodhimit në seri të një sasie të madhe pikturash dhe vizatimesh të Santit, duke favorizuar një përhapje të jashtëzakonshme[54].

Vasari rrëfeu se si Raffaello-ja qe jo vetëm i ndërgjegjshëm por në një farë sensi promotor i këtij aktiviteti fitimprurës të Raimondit, duke e shtyrë të shiste riprodhime në stampa me çmime të arritshme, për një gamë shumë të gjerë, përkundrejt rrethit të ngushtë të porositësve të aftë që siguronin veprat e urbinasit. Ky treg pati një sukses të pamat, në Itali dhe jashtë saj, duke arritur përfaqësoi një nga mjetet kryesore të përhapjes së Manierës moderne në Evropë, duke i bërë të njohura ikonografitë dhe skemat kompozitive mbi të cilat u formuan gjenerata të tëra artistësh[54].

Ndikimi[redakto | redakto tekstin burimor]

Raffaello-ja qe një nga piktorët më ndikues në historinë e artit perëndimor. Rimarja nga ai i temave mikelanxholeske, të ndërmjetësuara nga vizioni i tij solemn dhe i qetë, qe një nga input-et thelbësore të manierizmit. Nxënësit e punishtes së tij patën shpesh karriera të pavarura në shumë oborre italiane dhe europiane, që përhapën kudo manierën dhe arritjet e tij.

Pa veprat monumentale të fazës romane është i pamendueshëm "klasicizmi" i shekullit pasues, në të njëjtën kohë elegant dhe madhështor, i Karraçëve, Guido Reni-t, Caravaggio-s, Rubens-it dhe Velázquez-it. Model i pashmangshëm edhe në fazën e akademive të shtatëqintës dhe tetëqintës, u bë burim frymëzimi për mjeshtra shumë të ndryshëm si Jean-Auguste-Dominique Ingres dhe Delacroix, që, nga ai morën shtysa të ndryshme. Përgjatë shekullit të XIX vepra e tij frymëzoi lëvizje të rëndësishme, si ajo e Nazareni dhe ajo e Pre-rafaelitëve, këto të fundit të interesuara për estetikën e tij rinore, të lidhur me një rievokim arkadik katërqintës dhe fillimit të pesëqintës italiane, pikërisht para "Raffaello-s klasicist"[55].

Portreti i Bindo Altovitit

Veprat[redakto | redakto tekstin burimor]

Piktura[redakto | redakto tekstin burimor]

Veprat rinore[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Madonna di Casa Santi, rreth 1498, afresk, 97x67 cm, Urbino, Casa Santi.
  • Stendardo della Santissima Trinità, rreth 1499, tablo në vaj, Città di Castello, Pinacoteca comunale.
    • Trinità con i santi Rocco e Sebastiano, 166x94 cm
    • Creazione di Eva, 166x94 cm
  • Pala del beato Nicola da Tolentino, 1500-1501, tablo në vaj.
    • Angelo, trasportuar në telajo, 31x27 cm, Brescia, Pinacoteca Tosio-Martinengo.
    • Angelo, 58x36 cm, Paris, Muzeu i Louvre-t
    • Eterno tra cherubini e testa di Madonna, 112x115 cm, Napoli, Museo nazionale di Capodimonte.
    • Nicola da Tolentino resuscita due colombe, 29,2x54 cm, Detroit Institute of Arts.
    • Nicola da Tolentino soccorre un fanciullo che annega, 26,7x51,8 cm, Detroit Institute of Arts.
    • Nicola da Tolentino e gli impiccati, Pisa, Museo nazionale di palazzo Reale.
  • Madonna Solly, rreth 1500-1504, tablo në vaj, 52x38 cm, Berlin, Gemäldegalerie.
  • Madonna col Bambino tra i santi Girolamo e Francesco, rreth 1500-1504, tablo në vaj, 34x29 cm, Berlin, Gemäldegalerie.
  • San Sebastiano, rreth 1501-1502, tablo në vaj, 43x34 cm, Bergamo, Accademia Carrara.
  • Resurrezione di Cristo, rreth 1501-1502, tablo në vaj, 52x44 cm, San Paolo, Museo d'Arte di San Paolo.
  • Crocifissione Mond ose Crocifissione Gavari, 1502-1503, tablo në vaj, 279x166 cm, Londër, National Gallery.
    • San Girolamo resuscita tre morti, 23x41 cm, Lisbona, Museu Nacional de Arte Antiga.
    • Miracolo di san Girolamo, 23x41 cm, Raleigh, North Carolina Museum of Art.
  • Pala degli Oddi, 1502-1503, telajo në vaj, 267x163 cm, Romë, Pinacoteca Vaticana.
    Madonna del Granduca, Galleria Palatina
    • Annunciazione
    • Adorazione dei Magi
    • Presentazione di Gesù al tempio
  • Madonna di Pasadena, rreth 1503, tablo në vaj, 55x40 cm, Pasadena, Norton Simon Museum of Art.
  • Sogno del cavaliere, rreth 1503-1504, tablo në vaj, 17x17 cm, Londër, National Gallery.
  • Tre Grazie, rreth 1503-1504, tablo në vaj, 17x17 cm, Chantilly, Musée Condé.
  • Ritratto virile, rreth 1503-1504, tablo në vaj, 45x31 cm, Romë, Galleria Borghese.
  • Ritratto virile del Liechtenstein, 1503-1504, tablo në vaj, 47x37 cm, Vjenë, Liechtenstein Museum.
  • Pala Colonna, 1503-1505, tablo në vaj.
    • Eterno fra due angeli, 73x168 cm, Neë York, Metropolitan Museum of Art.
    • Madonna col Bambino in trono e cinque santi, 169x169,5 cm, New York, Metropolitan Museum of Art.
    • San Francesco d'Assisi, 24x16 cm, Dulwich, Dulwich Picture Gallery.
    • Sant'Antonio da Padova, 24x16 cm, Dulwich, Dulwich Picture Gallery.
    • Orazione nell'orto, 24x28 cm, New York, Metropolitan Museum of Art.
    • Pietà, 24x28 cm, Boston, Isabella Stewart Gardner Museum.
    • Andata al Calvario, 23x85 cm, Londër, National Gallery.
  • Ritratto di giovane, rreth 1504, tablo në vaj, 54x39 cm, Budapest, Muzeu i arteve të bukura.
  • Ritratto del Perugino (atribuim i pasigurt), rreth 1504, telajo në vaj, 59x46 cm, Firenze, Galleria degli Uffizi.
  • Sposalizio della Vergine, 1504, tablo në vaj, 170x118 cm, Milano, Pinacoteca di Brera.

Periudha fiorentine[redakto | redakto tekstin burimor]

Santa Caterina d'Alessandria, National Gallery, Londër
  • Madonna Diotallevi, rreth 1504, tablo në vaj, 69x50 cm, Berlin, Gemäldegalerie.
  • Madonna Connestabile, rreth 1504, telajo në vaj, diametri 17,9 cm, Shën Pjetërburg, Muzeu i Ermitage-it.
  • Madonna del Granduca, 1504, tablo në vaj, 84x55 cm, Firenze, Galleria Palatina.
  • Piccola Madonna Cowper, rreth 1504-1505, tablo në vaj, 58x43 cm, Washington, National Gallery of Art.
  • Madonna Terranuova, rreth 1504-1505, tablo në vaj, diam. 87 cm, Berlin, Gemäldegalerie.
  • Ritratto di Elisabetta Gonzaga, rreth 1504-1505, tablo në vaj, 52,9x37,3 cm, Firenze, Uffizi.
  • Ritratto di Emilia Pia da Montefeltro, rreth 1504-1505, tablo në vaj, 42,5x28,5 cm, Baltimore Museum of Art.
  • Pala Ansidei, 1505, tablo në vaj, 274x152 cm, Londër, National Gallery.
    • Predica del Battista, rreth 1505, tablo në vaj, 26x53,3 cm, Londër, National Gallery.
  • Ritratto di giovane con la mela (Ritratto di Francesco Maria Della Rovere), rreth 1505, tablo në vaj, 47x35 cm, Firenze, Uffizi.
  • San Michele e il drago, rreth 1505, tablo në vaj, 31x27 cm, Paris, Louvre.
  • San Giorgio e il drago, rreth 1505, tablo në vaj, 31x27 cm, Paris, Louvre.
  • San Giorgio e il drago, rreth 1505-1506, tablo në vaj, 28,5x21,5 cm, Washington, National Gallery of Art.
    Ritratto di Agnolo Doni, Galleria Palatina
  • Dama col liocorno, 1505-1506, tablo në vaj, 65x51 cm, Romë, Galleria Borghese.
  • La Gravida, 1505-1506, tablo në vaj, 66x52 cm, Firenze, Galleria Palatina.
  • Cristo benedicente, 1506, tablo në vaj, 31,7x25,3 cm, Brescia, Pinacoteca Tosio Martinengo.
  • Autoritratto, 1506, tablo në vaj, 47,5x33 cm, Firenze, Uffizi.
  • Ritratto di Agnolo Doni, 1506, tablo në vaj, 63x45 cm, Firenze, Galleria Palatina.
  • Ritratto di Maddalena Strozzi, 1506, tablo në vaj, 63x45 cm, Firenze, Galleria Palatina.
  • Ritratto di Guidobaldo da Montefeltro, 1506, tablo në vaj, 69x52 cm, Firenze, Uffizi.
  • Madonna d'Orleans, 1506, tablo në vaj, 29x21 cm, Chantilly, Musée Condé.
  • Sacra Famiglia con san Giuseppe imberbe, 1506, tablo në vaj, 74x57 cm, Shën Pjetërburg, Muzeu i Ermitage-it.
  • Sacra Famiglia con palma, 1506, tablo në vaj, diametri 101,4 cm, Edinburg, National Gallery of Scotland.
  • Madonna del Belvedere (ose Madonna del Prato), 1506, tablo në vaj, 113x88 cm, Vjenë, Kunsthistorisches Museum.
  • Madonna dei Garofani, rreth 1506-1507, tablo në vaj, 27,9x22,4 cm, Londër, National Gallery.
  • Madonna Northbrook, 1507, tablo në vaj, 66x37 cm, Worcester (Massachusetts), Worcester Art Museum.
  • Madonna del Cardellino, 1507, tablo në vaj, 107x77 cm, Firenze, Uffizi.
  • Belle Jardinière, 1507, tablo në vaj, 122x80 cm, Paris, Louvre.
  • Pala Baglioni, 1507, tablo në vaj.
    • Deposizione Borghese, 184x176 cm, Romë, Galleria Borghese.
      Mesha e Bolsena-s
    • Fede, 16x44 cm, Romë, Pinacoteca vaticana.
    • Carità, 16x44 cm, Romë, Pinacoteca vaticana.
    • Speranza, 16x44 cm, Romë, Pinacoteca vaticana.
    • Frizë me Putti e grifi, tablo në tempër, katër fragmente nga 21x37, 21x55, 21x54,8 e 21x36,5 cm, Perugia, Galleria Nazionale dell'Umbria.
  • Sacra Famiglia con l'agnello, 1507, tablo në vaj, 29x21 cm, Madrid, Museo del Prado.
  • Sacra Famiglia Canigiani, 1507, tablo në vaj, 131x107 cm, Mynih, Alte Pinakothek
  • Madonna Bridgewater, 1507, tablo në vaj, 81x56 cm, Edinburg, National Gallery of Scotland.
  • La Muta, 1507, tablo në vaj, 64x48 cm, Urbino, Galleria Nazionale delle Marche.
  • Ritratto di giovane, 1507, olio su tavola, 37x40,5 cm, Hampton Court.
  • Madonna Colonna, rreth 1507, tablo në vaj, 77,5x56,5 cm, Berlin, Gemäldegalerie.
  • Madonna del Baldaçhino, 1507-1508, telajo në vaj, 276x224 cm, Firenze, Galleria Palatina.
  • Cappella di San Severo, 1507-1508, afresk, baza 389 cm, Perugia, Kisha e San Severo.
  • Madonna Esterhazy, 1508, tablo në vaj, 29x21,5 cm, Budapest, Muzeu i arteve të bukura.
  • Grande Madonna Cowper, 1508, tablo në vaj, 68x46 cm, Washington, National Gallery of Art.
  • Madonna Tempi, 1508, tablo në vaj, 75x51 cm, Mynih, Alte Pinakothek.
  • Santa Caterina d'Alessandria, 1508, tablo në vaj, 71x53 cm, Londër, National Gallery.

Periudha romane[redakto | redakto tekstin burimor]

Madonna Sistina
  • Stanza della Segnatura, 1508-1511, cikël afreskesh, në Vatikan, Musei Vaticani.
    • Volta, 1508.
      • Primo moto, 120x105 cm.
      • Giudizio di Salomone, 120x105 cm
      • Adamo ed Eva, 120x105 cm
      • Apollo e Marsia, 120x105 cm
      • Teologia, diam. 180 cm
      • Giustizia, diam. 180 cm
      • Filosofia, diam. 180 cm
      • Poesia, diametri 180 cm
    • Disputa del Sacramento, 1509, baza 770 cm
    • Scuola di Atene, 1509-1511, baza 770 cm
    • Parnaso, 1510-1511, baza 670 cm
    • Virtù e la Legge, 1511, baza 660 cm
  • Madonna della Torre, rreth 1509, telajo në vaj, 76,5x63 cm, Londër, National Gallery.
  • Ritratto del cardinale Alessandro Farnese, rreth 1509-1511, telajo në vaj, 132x88 cm, Napoli, Museo di Capodimonte.
  • Madonna Aldobrandini, 1510, tablo në vaj, 38x33 cm, Londër, National Gallery.
    Madonna di Foligno
  • Ritratto di cardinale, rreth 1510-1511, tablo në vaj, 79x61 cm, Madrid, Museo del Prado.
  • Madonna del Diadema blu, rreth 1510-1511, olio su tavola, 68x44 cm, Parigi, Muzeu i Louvre-t.
  • Madonna d'Alba, 1511, telajo në vaj, diametri 98 cm, Washington, National Gallery of Art.
  • Trionfo di Galatea, 1511, affresco, 295x225 cm, Romë, Villa Farnesina.
  • Profeta Isaia, 1511-1512, afresk, 250x155 cm, Romë, kisha e Sant'Agostino-s.
  • Stanza di Eliodoro, 1511-1514, cikël afreskesh, në Vatikan, Musei Vaticani.
    • Volta, 1511.
      • Roveto ardente, baza 390 cm
      • Scala di Giacobbe, baza 340 cm
      • Apparizione di Dio a Noè, baza 390 cm
      • Sacrificio di Isacco, baza 340 cm
    • Cacciata di Eliodoro dal tempio, 1511-1512, baza 750 cm
    • Messa di Bolsena, 1512, baza 660 cm
    • Liberazione di san Pietro, 1513-1514, baza 660 cm
    • Incontro di Attila e Leone Magno, 1514, baza 750 cm
  • Ritratto di Giulio II, 1511, tablo në vaj, 108,7x81 cm, Londër, National Gallery.
  • Madonna del Velo, 1511-1512, tablo në vaj, 120x90 cm, Chantilly, Museo Condé.
  • Madonna di Foligno, 1511-1512, telajo në vaj, 320x194 cm, në Vatikan, Pinacoteca Vaticana.
  • Ritratto di Giulio II (e atribuar), 1512, telajo në vaj, 107x80 cm, Firenze, Uffizi.
    Portreti i Leonit X me Giulio de' Medici dhe Luigi de' Rossi
  • Madonna dei Candelabri, rreth 1513-1514, telajo në vaj, diametri 65 cm, Baltimore, Walters Art Gallery.
  • Madonna Sistina, rreth 1513-1514, tablo në vaj, 265x196 cm, Dresden, Gemäldegalerie.
  • Madonna dell'Impannata, 1513-1514, telajo në vaj, 158x125 cm, Firenze, Galleria Palatina.
  • Sibille e angeli, 1514, cikël afreskesh, Romë, kisha e Santa Maria della Pace.
  • Estasi di santa Cecilia, rreth 1514, telajo në vaj, 239x149 cm, Bolonjë, Pinacoteca nazionale.
  • Madonna della Seggiola, 1514, tablo në vaj, diametri 71 cm, Firenze, Galleria Palatina.
  • Madonna della Tenda, 1514, tablo në vaj, 65,8x51,2 cm, Mynih, Alte Pinakothek.
  • Madonna del Pesce, rreht 1514, telajo në vaj, 215x158 cm, Madrid, Museo del Prado.
  • Ritratto di Fedra Inghirami, rreth 1514, tablo në vaj, 90x60 cm, Boston, Isabella Steëart Gardner Museum.
  • Ritratto di Fedra Inghirami, rreth 1515-1516, tablo në vaj, 90x62 cm, Firenze, Galleria Palatina.
  • Ritratto di Baldassarre Castiglione, rreth 1514-1515, telajo në vaj, 82x67 cm, Paris, Muzeu i Louvre-t.
  • Stanza dell'Incendio di Borgo, 1514-1517, cikël afreskesh, në Vatikan, Musei Vaticani.
    • Incendio di Borgo, 1514, baza 670 cm
    • Battaglia di Ostia, 1514-1515, baza 770 cm
    • Incoronazione di Carlo Magno, 1516-1517, baza 770 cm
    • Loggia e Raffaello-s
      Giustificazione di Leone III, 1517, baza 670 cm
  • Arazzi di Raffaello, 1515-1516, kartona për arace, në Vatikan, Pinacoteca Vaticana (arace) dhe Londër, Victoria and Albert Museum (një pjesë e kartonave).
    • Pesca miracolosa, 360x400 cm
    • Consegna della chiavi, 345x535 cm
    • Punizione di Elima, 385x445 cm
    • Sacrificio di Listra, 350x540 cm
    • Guarigione dello storpio, 390x520 cm
    • Predica di san Paolo, 390x440 cm
    • Morte di Anania, 385x400 cm
    • Lapidazione di santo Stefano (karton i humbur).
    • Conversione di Saulo (karton i humbur).
    • San Paolo in carcere (karton i humbur).
  • Ritratto di Bindo Altoviti, rreth 1515, tablo në vaj, 59,7x43,8 cm, Washington, National Gallery of Art.
  • Dio Padre benedicente tra due angeli (atelieja), rreth 1515-1520, afresk i shkëputur, 140x283 cm, Paris, Louvre.
  • La Velata, rreth 1516, tablo në vaj, 85x64 cm, Firenze, Galleria Palatina.
  • Ritratto del cardinal Bibbiena, rreth 1516, olio su tela, 86x65 cm, Firenze, Galleria Palatina.
  • La Madonna della Seggiola
    Ritratto di Andrea Navagero e Agostino Beazzano, 1516, telajo në vaj, 76x107 cm, Romë, Galleria Doria Pamphili.
  • Kartona për mozaikët e cappella Chigi-t në Bazilikën e Santa Maria del Popolo, 1516.
  • afreske të Stufetta del cardinal Bibbiena, 1516, Romë, Palazzo Apostolico.
  • Ritratto di giovane uomo, 1516-1517, tablo në vaj, 72x56 cm, në Krakov, Museo Czartoryski (i humbur gjatë Luftës së II Botërore)
  • San Giovannino nel deserto, rreth 1516-1517, telajo në vaj, 135x142 cm, Paris, Louvre.
  • Madonna del Passeggio, rreth 1516-1518, tablo në vaj, 88x62 cm, Edinburg, National Gallery of Scotland.
  • Loggia di Psiche, 1517, cikël afreskesh, Romë, Villa Farnesina.
  • I Apostoli, rreth 1517, afreske të Palazzo Apostolico në Vatikan, të shkatërruara.
  • Spasimo di Sicilia, 1517, olio su tela, 318x229 cm, Madrid, Museo del Prado.
  • La Visitazione, rreth 1517, telajo në vaj, 200x145 cm, Madrid, Museo del Prado.
  • Visione di Ezechiele, 1518, tablo në vaj, 40x30 cm, Firenze, Galleria Palatina.
  • San Michele sconfigge Satana, 1518, tablo në vaj, 268x160 cm, Paris, Muzeu i Louvre-t.
  • Sacra Famiglia di Francesco I, 1518, telajo në vaj, 207x140 cm, Paris, Muzeu i Louvre-t.
  • Sacra Famiglia sotto la quercia, 1518, tablo në vaj, 144x110 cm, Madrid, Museo del Prado.
  • La Perla, rreth 1518, tablo në vaj, 144x155 cm, Madrid, Museo del Prado.
  • Ritratto di Dona Isabel de Requesens, rreth 1518, tablo në vaj, 120x95 cm, Paris, Louvre.
  • Santa Margherita (me Giulio Romano-n), 1518, tablo në vaj, 178x122 cm, Paris, Muzeu i Louvre-t.
  • Santa Margherita, 1518, tablo në vaj, 192x122 cm, Vjenë, Kunsthistorisches Museum.
  • Madonna della Rosa, 1518, tablo në vaj, 103x84 cm, Madrid, Museo del Prado.
  • Ritratto di Lorenzo de' Medici duca di Urbino (i atribuar), rreth 1518, koleksion privat, Christie's, 2007.
  • Madonna del Divino amore, 1518 circa, olio su tavola, 152x125 cm, Napoli, Museo di Capodimonte.
  • Autoritratto con un amico, 1518, olio su tela, 99x83 cm, Paris, Louvre.
  • San Giovannino, 1518-1519, tablo në vaj, 165x147 cm, Firenze, Galleria degli Uffizi.
  • Piccola Sacra Famiglia (me Giulio Romano-n), 1518-1519, tablo në vaj, 38x32 cm, Paris, Louvre.
  • Ritratto di giovane donna, 1518-1519, tablo në vaj, 74x50 cm, Strasburg, Musée des Beaux-Arts.
  • Ritratto di Leone X con i cardinali Giulio de' Medici e Luigi de' Rossi, 1518-1519, tablo në vaj, 154x118 cm, Firenze, Uffizi.
  • La Fornarina, 1518-1519, tablo në vaj, 85x60 cm, Romë, Galleria nazionale d'arte antica e Palazzo Barberini-t.
  • Fama kurorëzon bustin e Raffaello-s, Robert Bowyer, shekulli i XVIII
    Loggia di Raffaello, 1518-1519, cikël afreskesh, në Vatikan, Musei Vaticani.
  • Prima Loggia, 1518-1519, cikël afreskesh, në Vatikan, Musei Vaticani, të humbur.
  • Perla di Modena, 1518-1520 circa, tablo në vaj, 35x30 cm, Modenë, Galleria Estense.
  • Loggetta del cardinal Bibbiena, 1519, cikël afreskesh, në Vatikan, Musei Vaticani.
  • La Trasfigurazione, 1518-1520, tablo në vaj, 405x278 cm, në Vatikan, Pinacoteca Vaticana.

Vepra postume të shkollës[redakto | redakto tekstin burimor]

Që në vitet e fundit të jetës Raffaello-ja qe më shumë një sipërmarrës punimesh për punishten e tij sesa një piktor në kuptimin e ngushtë; prodhonte zakonisht vizatime dhe kartona për vepra që kryheshin nga asistentët e tij. Për këtë idetë e tija vazhduan të zbatoheshin edhe pas vdekjes së tij.

  • Sala di Costantino, 1520-1524, cikël afreskesh, në Vatikan, Musei Vaticani.
    • Visione della croce
    • Battaglia di Costantino contro Massenzio
    • Battesimo di Costantino
    • Donazione di Roma
  • Incoronazione di Monteluce, 1524-1525, tablo në vaj, 354x230 cm, Romë, Pinacoteca vaticana.

Arkitektura[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Kisha e Sant'Eligio degli Orefici, nga 1509, në Romë (façiata është ribërë në gjashtëqintën)
  • Cappella Chigi, që nga 1513-1514, bazilika e Santa Maria del Popolo, Romë
  • Palazzo Pandolfini (atribuim), rreth 1513-1514, Firence
  • Basilica di San Pietro in Vaticano, nga 1514 në 1520, në Vatikan
  • Loggia di Raffaello, 1514-1519, Palazzo Apostolico, në Vatikan
  • Palazzo Jacopo da Brescia (i shkatërruar), 1515-1519, në Romë
  • Palazzo Alberini, 1515-1519, Romë
  • Stallat e Villa Farnesina (të shkatërruara), rreth 1516, Romë
    Kartemonedha 500.000 lireteshe ne nderim të Raffaello-s
  • Villa Madama, që nga 1518, Romë
  • Palazzo Branconio dell'Aquila (i shkatërruar), rreth 1519, në Romë

Nderime[redakto | redakto tekstin burimor]

Raffaello Santit i është dedikuar asteroidi 9957 Raffaellosanti.

Që nga viti 1997, Raffaello Santi u portretizua mbi kartëmondhën prej 500.000 liretash italiane, deri sa u fut euro.

Për më tepër Raffaello Santit i është dedikuar avioni Alitalia Airbus A330-202, i regjistruar EI-EJG. http://www.planespotters.net/Production_List/Airbus/A330/1123,EI-EJG-Alitalia.php

Raffaello-ja në kinema[redakto | redakto tekstin burimor]

Në 1943 Enrico Guazzoni realizoi filmin La Fornarina ku artisti u interpretua nga piktori Walter Lazzaro.

Referimet[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Që në 1483 përputhej me ditën e 28 marsit
  2. ^ a b Giorgio Vasari, 'Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori, Vita di Raffaello da Urbino, Firenze 1568.
  3. ^ a b c d Franzese, cit., fq. 10.
  4. ^ a b c Franzese, cit., fq. 12.
  5. ^ www.electaweb.it.
  6. ^ Për Vasarin, Pietro Perugino, «pranë vogëlushit, jo pa lotët e të ëmës, që e donte ëmbëlsisht, e çoi në Perugia»
  7. ^ Santi, cit., fq. 323.
  8. ^ a b c Franzese, cit., fq. 13.
  9. ^ Franzese, cit., fq. 14.
  10. ^ a b De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 158.
  11. ^ a b c d e f Franzese, cit., fq. 15.
  12. ^ a b De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 159.
  13. ^ a b De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 190.
  14. ^ Gloria Fossi, Uffizi, Giunti, Firenze 2004, fq. 366. ISBN 88-09-03675-1
  15. ^ Ose Bastiano da Sangallo, i mbiquajtur Aristotile për të folurën e tij me rëndësi, ngadalë dhe me maksima
  16. ^ a b G. Vasari, Vita di Raffaello
  17. ^ a b c De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 191.
  18. ^ a b Franzese, cit., fq. 17.
  19. ^ a b Franzese, cit., fq. 18.
  20. ^ Urdhëri suprem kalorsiak i Anglisë, i krijuar nga Eduardi i III rreth vitit 1347. Aty, veç mbretit, mjeshtër i madh i urdhërit, bënin pjesë dhe 24 kalorës. Simboli i të cilit është një llastik çorapeje blu e errët me shirita të artë, që mbahet poshtë gjurit të këmbës së majtë
  21. ^ a b Franzese, cit., fq. 19.
  22. ^ a b c Franzese, cit., fq. 20.
  23. ^ a b De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 192.
  24. ^ Franzese, cit., fq. 21.
  25. ^ Franzese, cit., fq. 22.
  26. ^ Franzese, cit., fq. 23.
  27. ^ a b Franzese, cit., fq. 24.
  28. ^ a b c d Franzese, cit., fq. 25.
  29. ^ a b c d e f Franzese, cit., fq. 256.
  30. ^ Burimi është Vasari.
  31. ^ a b c De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 207.
  32. ^ De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 209.
  33. ^ Një detaj interesant i gruas së Raffaello-s, i paraqitur nga Vasari dhe nga historian të tjerë, është se - pas vdekjes së Mjeshtrit - Margherita u tërhoq në manastirin roman të Sant’Apollonia-s, ku ndenji deri në vdekje në shenjë të dashurisë së madhe që e kishte lidhur me piktorin.
  34. ^ a b De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 208.
  35. ^ a b c d e f g Franzese, cit., fq. 142.
  36. ^ a b c d De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 2010.
  37. ^ arazzo është një lloj tapicerie dekoruese që varej në faqet e murit. E përbërë nga një thurje e bërë me dorë me fije leshi, mëndafshi të ngjyrosur, ndonjëherë edhe të praruara apo prej argjendi, duke krijuar motive dhe vizatime përgjithësisht me figura, që zënë gjithë shtrirjen e tij përveç frizës
  38. ^ a b De Vecchi, cit., fq. 83.
  39. ^ a b c d e f De Vecchi, cit., fq. 84.
  40. ^ a b c d e De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 211.
  41. ^ Franzese, cit., fq. 143.
  42. ^ Përkthimi, një nga të parët të njohur, për të cilin ekzistojnë dy dorëshkrime, sjell thënien në vazhdim: "...përkthyer nga latinishtja në gjuhën vulgare nga Messere Fabio Calvo ravenas, në Romë në shtëpinë e Raphaello-s së Giovan de Sancte nga Urbino...": vd. F. Di Todaro, Vitruvio, Raffaello, Piero della Francesca, në Annali di Architettura n. 14, 2002.
  43. ^ Franzese, cit., fq. 29.
  44. ^ Frommel, Ray, Tafuri (nën kujdesin e), Raffalello architetto, 1984
  45. ^ De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 212.
  46. ^ a b De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 213.
  47. ^ a b De Vecchi-Cerchiari, cit., fq. 217.
  48. ^ a b Franzese, cit., fq. 138.
  49. ^ Cit. te De Vecchi-Cerchiari, fq. 217.
  50. ^ a b Franzese, cit., fq. 139-140.
  51. ^ Për veprën ishte humbur kujtesa në Toskanë, aq sa as Vasari nuk e përmend.
  52. ^ Franzese, cit., fq. 139.
  53. ^ Franzese, cit., fq. 140.
  54. ^ a b Franzese, cit., fq. 147.
  55. ^ Franzese, cit., pag. 149.

Bibliografia[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Eugène Müntz, Raphael. Sa vie, son oeuvre et son temps, Paris, Hachette, 1886
  • Adolfo Venturi, Raffaello, Roma, E. Calzone, 1920
  • Pierluigi De Vecchi, Raffaello, Rizzoli, Milano 1975.
  • A. Pagnani, Storia di Sassoferrato, Fabriano 1975
  • Pierluigi De Vecchi, Raffaello: la pittura, Firenze 1981
  • J. Beck, Raffaello, Milano 1982
  • Konrad Oberhuber, Raffaello, Milano 1982
  • John Pope-Hennessy, Raffaello, Torino 1983
  • Maria Grazia Ciardi Duprè; Paolo Dal Poggetto (a cura di), Urbino e le Marche prima e dopo Raffaello, Firenze, Salani, 1983
  • Manfredo Tafuri, Christoph Luitpold Frommel, Stefano Ray, Raffaello architetto, Milano, Electa, 1984
  • Enzo Gualazzi, Vita di Raffaello da Urbino, MIlano, Rusconi, 1984
  • A. Zuccari, Raffaello e le dimore del Rinascimento, Firenze 1986
  • Nicole Dacos Crifò, Le Logge di Raffaello, Roma 1986
  • Marcello Fagiolo; Maria Luisa Madonna (a cura di), Raffaello e l'Europa. Atti del IV Corso Internazionale di Alta Cultura dell'Accademia Nazionale dei Lincei, Roma, Istituto poligrafico e zecca dello stato, 1990.
  • V. Labella, Una stagione di giganti. Michelangelo, Leonardo, Raffaello, Cinisello Balsamo 1991
  • AA.VV., Raffaello, Milano 1994
  • Wolfgang Lotz, Architettura in Italia 1500-1600, a cura di D. Howard, Milano, Rizzoli 1995.
  • Pasquale Sabbatino, Raffaello Sanzio e Baldassare Castiglione, in La bellezza di Elena. L'imitazione nella letteratura e nelle arti figurative del Rinascimento, Firenze, Olschki, 1997, pp. 35–40, ISBN 88-222-4503-2
  • Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, I tempi dell'arte, volume 2, Bompiani, Milano 1999. ISBN 88-451-7212-0
  • Jürg Meyer zur Capellen, Raphael - A Critical Catalogue of his Paintings, Landshut, Arcos Verlag, 2001-2008
  • Bruno Santi, Raffaello, in I protagonisti dell'arte italiana, Scala Group, Firenze 2001. ISBN 88-8117-091-4
  • Sylvie Béguin e Cristiana Garofalo, Raffaello. Catalogo completo dei dipinti. Saggio introduttivo: Sylvie Béguin, catalogo delle opere: Cristiana Garofalo, Octavo Ed., Santarcangelo di Romagna 2002
  • John Shearman, Raphael in Early Modern Sources 1483–1602, New Haven/ London, Yale University Press, 2003
  • V. Farinella, Raffaello, Milano, 5 Continents 2004
  • Bette Talvacchia, Raffaello, Londra, Phaidon, 2007 ISBN 978-0-7148-9875-9
  • John Shearman, Studi su Raffaello, a cura di B. Agosti e V. Romani, Milano, Electa 2007
  • Nicole Dacos Crifò, Le logge di Raffaello. L'antico, la Bibbia, la bottega, la fortuna, Milano, Jaca Book-LEV-Musei Vaticani 2008
  • Paolo Franzese, Raffaello, Mondadori Arte, Milano 2008. ISBN 978-88-370-6437-2
  • D.Savelli, Raffaello e la devozione lauretana, Toscana Oggi, Settembre 2009
  • Lorenza Mochi Onori, Raffaello e Urbino. La formazione giovanile e i rapporti con la città natale, Milano, Electa, 2009 ISBN 978-88-370-6812-7
  • Tom Henry; Paul Joannides (dir.), Raphaël. Les dernières années, Musée du Louvre (11.10.2012-14.01.2013), Paris, Hazan, 2012 ISBN 978-88-89854-50-1

Shiko edhe[redakto | redakto tekstin burimor]

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]

 Commons: Raffaello – Album me fotografi dhe/apo video dhe material multimediale
 Commons: Raffaello – Album me fotografi dhe/apo video dhe material multimediale