Vetëvrasja

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search

Vetëvrasja është akti në të cilin njeriu i merr jetën vetes së vetë me anë të një veprimi të vetëdijshëm. Arsyet e vetëvrasjeve janë nga më të ndryshmet. Arsyet përfshijnë sëmundjet mendore si depresioni , crregullimet bipolare ,skizofrenia , dhe crregullimet e personalitetit , abuzimin me substanca si alkooli dhe benzodiazepinet . Vetevrasje të tjera janë akte impulsive si pasojë e stresit nga problemet financiare ,problemet ne marrdhëniet me të tjerët ose edhe bullying. Personat tw cilwt kanw tentuar tashmw tw vetwvriten janw nw nivel rreziku mw tw lartw sesa tw tjerwt . Perpjekjet pwr parandalimin e vetwvrasjes pwrfshijnw limitimin e mjeteve pwr kryerjen e vetwvrasjes si armw zjarri, drogat dhe helmet , trajtimi i problemeve shwndetsore mendore ,keqpwrdorimi i substancave ,raportime tw sakta mbi vetwvrasjet dhe pwrmirwsimi i kushteve ekonomike . Megjithse pwrdoren linjat telefonike pwr ndihmw nuk ka tw dhwna tw efektivitetit tw tyre .

Metoda mw e pwrdorur pwr tu vetwvrarw varion nw bazw tw shteteve ,dhe wshtw deri diku e ndwrvarur me aksesin ndaj kwtyre mwnyrave .mwnyrat mw tw zakonshme janw vetwvarja ,helmimi me pesticide dhe armwt e zjarrit . Nw 2015 vetwvrasjet rezultuan nw 828.000 vdekje nw mbarw botwn ,qw e rendit vetwvrasjen si shkakun e dhjetw tw vdekjeve nw botw

Përkufizimet[redakto | redakto tekstin burimor]

Vetëvrasja ,e njohur si vetëvrasja e sukseshme ndodh kur personi " merr jetën e tij me dashje " Përpjekja për tu vetëvrarë ose sjellja vetëvrasëse jo fatale quhet vetë-lendim , pra me dëshiren për ti dhënë fund jetës por që nuk rezulton në ktë akt. Asistenca në vetë-vrasje ndodh kur një individ ndihmon një tjetër në kryerjen e këtij akti duke siguruar këshilla ose mjete të nevojshme. Asistenca në vetë-vrasje nuk duhet ngatërruar me Eutanazinë( Euthanasia) ku individi merr një rol aktiv në sjelljen e vdekjes ndaj një personi për ta shpëtuar atë nga dhimbja në raste lëndimi,sëmundjesh ose aksidentimi . Ideacioni vetë-vrasës janë mendimet për vetëvrasjen por jo duke bërë përpjekje aktive për të arritur në vetëvrasje . Ekziston edhe fenomeni i vrasjes gjate vetëvrasjes në të cilin personi që synon vetëvrasjen synon edhe marrjen e jetëve të tjera në të njëjtën kohë. NJë rast i vecantë i këtij fenomeni është vetëvrasja e zgjeruar ku personi i vrarë shihet si një zgjerim ose vazhdim i personit qe vret dhe vetevritet

Ka debate mbi termin "kryen" (commit) dhe përdorimin e tij për të përshkruar vetëvrasjen . kundërshtia vjen prej faktit se ky term i jep nje ngjyrim kriminal dhe sensin se është dicka e gabuar moralisht dhe mëkat . Ka një konsensus në rritje që të përdoren "vrau veten", "vdiq me shkak vetëvrasjen", " i mori jetën vetes" .Megjithatë në shumicën e rasteve përdoret "kreu vetëvrasje" ,si nëpër gazeta edhe kërkime . Fjala vjen nga latinishta suicidium që do të thotë " ti marrësh jetën vetes ".

Shkaqet dhe format[redakto | redakto tekstin burimor]

Gjendja mjeksore

Ka një lidhje midis tendencave vetvrasëse dhe problem fizike si dhembje kronike, plagë traumatike në tru, kancer, dështimi i veshkave (që kërkon hemodializë), HIV, dhe lupus (SLE). Diagnoza me kancer e dyfishon rrezikun e vetvrasjes. Në Japoni, problemet shëndetësore zënë vendin e parë për justifikimin e vetvrasjes.

Probleme me gjumin, si insomnia janë faktorë rreziku për depression dhe vetvrasje. Një numër i mad i problemeve të ndryshme shëndetësorë paraqiten me simptoma të ngjashme me çrregullim të gjendjes emocionale si Alzhaimer, tumor në tru etj..

Gjendje psikosociale

Lloje të ndryshme gjendjesh psikologjike si: depresioni, ankthi, pakënaqësia me jetën, dhe ndjenje e pashpresisë rrisin rrezikun e vetvrasjes. Një paaftësi për zgjidhjen e problemeve, humbja e aftësive që kishin më parë, dhe një kontroll i dobët impulse gjithashtu luajnë një rol. Në njerëz më të rritur perceptimi që nuk janë të nevojitur ka një rol të rëndesishëm. Vetvrasja ku arsyeja që personi nuk ndihet pjesë e shoqërisë quhet vetvrasje egoiste. Numri i vetvrasjeve rritet gjatë periudhës së Krishtlindjeve por një studim trgon se kryhet edhe gjatë ditëlindjeve të personave.

Strese si humbja e një familiari, humbje e punës, ose izolim social rrisin rrezikun. Persona të pamartuar gjithashtu janë në rrezik. Të qënit fetar ul rrezikun e vetvrasjes. Kjo ndodh për shkak të qëndrimit negativ që ka feja ndaj vetvrasjes. Muslimanët kanë një numër më të ulët vetvrasjeje, port ë dhënat që e mbeshtesin këtë nuk janë tepër të besueshme. Gratë në Lindjen e Mesme kanë një numër më të lartë se meshkujt.

Disa mund të vrasin veten për t’u shpëtuar bulizmit ose paragjykimeve, ose një histori e dhunës seksuale (që kontribon përgjithësisht me 20%)

Një tjetër   factor është varfëria. Rreth 200.00 fermerë kanë vdekur prej vetvrasjes që nga viti 1997, një pjesë prej problemeve me borxhe. Në Kinë rreziku i vetvrasjes në Kinë është rreth tri herë më i lartë në vende rurale se sa në vende urbane.

Media

Media, që përfshin internetin, luan një rol të rëndësishëm. Mënyra se si e përshkruan vetvrasjen mund të këtë një impakt negativ. Kur detajet e vetvrasjes me një mënyrë të caktuar janë të paraqitura, mund të rrisin popullaritetin e asaj mënyre.

Ky rrezik është më i madh në adoleshentët të cilët “romantizojnë” vdekjen. Gjithashtu është e paqartë nëse kërkimi në internet mbi vetvrasjen ka lidhje me rrezikun për të.

Racionaliteti

Vetvrasja racionale është vetvrasja me arsyetim, edhe pse shumica nuk e konisderojnë vetvrasjen asnjëherë racionale. Veprimi i vetvrasjes për të mirën e të tjerëve njihet si vetvrasja altruiste. Një shembull për këtë është kur dikush i thyer në moshë  i jep fund jetës së vet për të lene më shumë ushqim për më të vegjlit në komunitet. Vetvrasja në disë kultura inuite shihet si një veprim respekti, kurajoje ose urtësie.

Një sulm vetvrasës (suicide attack) është një veprim politik ku sulmuesi përdor dhunë kundër të tjerëve kur e dinë që do rezultojë në vdekjen e vet. Disa kamikazë janë të motivuar që të bëhen martir. Vrasje-vetvrasje është veprimi I vrasjes, I ndjekur me vetvrasje jo më vonë se një javë nga vrasësi.

Vetvrasje me masë përgjithësisht janë të kryera nën presion social ku pjesmarrësit I japin autonominë e tyre një udhëheqësi. Vetvrasje me  masë mund të kenë edhe dy persona, në të cilin rast, që quhet pakti I vetvrasjes (suicide pact).

Në disa rase kur situata është e patolerueshme, disa mund të përdorin vetvrasjen si një mënyrë për t’I shpëtuar realitetit. Disa të përgosur në kampe naziste përqëndrimi preknin gardhet e elektrizuara me qëllim që të vrisnin veten.

Mosha dhe Vetëvrasja[redakto | redakto tekstin burimor]

Tek fëmijët nën moshën 14 vjeçare, rastet e vetëvrasjes janë të rralla. Mirëpo, fëmijët mbi këtë moshë të cilët janë vetëvrasës, kanë një personalitet impulsiv dhe hiperaktiv, tregojnë pak dhembje dhe kanë prindër që i abuzojë dhe i neglizhojnë. Vetëvrasja tek të rinjtë është në rritje e sipër. Në 35 vitet e fundit vetëvrasja tek studentët është trefishuar. Meshkujt ndërmjet moshës 20 dhe 24 vjeç janë më të goditurit. Dy studime të autopsive psikologjike të vetëvrasjeve te kjo moshë kanë bërë të ditur përfshirjen e përdorimit të drogës dhe depresionit si paraprijës të vetëvrasjes. Në një studim të bërë nga David Shaffer nga Universiteti i Kolumbias ishin analizuar 160 të rinjë që kishin vrarë veten në Nju Jork nga viti 1984 deri në 1986. Ai kishte gjetur shtrirje/mbizotërim të njëjtë të substancave narkotike, por më pak çrregullime depresive. Shumica e vetëvrasjeve ishin bërë nga meshkujt; ata dominonin si në zgjedhjen e armëve vdekjeprurëse për të bërë vetëvrasje, po ashtu edhe në numrin e tentativave për vetëvrasje. Shkalla e vetëvrasjeve në mënyrë dramatike shënon rritje nga mosha e mesme deri në atë të pleqërisë. Shtimi i depresionit, vetmia, shpërngulja në lokalitete të panjohura, humbja e kuptimit të familjes dhe shoqërisë si dhe humbja e personave që i do janë sigurisht disa prej faktorëve që ndikojnë në shkallën e lartë të vetëvrasjeve tek mosha e vjetër. Në kulturat dhe komunitetet në të cilat të moshuarit janë të respektuar dhe mbesin persona të rëndësishëm në jetën e familjes, vetëvrasjet janë shumë të rralla. Percy Brigdman, fitues i çmimit Nobel në fizikë dhe pozitivist i njohur amerikan, qëlloi për vdekje veten në moshën 80 vjeçare. Ai ishte i sëmurë nga kanceri dhe kishte dhembje të mëdha. Një ditë para se ta vriste veten, ai ua kishte postuar Universitetit të Harvardit indeksin e veprave të tij të përmbledhura.

Parandalimi[redakto | redakto tekstin burimor]

Vetëvrasja dhe besimi fetar[redakto | redakto tekstin burimor]

Vetëvrasja dhe drejtësia[redakto | redakto tekstin burimor]