Bejtexhinjtë

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Bejtexhijtë shqiptarë)
Jump to navigation Jump to search

Bejtexhinjtë ose bejtaxhijtë në Veri, kanë qenë vjershatarë popullorë në traditën muslimane.[1] Në realitetin shqiptar shënjon të njëjtën gjë,[2] fillimisht muslimanë, që lëvruan sistemin e vjershërimit të njohur si bejte,[3] të cilat i nxirrnin ndër ahengje kryesisht.[2] Përhapja e këtij sistemi vjershërimi dhe nisja e shkrimit të poezisë muslimane në gjuhën vendase i dha formë një letërsie që zgjati për rreth dy shekuj në mjedisin shqiptar,[4] pjesë e letërsisë shqipe me alfabet arab.[5][6][7][8]

I quajtur edhe ashik (dashnor, i djegur pas) ose shaír,[6][9] hartuesi i bejtave, bejtaxhiu sipas Pipës është gjegjësi qytetas i rapsodëve të maleve të veriut. Por ndryshe nga këta, bejtaxhiu ishte profesionist dhe mund ta përdorte dhuntinë e tij vjershëruese për të nxjerrë bukën e gojës. Bejtaxhijtë zakonisht vinin nga shtresa qytetëse të ulëta ose të mesme, rastësisht mund ta pranonte mbrojtjen e një zotnie të fuqishëm. Në pjesën më të madhe të kohës ai ishte vox populi, regjistrues i fasta-ve (prapësive) të qytetit të tij si dhe zëdhënës për kritikën popullore.[10]

Historia[redakto | përpunoni burim]

Pasi bejtja zuri vend brenda metrikës folklorike dhe u bë pjesë e saj, ajo u përdor për subjekte erotiko-mistike dhe epiko-didaktike nga poetët muslimanë në Shqipërinë Qendrore dhe Jugore, duke ruajtur karakterin e prejardhjes. Ndërsa në veri mori paraqitje më popullore dhe shpesh të pagdhendur, ku më së shumti u përdor për satirat.[3] Krjimtaria e bejtexhinjve ishte e ndikuar fuqishëm nga kultura islame.[1] Bejtari i parë për të cilin dihet se ka shkruar poezi, ka qenë Dervish Hasani nga Krusha e Vogël i pari i një teqeje të tarikatit HalvetiRahovec, në fundin e shek, XVII. Vargjet e tij kanë mbijetuar pjesërisht ose aspak.[6]

Shek. XVIII[redakto | përpunoni burim]

Dëshmia më e hershme e shkrimit të poezive me alfabet arab është poezia me titull Imzot, mos na lërë pa kahve nga Muçi Zade, më 1725.[11] Krijim që përbën njëheri edhe krijimin letrar më të vjetër shkruajtur me dialektin toskë brenda në Shqipëri. Poeti i parë i madh i kësaj letërsie ishte Nezim Frakulla, i cili la një divan[1] duke ruajtur metrikën e modeleve orientale.[12] Mbrojtësit e Nezimit, Sulejman pashë Vërlaci i Elbasanit dhe Ismail pashë Velebishti i Vlorajve, ishin po ashtu bejtarë.[6]

Bashkëkohësi dhe bashkëqytetari i Nezimit, Sulejman Naibi, la po ashtu një divan që u zhduk gjatë Luftës së Dytë Botërore, kësodore nga veprimtaria e tij njihen vetëm ç'ka mbetur nëpër këngë popullore siç është kënga Mahmudeja e stolisurë.[13]

Gjysmën e dytë të shekullit, poetët gjysmë të kultivuar si shkodranët Mollà Dobraçi, Mollà Pata dhe kolonjari Hasan Zyko Kamberi e popullarizuan këtë mënyrë poetike, dhe u përpoqën ta sillnin bejten në ujdi me tetërrokëshin kombëtar.[12] Dy të parët pasuan Kara Mahmud pashën e Bushatllinjve në fushatën e tij kundër Kurt Ahmet pashës, lanë bejte epiko-satirike të situatave të ndryshme të mjedisit qytetar shkodran, si në luftë.[3][10] Kamberi la vargje një mevlud të shkurtër, ilahi dhe mbi pesëdhjetë poezi me tematika sociale,[13] ku praktikoi edhe satirën.[10]

Shek. XIX[redakto | përpunoni burim]

Në shtjellën e përplasjeve mes familjes Jella dhe Toptanve në Tiranë dhe dëmit ekonomik që shkaktonte mosqendrueshmëria e rendit, terziu bejtar Zenel Bastari nga Tirana e thuri në vargjet e titulluara Tirona jonë si msoi. Bejtja Meti i Mlla Rexhepit shënjon shpotitjen që i bëhet nëpunësit dhe mullait imoral përmes një portret satirik.[14] Bashkëkohësi i Bastarit nga Çamëria, Muhamet Kyçyku - që mbahet si autori më i dalluar i kësaj letërsie fillimshekullin e XIX - la një ndër veprat që ka mbijetuar e plotë, Erveheja si dhe Jusufi e Zelihaja.[15] Ndër poetët e tjerë të traditës së shkrimit përmes Elifbasë qenë edhe Tahir efendi Boshnjaku, Et'hem bej Molla,[16] dervishi Tahir Nasibi që themeloi teqenë e Frashërit, si dhe pasuesit e tij,[6] vëllezërit Dalip dhe Shahin bej Frashëri.[17][18]

Nga fundi i shekullit XIX në mjedisin shkodran spikasin Osja i Falltores dhe Hila i Files.[10]

Shek. XX[redakto | përpunoni burim]

Në Tiranë satirist politik gjatë viteve '20-'30 ka qenë Hafiz Ibrahim Dalliu. Në vijim të traditës së pasur të bejtaxhijve, në Shkodrën e viteve '30 bejtaxhia më i hollë ishte rrobaqepësi Kolë Tivari, i cili gjatë viteve '30 fshikullonte politikën jopopullore të qeverisë ndër bejta që recitoheshin gjatë karnevaleve të Shkodrës. Tjerë bejtaxhij shkodranë që ishin aktivë në vitet '30 ishin: Hamdi Bejtja, anëtari i një tarikati sufi, autor i shumë pamfleteve të cilat ai vetë i shpërndante rrugëve; Pjetër Gjini, i cili botoi shumë histori gazmore me rima në stil popullor, si p.sh. Malcori në Paris; Ndoc Vasija, vargu satirik i të cilit ishte shumë afër poezisë së kultivuar.[10]

Tradita e shkrimit të vargjeve me alfabet arab vazhdoi në Kosovë deri më 1947,[19] ndërsa si rrjedhë krijimtarie deri në vitet 1980.[20]

Trashëgimia[redakto | përpunoni burim]

Vjershërimin e tyre përmes bejteve e ushtruan kryesisht në mjedisin qytetar,[3] ndër ahengje.[2] Bejtexhinjtë qenë rapsodë me talent e me forcë krijuese që shkruan një letërsi të re shqiptare të mbështetur në traditën islamike, por edhe një gjuhë letrare të re, sado ende të papërpunuar. Letërsia shqiptare u shkrua me shkrim arab për më se dy shekuj, duke lulëzuar në shek. XVIII dhe gjysmën e parë të shek. XIX pasi u zëvendësua shkallë-shkallë me romantizmin e Lëvizjes Kombëtare, shkruar kryesisht me alfabete të bazës latine.[21] Bejtet gjetën rrugën për tek thesari anonim i folklorit dhe kanë qenë jetë e mot pjesë përbërëse e këtij të fundit.[10] Këngët qytetare shqiptare u ndikuan nga vjershërimi i bejtexhinjve, duke përvetësuar dhe imituar modulet e Lindjes së Mesme,[22] dhe letërsia përkatëse u shkri brenda këtij formacioni letrar.[23]

Elsie çmon si vijuese të kësaj letërsie atë që u zhvillua në mjedisin shpirtëror bektashian.[19] Vepra satirike e fratit françeskan Gjergj Fishta është krejt në sintoni me traditën shkodrane të bejtaxhijve, të cilën ai e ngriti në nivel letrar.[10]

Studimi[redakto | përpunoni burim]


Referencat[redakto | përpunoni burim]

  1. ^ a b c Elsie, Robert (1997). "Histori e Letërsisë Shqiptare" (PDF). Dukagjini. f. 52–53. Marrë më 14 prill 2019. 
  2. ^ a b c Dizdari, Tahir (2005). "Bejte-ja" në Fjalorin e Orientalizmave në Gjuhën Shqipe. Tiranë: Instituti Shqiptar i Mendimit dhe i Qytetërimit Islam. f. 89. 
  3. ^ a b c d Pipa, Arshi (2013) [1978]. Trilogia Albanica I: Albanian folk verse: Structure and genre [Trilogjia Albanika I: Vargu folklorik shqip: ndërtimi dhe gjinitë]. Tiranë: Princi. f. 33–35.  9789928409065. 
  4. ^ Elsie 1997, p. 54.
  5. ^ Bulo, Jorgo (2001). "Les lettres albanaises dans les siecles XVIII-XIX et les points de concordans avec les cultures arabo-persiannes: le cas de l'Aljamiado albanais". Bulletin. AIESEE. 30-31: 277–278. 
  6. ^ a b c d e Elsie, Robert (1992). "Albanian Literature in the Moslem Tradition: Eighteenth and Early Nineteenth Century Albanian Writing in Arabic Script" [Literatura shqipe në traditën islame: Gjuha shqipe me gërma arabe gjatë shekullit të 18të dhe 19të] (PDF). Oriens. Brill. 33: 287–306. 
  7. ^ Abazi (Egro), Genciana (2011). "Mbi historinë e fjalës bejtexhi". Ura. 6: 96–98. 
  8. ^ Osmani, Shefik; Kazazi, Njazi (2004). "Alhamiada shqiptare: shtrirja e literaturës lhamiadiste në të gjitha territoret shqipfolëse". Univers. 5: 195–204. 
  9. ^ Dizdari 2005, pp. 42, 943.
  10. ^ a b c d e f g Pipa 2013, pp. 146-147.
  11. ^ Mehazi, Sulejman (5 korrik 2015). "Poezia shqipe me alfabet arab dhe rrugëtimi i saj poetik". zeriislam.com. 
  12. ^ a b Pipa 2013, pp. 36-37.
  13. ^ a b Elsie 1997, p. 55.
  14. ^ Elsie 1997, p. 57.
  15. ^ Norris, Harry Thirlwal (1993). Islam in the Balkans: Religion and Society Between Europe and the Arab World. Univ of South Carolina Press. f. 79–80.  9780872499775. 
  16. ^ Norris 1993, pp. 76-77.
  17. ^ Elsie 1997, p. 60.
  18. ^ Norris 1993, p. 181.
  19. ^ a b Elsie 1997, p. 63.
  20. ^ Sinani 2010, p. 84.
  21. ^ Elsie 1997, pp. 62-63.
  22. ^ Koço, Eno (2018). Traditional Songs and Music of the Korçë Region of Albania. Cambridge Scholars Publishing. f. 10–11.  9781527510401. 
  23. ^ Fetiu, Sabri (2010). "Vendi i letërsisë popullore në historinë e letërsisë shqipe" (PDF). Historia e Letërsisë Shqipe: Materialet e Konferencës Shkencore 30-31 tetor 2009: 50.