Arad

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Arad
Qytet
noform
Vendndodhja
Arad (Rumania)
Arad
Administrimi
Shteti Flamuri Rumania
Qarku Arad
Kryetari i Bashkisë Gheorghe Falcă
Partia Partia Demokratike Liberale
Statistika dhe Transporti
Lartësia 116.5 m (m.n.d.)
Themelimi 1028
Sipërfaqja 46.18 km2
Zona Kohore UTC+2
Koordinatat 46° 10′ 0″ Veri

21° 19′ 9″ Lindje

Demografia
Popullsia 172,824 banorë
Dendësia 3,638 banorë/km2
Faqja Zyrtare www.primariaarad.ro

Arad (hungarisht: Arad; serbisht: Арад) është kryeqendra e Qarkut Arad, në Rumaninë perëndimore, në rajon Crişana, mbi lumin Mureş.

Aradi është një qendër e rëndësishme industriale dhe nyje e transportit, është edhe selia e një kryepeshkopate ortodokse rumune dhe dy institucione me karakter universitar, një seminar teologjik ortodoks rumun, një shkollë të trajnimit për mësuesit dhe një konservator muzike. Qyteti ka një popullsi prej rreth 172.000 banorësh, duke e bërë atë qytetin e 13-të më të madh në Rumani. Aradi është qyteti i tretë më i madh në pjesën perëndimore të vendit pas Timishoarës and Oradeas.

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

  • 1028 - Për herë të parë përmendet zona.
  • 1078 - 1081 - Përmendja e parë e qytetit
  • 1131 - Aradi është përmendur në Kronikë e pikturuar nga Vjena
  • 1526 - Pas Betejës në Mohács, Joan Zapolja, zgjidhet Mbret i Hungarisë dhe fiton kontrollin e qytetit të Arad
  • 1541 - Pas rënies së osmanëve, qyteti kalon nën administrimin e Principatës Autonome të Transilvanisë
  • 1551 - 1595 - Qyteti ishte i pushtuar dhe i administruar nga Perandoria Osmane, qarku u nda në tre sanxhaqe.
  • 1553 - 1555 - Në mes të këtyre viteve, osmanët ndërtuan Kalanë e parë te qytetit në bregun verior të lumit Mureş.
  • 1595 - Trupat e Transilvanisë pastruan luginën nga osmanët, kështu qyteti i Aradit u riintegrua në Prinicpatën e Transilvanisë.
  • 1599 - Pas fitores së trupave të Mihai Viteazunë Şelimbăr, qyteti hyn nën autoritetin e Voivodinës deri në 1601 kur Gabriel Bethlen ia kthen luginën Mures përsëri osmanëve.
  • 1683 - Pas dështimit të rrethimit otoman të Vjenës, trupat e Habsburgëve pushtuan qytetin në 1687
  • 1699 - Pas Paqes së Karlowitzit, lugina e lumit Muresh u bë kufiri i ri midis Perandorisë së Habsburgëve dhe Perandorisë Osmane, duke e bërë qytetin seli te trupave të rojës kufitare.
  • 1715 - Murgu Camil Hofflich ngriti shkollën e parë në gjuhën gjermane
  • 1724 - Kolonët e parë gjermane nga Franken vijnë në jug të lumit dhe të krijojë Neu Arad
  • 1812 - Krijimi i "Preparandiei ", - shkolla e parë e mësimit të gjuhës dhe përgatitjes së mësuesëve në Rumani
  • 1817 - Jakobi Hirschl ndërton teatrin më të vjetër në Rumani - Teatri Hirschl
    • 1868 - Mihai Eminesku ka marrë pjesë si një sufler
  • 1833 - Konservatori i gjashtë i Muzikës në Evropë, pas Parisit, Pragës, Brukselit, Vjenës dhe Londrës
    • 1834 - qyteti merr statusin e qytetit të lirë mbretëror
    • 6 tetor 1849 - Revolucioni hungarez
    • 1890 - Krijimi i Shoqërisë së Filarmonisë së Aradit, Arad Philharmonia Egyesület
    • 1846 - Franz Liszt në qytet
    • 1847 - Johann Strauss në qytet
    • 13-15 maj 1919 - Iuliu Maniu, nacionalist rumun, bëri thirrje për ndarjen e Transilvanisë nga Hungaria, dhe mundësoi bashkimin e saj me Rumaninë
    • 1922 - George Enescu në qytet
    • 1924 - Bela Bartok në qytet
  • 1937 - Përforcohet aktiviteti ekonomik, Aradi del në vendin e parë në Transilvani dhe në të katërtin në Rumani.
  • 1989 - Arad është qyteti i dytë më i madh në Rumani e cila është kundër regjimit komunist dhe u bashkua me revolucionarët e pjesës tjetër të vendit.
  • 1990 - 1991 - rikrijim i arsimit të lartë
    • Universiteti i Goldis West Vasile
    • Universiteti Aurel Vlaicu
  • 1999 - U përurua Zona Industriale Arad

Lagjet[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Aradul Nou
  2. Centru
  3. Aurel Vlaicu
  4. Micalaca
  5. Grădişte
  6. Alfa
  7. Bujac
  8. Confectii
  9. Functionarilor
  10. Gai
  11. Parneava
  12. Sânnicolaul Mic
  13. Colonia
  14. Subcetate

Popullsia[redakto | redakto tekstin burimor]

Historik i popullsisë së Aradit
Viti Popullsia
1900 53,903
Regjistrim i 1912 rritje 63,166
Regjistrim i 1930 rritje 77,181
Regjistrim i 1948 rritje 87,291
Regjistrim i 1956 rritje 106,460
Regjistrim i 1966 rritje 126,000
Regjistrim i 1977 rritje 171,193
Regjistrim i 1992 rritje 190,114
Regjistrim i 2002 rënie 172,827
Regjistrim i 2009 rënie 166,003

Sipas regjistrimit të vitit 2002, komuna e Arad ishte vendbanim për 172.827 banorë. Ndarja etnike e qytetit ishte si vijon : 142.968 rumunë (82,72 %), 22.492 hungarezë (13,01 %), 3.004 romë (1,74%), 2.247 gjermanët (1,31 %) dhe 2.116 të kombësive të tjera (1,22 %). Popullsia kishte pak rënie nga viti 2006. [1]

Grupeve kryesore fetare ishin ortodokse rumune (72,7%), Katolike Romane (12,1 %), Baptiste (4,5 %), Pentecostal (4,4 %), Reformator (3,1 %), dhe greko-katolikë (1,1 %).

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]

Commons-logo.svg         Wikimedia Commons ka materiale multimediale në lidhje me: Arad, Romania
Qendra e qytetit (Rilindje)

Referenca[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Populaţia judeţelor, municipiilor şi oraşelor, la 1 iulie 2006 (Romanian). INSSE (2007). Vizituar në February 6, 2010.