Haxhi Qamili

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Haxhi Qamili para ekzekutimit, Durrës 1916.

Qamil Xhameta i njohur si Haxhi Qamili (Sharrë, 1876 - Durrës, 16 gusht 1915) mendohet se ka qenë sheh i tarikatit Melami dhe njëri nga prijësit e kryengritjes së viteve 1914-1915 në Shqipërinë e Mesme.[1]

Biografia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

U lind në Sharrë, i biri i Zyber Xhametës,[2] ishte shehu i një teqeje të tarikatit Melami.[3][4][5] Pasuesit e këtij tarikat kishin ndjekur kryengritjen e madhe në Rumeli në shekullin e 15 të drejtuar nga shejh Bedredini, nxitur për barazinë shoqërore dhe braktisjen e luksit të shfrenuar.[6] Sipas Thanas Floqit, në rininë e tij kishte punuar për Toptanasit.[7] Sipas Mid'hat Frashërit, pasi nuk e pranoi rekrutimi i redifëve, shkoi vullnetar në mbrojtje të Shkodrës vjeshtën e 1912, i dekoruar për trimërinë e tij nga Hasan Riza Pasha.[8]

Kryengritja[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kryengritja nisi në mesin e majit të 1914, por zanafillën e kishte që më 1913 nga Banka Kombëtare që themeloi Qeveria e Vlorës. Fryma e kryengritjes gjeti mbështetje në ish-zyrtarët osmanë, hoxhallarët dhe nga fshatarët të cilët kishin frikë nga humbja e tokave nga spekullimi financiar. Më 17 maj 1914 kryengritja shpërtheu rreth Shijakut dhe Kavajës. Më 18 maj kryengritësit morën Tiranën, dhe pak më vonë u drejtuan nga Durrësi ku të paraqitnin kërkesat e tyre, por u zmbrapsën me forcën e armëve.[6] Më 3 qershor 1914 kryengritësit në Shijak, bënë të ditur kërkesat e tyre në një mbledhje në Kavajë, ndër kërkesat kërkonin largimin e Princ Vidit të sjellur nga Fuqitë e Mëdha. Kryengritësit myslimanë kërkuan ribashkimin e Shqipërisë me shtetin osman ose së paku të qeverisej nga një princ osman nën sovranitetin e sulltanit dhe në përputhje me Sherijen. Flamuri që mbanin kryengritësit ishte me yll e hënë në fushë jeshile. Në Shijak u formua "kryeqendra", ku Mustafa Ndroqi qe kryetari, Xhenabi Adil zëvendësi dhe oficeri xhonturk Qamil Haxhi Fejza kryekomandanti i trupave, ndërsa Musa Qazimi, myftiu i Tiranës,[6] dhe Haxhi Qamili qenë anëtarë.[1][6] Porse Haxhi Qamili qe prijësi i njëmendtë shpirtëror i fshatarësisë, i cili e ndjente veten që kishte caktim hyjnor për të zhbërë padrejtësitë.[6]

Së pari shpërndau pasurinë e tij tek të varfërit dhe jetimët, më pas u zhvendos nga një vend në tjetrin duke konfiskuar mallrat dhe shtëpitë e të pasurve e duke ua dhënë të varfërve. E tillë shkoi kryengritja saqë korrikun e 1914 e gjithë Shqipëria përveç Durrësit, Vlorës dhe Korçës, qe ndër duart e kryengritësve. Durrësi dhe Vlora ende mbaheshin nga administrata e Vidit, ndërsa Shkodra qe nën administrimin ndërkombëtar.[6]

Gushtin e 1914, kryengritësit e Haxhi Qamilit përparuan drejt Vlorës ku mposhtën trupat e dobëta qeveritare që duhet ta kishin mbrojtur qytetin kund pranë Lushnjes. Pas mosmarrëveshjeve të "kryeqendrës" me Esad pashë Toptanin, dhe kur Perandoria Osmane u shpalli luftë fuqive të Antantës, më 14 nëntor 1914 - shpërtheu edhe konflikti i armatosur mes kryengritësve dhe njësive të pashait. Më 23 nëntor, kryengritësit me prijën e Haxhiut, sulmuan Tiranën dhe dogjën sarajet e pashait Toptanas[6]Derven.[9] Esadi u rrethua në Durrës, i ndihmuar nga italianët.[9]

Janarin e 1915 kryengritësit me Qamilin në krye bënë një mbledhje në Tiranë, ku vendosën se qeveria e Esad Pashës ishte jolegjitime dhe duke pohuar neutralitetin e shqiptarëve në Luftën e Parë Botërore.[10] Më 9 maj 1915 në Tiranë, në një mbledhje të Këshillit të Përgjithshëm, u zgjodh komandant i përgjithshëm.[11] Duke shikuar pushtimin e jugut nga andartet greke, zbarkimin e italianëve në Vlorë dhe rrezikun edhe më të madh serb që bëhej gati të ripushtonte Shqipërinë, pleqësia e kryengritësve u dërguan letra Serbisë dhe fuqive të mëdha. Për të mos u dhënë shkas që të pushtoheshin, u propozonin paqen dhe iu zotuan që të mos shërbenin si mercenarë me asnjërën palë ndërluftuese të luftës botërore.[6]

Megjithatë, ushtria serbe mësyu Shqipërinë nga Dibra më 2 qershor 1915. Trupat e Haxhi Qamilit i bënë një pritë të fortë në Qukës dhe Qafë Krrabë, por u thyen. Myftiu Musa Qazimi dhe Haxhi Qamili u zunë rob nga serbët, të cilët më 11 qershor mbërritën në Tiranë dhe pas dy ditëve në Durrës ku liruan Esad Pashën nga rrethimi që i kishin bërë kryengritësit. I dorëzuan atij dy krerët e kryengritjes; Musa Qazimi, Haxhi Qamili, Qamil Haxhi Fejza u dënuan me varje nga një gjykatë ushtarake e drejtuar nga Xhelal bej Zogu.[12] Haxhi Qamili u var më 16 gusht;[13] krerë të tjerë u dënuan me pushkatim.[6]

Trashëgimia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ndër bashkëkohësit, Sali Nivica nuk e përkrahte kërkesën e tij për princin musliman për shtetin shqiptar, por mbështet karakterin klasor të lëvizjes së masave. Vllamasi e sheh si kundërkombëtar, Avni Rustemi më 1921 në mbledhjen themeluese të federatës Atdheu deklaroi se "shkaku i prishjes së Shqipërisë nuk duhet kërkuar te rebelët, por te bejlerët"; duke u vendosur kështu në të njëjtën linjë me veprimtarinë e Haxhi Qamilit. Halim Xhelo te Liria Kombëtare më 1928 e portretizon si "njeri të pagdhendur dhe fanatik", por gjithashtu synon ta arsyetojë lëvizjen si të bazuar mbi interesa klasore.[14] Thanas Floqi e përshkruan "Me anë të ca veprimeve energjike, në dukje të drejta u ngjit shpejtë dhe u bë terrori i njerëzve të shkolluar dhe patriotë. Për thuajse një vit ishte njeriu që kontrollonte Shqipërinë e Mesme."[7] Sejfulla Malëshova më 1928 e krahasonte me Pugaçovin, një kozak që i priu një kryengritjeje të fshatarësisë ruse. Kurse Mid'hat Frashëri e krahason kryengritjen me bolshevizmin.[15]

Analiza historike[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Enver Hoxha besonte se kryengritja fshatare nën drejtimin e Qamilit ishte kryesisht e fshatarëve të varfër, të cilët mbështeteshin tek forma tradicional qeverisëse si kuvendet e fshatit për të organizuar dhe drejtuar një përpjekje kundër interesave feudale.[16] Kësodore Hoxha u angazhua që Haxhi Qamili të interpretohej si një simbol i luftës popullore kundër imperialistëve të jashtëm dhe armiqve klasorë të brendshëm.[14] Kështu, në historiografinë e kohës së komunizmit për Qamilin thuhet se ai predikonte se çdo pronë që tejkalonte nevojat personale t'u kalonte skamnorëve, duke cituar Kuranin dhe duke përcjellur mësimin e tarikatit Melami, i cili mëson kundër pronës private.[17] Gjithashtu thuhet se kryengritësit nën komandën e Qamilit konfiskuan çifligjet e feudalëve, dogjën sarajet e bejlerëve dhe ndihmuan të varfërit, të pamundurit dhe jetimët.[1] Sipas Enver Hoxhës, lëvizja e Qamilit ishte "kundër feudalëve, pashallarëve, bejlerëve dhe agallarëve, pronarëve të tokave dhe privilegjeve në tërësi".[18] Në debatin intelektual të kohës së regjimit, ndër kundërshtuesit e këtij interpretimi ka qenë Skënder Luarasi,[19] Osman Myderizi dhe të tjerë, të cilët goditën për këtë kundërshtim kundër karakterit "kombëtar" të kryengritjes.[20]

Në këtë vazhdën e interpretimit zyrtar, në fshatin e prejardhjes iu kushtua muzeu figurës së tij, në mjediset e të cilit u xhiruan edhe skena të filmit "Nëntori i dytë". Më 1993 muzeu u plaçkit dhe vitin pasardhës u dogj. Në dhjetor të 2012 së bashku me shumë banesa tjera që u qe dhënë statusi monumente në kohën e diktaturës, iu hoq statusi "Monument i Kulturës" nga ministria e Kulturës.[21]

Historiografia moderne ka kritikuar ashpër portretizimin e Haxhi Qamilit në veprat e kohës së komunizmit pasi ato vepra "rrekeshin të provonin të vërtetat e [Enver] Hoxhës në vend që të kërkonin të vërtetën".[22] Duke hedhur poshtë linjën komuniste sipas së cilës lëvizja ishte përparimtare, anti-feudale dhe për barazi, Kolasi and Rrapaj këmbëngulin që rebilimi ishte "kryengritje reaksionare myslimane" e motivuar nga "frika e fshatarëve se tokat e tyre mund t'ua merrte qeveria."[22] Teksti i historisë i Akademisë e përshkruan "një fshatar analfabet me çrregullime mendore por shumë patriot dhe besimtar," si dhe që njihej si "Haxhi Zjarri".[2]

Shkolla e Sharrës[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në gusht të 2006 një e përditshme e Tiranës shkruajti për shkollën e ciklit të ulët në Sharrë që mbante emrin e Haxhi Qamilit. Nga opinionistët dhe intelektualët u trajtua si skandal dhe pati prononcim nga ministri i Arsimit i kohës. Në të njëjtin muaj me datë 18 u botua tek "Tirana observer" opinioni i banorëve të Sharrës, mes tyre edhe familjarë të Haxhi Qamilit, shprehën tjera qëndrime nga "elitarët" e Tiranës: "Ai mendonte vetëm për të varfërit"; "Ka dhënë ndihmesën e vet në mbrojtjen e Shqipërisë së Mesme. Ai ka qenë gjithmonë gati t'i ndihmojë fshatarët e varfër dhe i përbuzte agallarët dhe bejlerët"; "Ka qenë atdhetar... për mua është hero"; "Figura më e ndritur në atë kohë në Shqipërinë e Mesme". Përveç shkollës, kujtesa popullore ka emërtuar edhe vende të tjera në atë zonë me emrin e tij: një urë dhe një burim. Kështu, - shkruan Enis Sulstarova - një hendek ekziston mes historisë zyrtare bashkëkohore që e sheh këtë figurë si simbol të injorancës dhe anarkisë me kujtesën popullore vendore, që e sheh si hero popullor të krahinës e madje hero.[14]

Vepër që e trajton[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  • Floqi, Thanas (2008). Fytyra e vërtetë e Haxhi Qamilit: kujtime për vitet e mbrapshta 1914-1915. Tiranë: 55.

Referimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Literatura[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  • Elsie, Robert (2012). A Biographical Dictionary of Albanian History (në anglisht). Londër: I.B. Taurus & Co Ltd.
  • Frashëri, Kristo (1964). The History of Albania: A Brief Survey (në anglisht). Tiranë.
  • Hoxha, Enver (1977). Vepra. 23. Tiranë: Shtëpia Botuese "8 Nëntori".
  • Ikonomi, Ilir (2016). Esat pashë Toptani: njeriu, lufta, pushteti. Tiranë: UET press. fq. 574. ISBN 978-9928-190-91-8.
  • Pearson, Owen (2004). Albania and King Zog: Independence, Republic And Monarchy 1908–1939 (në anglisht). New York: New York University Press.
  • Pollo, Stefanaq; Puto, Arben (1981). The History of Albania: From its Origins to the Present Day (në anglisht). Londër: Routledge & Kegan Paul Ltd.

Citimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ a b c Frashëri 1964, p. 196.
  2. ^ a b Akademia e Shkencave e Shqipërsië (2007). Historia e popullit shqiptar. 3. Tiranë: Toena. fq. 68–71.
  3. ^ Schmitt, Oliver Jens; Rathberger, Andreas (2010). Religion und Kultur im albanischsprachigen Südosteuropa (në gjermanisht). Peter Lang. fq. 154. ISBN 9783631602959.
  4. ^ Elsie 2012, p. 376.
  5. ^ Pearson 2004, p. 84.
  6. ^ a b c d e f g h i Kaleshi, Hasan (1976). "Haxhi Qamili". Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas (në gjermanisht). 2. München. fq. 131–133.
  7. ^ a b Flloqi, Thanas. "Si u var Haxhi Qamili?". opinion.al. Marrë më 2 janar 2019.
  8. ^ Shpuza, Gazmend (13 korrik 2014). "Haxhi Qamili, pararendës i bolshevizmit?!". Gazeta shqiptare (6114): 14–15.
  9. ^ a b Ikonomi 2016, pp. 366–371.
  10. ^ Pearson 2004, p. 87.
  11. ^ Ikonomi 2016, p. 403.
  12. ^ Pearson 2004, p. 90.
  13. ^ Ikonomi 2016, p. 406.
  14. ^ a b c Sulstarova, Enis (2007). Haxhi Qamili: Rebel, Hero dhe Kundërhero. Polis. Tiranë: UET. fq. 53–67.
  15. ^ Hoxha, Çelo (13 prill 2013). "Haxhi Qamili, lavdërimi i kriminelit". Standard (2585): 14-15.
  16. ^ Hoxha 1977, p. 142.
  17. ^ Pollo, Puto 1981, pp. 164-165.
  18. ^ Hoxha 1977, f. 171.
  19. ^ Luarasi, Petro (29 janar 2009) [14 shtator 2006]. "Dëshmia e Skënder Luarasit: Enver Hoxha, Haxhi Qamili dhe "dumbabët"". Ndryshe (106): 6–7.
  20. ^ Meksi, Aleksandër (16 janar 2000). "Shënime për Haxhi Qamilin: [Lidhur me një shkrim të Qamil Çeliramës për karakterin e lëvizjes së Haxhi Qamilit]". Gazeta shqiptare (1793): 6.
  21. ^ Peti, Enkeleda (18 mars 2013). "Flet nipi i Haxhi Qamilit: pse u përplasëm me Topallin: [në fshatin Sharrë të Tiranës, aty ku ngrihej muzeu dhe shtëpia e heroit, si u shkatërrua shtëpia pas vlerësimit të historianëve]". Shekulli (3903): 14.
  22. ^ a b Rrapaj, Jonilda; Kolasi, Klevis (2013). "The Curious Case of Albanian Nationalism: the Crooked Line from a Scattered Array of Clans to a Nation-State" (PDF). The Turkish Yearbook of International Relations (në anglisht). Ankara University, Faculty of Political Science. 43: 185–228. Arkivuar nga origjinali origjinali (PDF) më 27 qershor 2018. Marrë më 3 janar 2019.