Ismail Kadare

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Ismail Kadare
Ismail Kadare 1.jpg
Ditëlindja: (1936-01-28) 28 Janar, 1936 (82 vjeç)
Vendlindja:Gjirokastër, Shqipëri
Kombësia:Shqiptar
Edukimi:Universiteti i Tiranës, Instituti Gorki
Profesioni:Shkrimtar, Akademik
Aktiv në vitet:1954 - sot
Zhanri:poet, prozator, eseist
Vepra të shquara:

Ismail Kadare (frëngjisht: Ismaïl Kadaré, lindur në Gjirokastër, më 1936) është një ndër shkrimtarët më të mëdhenj bashkëkohorë [1][2][3][4][5]. Si shkrimtar shquhet kryesisht për prozë, por ka botuar edhe vëllime me poezi dhe ese. Nisi të shkruajë kur ishte ende i ri, fillimisht poezi, me të cilat u bë i njohur, e më pas edhe prozë, duke u bërë prozatori kryesor shqiptar.[6][7] Deri më sot veprat e tij janë përkthyer në rreth 45 gjuhë të ndryshme, duke qenë kështu përfaqësues kryesor i letërsisë shqipe nëpër botë.[8]

Në vitin 1996 Kadare u bë anëtar për jetë i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike në Francë. Në vitin 1992 u vlerësua me Prix Mondial Cino Del Duca; më 2005 fitoi Man Booker International Prize, më 2009 çmimin "Prince of Asturias Awards" për Artet, kurse në vitin 2015 Çmimin Jeruzalem, e më 2016 presidenti francez ia ndau titullin “Komandant i Legjionit të Nderit”.[9][10] Viteve të fundit, ai e ndan kohën e tij mes Francës dhe Shqipërisë.

Kadare njihet si shkrimtar i cili në veprat e tij në mënyrë të qëllimshme u shmang nga realizmi socialist, dhe si i tillë veprat e tij u përkthyen dhe u lavdëruan nga kritikët dhe lexuesit anembanë botës. Ai krijoi një vepër me karakter universal por që rrënjët i ka thellë në tokën shqiptare.[11] Kadare konsiderohet nga disa si një nga shkrimtarët dhe intelektualët më të shquar evropianë të shekullit të 20-të, si dhe një zë universal kundër totalitarizmit.[12]

Jeta

Vitet e hershme

U lind më 28 janar 1936 në Gjirokastër, në një familje qytetare, i biri i Halit Kadaresë dhe Hatixhes nga familja Dobi.[13] Çifti do të kishte edhe dy fëmijë të tjerë, Shahinin dhe Kadrien.[14]

Shkollën fillore dhe të mesme e mbaroi në Gjirokastër. Kur u vendos diktatura komuniste në Shqipëri ai ishte vetëm 8 vjeç.[15] Në moshën 12 vjeçare arrestohet nga regjimi i sapovendosur komunist nën akuzën “falsifikues monedhash”, meqë gjatë lojës me shokun e tij kishin krijuar me plumb të shkrirë monedha 5-lekëshe dhe ua kishin treguar gjithkujt me hare. Policia i arrestoi gjatë orës së mësimit në shkollë, dy ditë përpara ditës së votimeve dhe Ismaili bëri dy ditë burg derisa ndërhyri avokati i Kadarenjve dhe e liruan për shkak të moshës së mitur. Si ndëshkim, në shkollë iu thye nota e sjelljes nga pesë në tre. Më vonë do t'i përshkruante këto ndodhi në novelën Koha e parasë. Sipas Kadaresë qe skenar i mirëkalkuluar, në mënyrë që të goditej gjenerali Tahir Kadare.[16][17]

Në moshën 13 vjeçare zbuloi Makbethi, një ndër veprat e Shekspirit dhe kështu i lindi dashuria për letërsinë. Në këtë moshë shkroi tregimet e para të cilat i botoi te revista Pionieri në Tiranë,[18] Më 1954 botoi një përmbledhje poetike e quajtur "Frymëzime djaloshare".

Instituti Gorki

Studimet universitare i kreu në Tiranë, ku më 1958 mbaroi degën e Gjuhës e të Letërsisë në Universitetin e Tiranës dhe u diplomua për Mësuesi. Shkroi romanin e tij të parë "Mjegullat e Tiranës", të cilin e përfundoi në prag të vijimit të studimeve.[19] Në vitet 1958-1960 studioi në Moskë, në Institutin e Letërsisë Botërore "Maksim Gorki", gjatë periudhës së zbutjes hrushoviane. Atje pati mundësi të lexonte letërsi bashkëkohore perëndimore e cila kishte filluar të përkthehej në rusisht.[20] I zhgënjyer nga realizmi socialist mendon të lërë letërsinë krejtësisht. Detyrohet t'i braktisë studimet para kohe për shkak të prishjes së marrëdhënieve mes Shqipërisë dhe Bashkimit Sovjetik. U kthye në atdhe dhe nisi punë si gazetar dhe i mëshoi karrierës letrare.[21]

Vitet '60

Ballafaqimi i brezit të ri dhe të vjetër (1960-1961)

Përgjatë viteve '50 dhe në fillimet e viteve '60, Kadare ishte i njohur për poezi[6], kurse duke filluar nga vitet '60 edhe për prozë.[22] Rinia i pëlqente veprat e tij, për ta ai kishte diçka të re për të thënë. Ai hyri në rrethet e shkrimtarëve dhe kishte marrëdhënie të mira me figura letrare. Në vitin 1961 botoi edhe një vëllim poetik me titull Shekulli im.[6]

Ndërkaq qysh pas kthimit në Shqipëri filluan sulment ndaj tij duke e akuzuar për dekadencë.[23] Në atë periudhë pjesa më e madhe e shkrimtarëve i përkisnin brezit të dalë nga lufta. Konflikti mes tyre dhe brezit të ri që po dilte në skenë u shfrytëzua nga Enver Hoxha i cili në vitin 1961 organizoi një mbledhje mes shkrimtarëve të dy brezave. Kadare që i përkiste brezit të ri mbrojti letërsinë e re dhe çuditërisht Hoxha këtu mori anën e të rinjve. Kjo manovër e Hoxhës ishte edhe goditje ndaj brezit të vjetër ish-partizan.[23]

Kalimi në prozë (1962-1965)

Gjatë qëndrimit në Moskë kishte shkruar romanin "Qyteti pa reklama" duke sfiduar qëllimshëm rregullat e realizmit socialist. Për shkak të temës delikate të romanit, që bënte fjalë për studentë të shthurur e amoralë që arrijnë suksesin me anë të falsifikimeve, e që ishte në kundërshtim të plotë me frymën pozitive e heronjtë pozitivë që proklamonte realizmi socialist, romani mbeti pa u botuar.[24] Këtë vepër ia tregoi një miku të tij i cili e këshilloi që ta mbante të fshehur. Nga ky roman shkëputi një fragment,i cili u botua si novelë me titullin "Ditë kafenesh" më 1962 te "Zëri i Rinisë".[25] Sapo doli u ndalua.[26]

Në vitin 1962 e botoi tregimin Gjenerali i ushtrisë së vdekur të cilin më pas e zgjeroi, e bëri roman dhe e botoi të plotë në vitin 1963.[27][28][29] Në roman kishte injoruar realizmin socialst, mungonte personazhi pozitiv dhe nuk përmendej Partia. Ai u prit keq nga kritikët zyrtarë dhe u injorua.[30] Romani pasues, "Përbindëshi", i cili ishte antidogmatik[31] u botua në revistën Nëntori, mirëpo menjëherë u etiketua si dekadent dhe u ndalua.[32]

Gjatë viteve '60 në shkrimet e kritikës zyrtare kryesisht injorohet ose përmendet rrallë, në kontrast me shkrimtarët e mëdhenj të kohës të cilët kritika i pëlqente.[33]

Koha e Revolucionit Kulturor dhe më pas (1966-1969)

Më 1966, Enver Hoxha filloi revolucionin kulturor shqiptar dhe si rrjedhojë artistët u dërguan nëpër qytete provinciale për të qenë "gju më gju me popullin". Shkrimtarët dhe artistët u përballën edhe me indiferencë nga bota e jashtme demokratike, e cila nuk reagoi për persekutimin e tyre. Ata kuptuan se ishin të vetmuar përballë shtetit i cili mund të bënte me ta çfarë të donte pa u bezdisur prej askujt.[34]

Kadare u dërgua në qytetin e Beratit ku qëndroi dy vjet si korrespodent i gazetës "Drita", e ku u njoh me punëtorët e kombinatit të tekstilit. Në vitin 1967, Kadare u caktua në delegacionin e Lidhjes së Shkrimtarëve që u dërgua në Kinë, bashkë me disa delegacione tjera.[35] Në atë kohë Revolucioni Kulturor në Kinë ishte në kulm, ndërsa letërsia ndodhej në agoni. Shkrimtarë si Servantes dhe Shekspiri ishin të ndaluar. Përvojat e tij në Kinën komuniste do t'i trajtonte më vonë në veprën e tij.[36] Pas Kinës, delegacioni i Kadaresë qëndroi dy javë në Vietnam ku lufta ishte përshkallëzuar dhe bombardimet amerikane ishin në kulm. Ditën e fundit kur po kalonin lumin Mekong me një trap të madh i zë bombardimi midis lumit.[35]

Duke marrë parasysh që dy nga veprat e tij tashmë ishin të ndaluara kurse Gjenerali i ushtrisë së vdekur u prit frohtë dhe nuk mundi ta ribotonte, ai kuptoi se në këtë situatë nuk guxonte të bënte më gabime. Për t'ua mbyllur gojën kritikëve të shumtë që e sulmonin për shmangien nga "temat aktuale" dhe mostrajtimin në veprat e tij të temës së "ndërtimit të socializmit", Kadare vendosi ta shkruajë një roman me temë aktuale dhe që nuk binte ndesh me rregullat e realizmit socialist. Kështu shkroi pa dëshirën e tij[37] romanin Lëkura e daulles i cili u botua në vitin 1967 në revistën "Nëntori", në kulmin e revolucionit kulturor. Kritika zyrtare e priti me entuziazëm dhe e cilësoi si një sukses në "riedukimin" e shkrimtarëve.[38] Po të njëjtin vit u ribotua Gjenerali i ushtrisë së vdekur pas ca kompromisve të vogla të cilat nuk e kënaqën kritikën zyrtare.[39] Në atë kohë ai u përkthye dhe u botua në Bullgari dhe Jugosllavi, dy vende armike që konsideroheshin si "revizioniste".[40]

Vitet '70

Fillimet e suksesit ndërkombëtar (1970-1973)

Në fillim të vitit 1970 shtëpia botuese franceze Albin Michel botoi në frëngjisht romanin Gjenerali i ushtrisë së vdekur përkthyer nga Jusuf Vrioni.[41][28] Ai pati jehonë të jashtëzakonshme në Francë dhe brenda tri vjetësh u përkthye në gati 20 gjuhë.[28] Pas botimit në Francë, u zgjodh deputet gjer më 1982,[42] u detyrua të futej në Partinë e Punës të Shqipërisë.[43] Pas zhgënjimit nga temat aktuale, u rikthehet temave historike.[22] Në këtë kohë Kadare shkroi e botoi romanet Kështjella (1970) dhe Kronikë në gur (1971), të cilat përkthehen e botohen në Francë njëra pas tjetrës.[44] "Kështjella" bënte fjalë për rezistencën e shqiptarëve kundër osmanëve[44], ndërsa romani autobiografik "Kronikë në gur" bënte fjalë për qytetin e Gjirokastrës dhe fëmijërinë e Kadaresë aty gjatë Luftës së Dytë Botërore.[45]Gjatë këtyre viteve drejtonte po ashtu të revistën e vetme në gjuhë të huaj të Lidhjes së Shkrimtarëve, Les lettres albanaises.[46]

Në këtë kohë Kadare konsiderohej si shkrimtar i talentuar, por talenti i të cilit anonte kah dekadenca dhe subjektivizmi. Armiqtë e Kadaresë në organet e Sigurimit dhe garda e vjetër e Byrosë Politike e akuzonin atë vazhdimisht si "agjent i Perëndimit", që ishte njëra prej akuzave më të rrezikshme që mund të bëhej asokohe.[47]

Dimri i vetmisë së madhe

Pas publikimit të dy romaneve me temë historike, Kadare u përball me kritika pse nuk po shkruante për tema "aktuale", si "ndërtimi i socializmit". Për t'ua mbyllur njëherë e mirë gojën kritikëve, ai vendosi të shkruante një roman me temë prishjen e lidhjeve mes Shqipërisë dhe vendeve tjera komuniste. Meqë Enver Hoxha kishte qenë një nga aktorët kryesorë në mbledhjen e 81 krerëve të partive komuniste të botës, e cila u mbajt në Moskë në nëntor 1960, Kadare e bëri edhe atë personazh. Për të shmangur glorifikimin e tij ai iu lut autoritetve ta lejonin t'i shikonte procesverbalet e mbledhjes së Moskës dhe të merrte shënime nga to. Kështu Kadare e paraqiti ngjarjet në roman ashtu siç e dëshmonin dokumentet.[48]

Kopertina e botimit të dytë, të censuruar të "Dimrit të vetmisë së madhe"

Në roman paraqiteshin edhe pasojat e ndarjes së Shqipërisë prej vendeve tjera komuniste, pesimizmi i njerëzve, shpresat e disa pjesëve të shoqërisë për rrëzimin e komunizmit etj. Romanin e titulloi "Dimri i vetmisë së madhe" dhe e çoi në shtyp në fillim të vitit 1973.

Kur u botua romani, ai u prit jashtëzakonisht keq. Disa ditë pas botimit, në shtyp shpërtheu një fushatë masive kundër Kadaresë, e cila zgjati muaj me radhë. Në të u përfshinë fshatarë, punëtorë, studentë, ushtarë, kritikë, studiues, zyrtarë të lartë; shkurt, i gjithë mekanizmi i propagandës komuniste. Kadare u akuzua për mungesë "pozitiviteti" dhe "patriotizmi socialist", për "shtrembërim të historisë së prishjes me Bashkimin Sovjetik", ironizim të "parimeve të socializmit", "futjen e teorive borgjeze të revolucionit seksual", dhe "përkrahje të fshehtë të liberalizmit".[49] Vetë ministri i brendshëm Kadri Hazbiu u deklarua lidhur me romanin: "lexova dyzet faqe dhe pështyva dyzet herë".[50][51] Në maj të atij viti iu paraqitën Komitetit Qendror kërkesa për ta hequr veprën nga qarkullimi.[49][52] Enver Hoxha qëndroi i heshtur[52] dhe reagoi vetëm dy muaj pas fillimit të fushatës. [53] Kur gjatë një vizite në Elbasan u pyet rastësisht se çfarë mendonte për romanin, ai u shpreh se ai kishte të meta por qëndrimi i partisë në Moskë ishte paraqitur në mënyrë korrekte. Enver Hoxha ndalimin e mundshëm të romanit e hodhi poshtë nën arsyetimin se nëse ndalohej një roman antisovjetik, në Moskë këtë mund ta merrnin si shenjë se qarqet sovjetike në Shqipëri ishin ende të forta. Kaq mjaftoi që fushata të ndalej. Kadare u detyrua ta rishikonte disa herë romanin sipas udhëzimeve nga lart. Pas disa përpunimeve ai u ribotua në vitin 1977 nën titullin e ndryshuar "Dimri i madh" dhe u përkthye edhe në frëngjisht.[54]

Në vitin 1975 Kadare hyri prapë në telashe me autoritetet kur çoi për botim një poemë me titullin "Në mesditë Byroja Politike u mblodh". Kur poema i ra në dorë Enver Hoxhës ai e quajti "akuzë e rëndë për udhëheqjen e partisë,[...] trakt i zi që bën thirrje për kryengritje [55] Kadare u syrgjynos fillimisht në Fier, e më pas në moçalet e Myzeqesë, ku duhej të hiqte dorë nga shkrimi dhe të mësonte të "kontribonte në mënyrë produktive në të mirën e kombit".[56] Në ditarin e tij të datës 20 tetor 1975, Hoxha shkruante për Kadarenë:

Në vitin 1978 kur u prishën marrëdhëniet me Kinën botoi romanet "Muzgu i perëndive të stepës", "Ura me tri harqe", "Kamarja e turpit" dhe "Komisioni i festës" në një vëllim të përbashkët.[58] Me përjashtim të romanit të parë të përmbledhjes i cili ishte autobiografik, tre të tjerët ishin me tema historike.[59][60][61]

Vitet '80

Vitet e terrorit të madh (1980-1983)

Në vitin 1980 botoi në një përmbledhje të përbashkët romanet Prilli i thyer, Kush e solli Doruntinën së bashku me dy kapitujt e parë të romanit Pallati i ëndrrave maskuar si novelë. Një vit më vonë, me rastin e ribotimit të një libri të mëhershëm shfrytëzoi rastin dhe e futi në të verzionin e plotë të Pallatit të ëndrrave, duke arritur kështu ta kapërcente censurën.[62] Vepra bënte fjalë për një shtet totalitar, që në shikim të parë dukej si Perandoria Osmane, ku një institucion i quajtuar Tabir Saraj (Pallati i ëndrrave) monitoronte, mblidhte dhe analizonte ëndrrat e qytetarëve për të zbuluar në to shenja të konspiracioneve kundër shtetit. Shumë shpejt njerëzit filluan të vërenin se përshkrimet e kryeqytetit ku luheshin ngjarjet ishin identike me Tiranën, dhe atmosfera e terrorit, spastrimeve dhe burgosjeve ishte e ngjashme me Shqipërinë e Enver Hoxhës.[63]

Pyetje: Vazhdo i pandehur të shpjegosh se cilët janë personat e tjerë, që tradhtari Mehmet Shehu, i ka marrë në shërbim të punës tuaj armiqësore.

Përgjigje: Mehmet Shehu që drejtonte grupin tonë armiqësor, kishte parashikuar, që përveç sektorëve të tjerë, që unë kam shpjeguar më parë, të godiste vijën e Partisë edhe në art e letërsi. Kështu, në një nga bisedat e shumta armiqësore që kam bërë me Fiqret Shehun, kam mësuar se në këtë drejtim kishte përpunuar me detyra edhe Ismail Kadarenë. [...]

Fiqreti më tregoi se edhe Ismail Kadareja ishte prej kohësh në pozicion armiqësor. Përpunimin e tij, më tha ajo, e ka bërë Todi Lubonja, me të cilin Ismaili kishte shoqëri të ngushtë dhe pasi Todi Lubonja me Fadil Paçramin u zbuluan nga Partia për veprimtarinë e tyre kundër saj, Ismail Kadareja ishte marrë në mbrojtje nga Mehmet Shehu duke e paraqitur Ismailin si viktimë të tyre. Ky është momenti, më ka thënë Fiqret Shehu, që u shfrytëzua për ta vënë Ismail Kadarenë në shërbim të punës tonë. Pastaj Fiqreti më ka treguar se Ismail Kadareja ishte porositur që të godiste vijën e Partisë në letërsi dhe në art, duke shkruar tregime e romane me dy kuptime, nga njëra anë të dukej se mbronte e zbatonte vijën e Partisë, ndërsa nga ana tjetër, pa dalë hapur, ta godiste atë. Gjithashtu, Ismail Kadareja ishte ngarkuar që të punonte sa më shumë me shkrimtarët dhe artistët e rinj e gradualisht t’i përpunonte ata e duke bërë sa më shumë të tillë, të formonte një rrymë liberale disidentësh, që do të përdoreshin kur të vinte koha.

Procesverbali i marrjes në pyetje të Llambi Ziçishtit, Tiranë, 24.09.1982 [64]

Romani u dënua rreptësisht në një mbledhje të Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë dhe u ndalua. Kadare u përball me akuzuat se vepra kishte aluzione kundër regjimit komunist dhe që Pallati i Ëndrrave ishte në fakt ndërtesa e Komitetit Qendror të PPSH-së. Kadare i shpëtoi arrestimit për shkak të njohjes ndërkombëtare dhe ndërhyrjes së presidentit francez në mbrojtje të tij. [65]

Në vjeshtë 1981 Bashkim Shehu, djali i kryeministrit Mehmet Shehu, i tregoi në mirëbesim se i ati pas kthimit nga një takim me Enver Hoxhën ia kishte ndaluar takimin me Kadarenë me arsyen se ai ishte agjent i Perëndimit.[66]

Më 17 dhjetor 1981 kryeministri i Shqipërisë Mehmet Shehu u gjet i vdekur në kushte misterioze kurse Hoxha e shpalli agjent të të huajve. Në vend filloi një valë terrori e shoqëruar me kërkimin e bashkëpunëtorëve të kryeministrit. [67][36] Në këtë kohë Kadare ishte i shqetësuar se mos përfshihej në vorbullën e terrorit.[67] Në vjeshtë të atij viti kishte dorëzuar për botim romanin Koncerti në faqet e të cilit përmend mënyrën me të cilën Mao Ce Duni kishte zhdukur zëvendësin e tij Lin Biao në një aksident ajror. [36][67] Një ditë para varrimit të Shehut, shkrimtarët dhe artistët ishin ftuar në një ekspozitë arti ku do të merrte pjesë vetë Enver Hoxha, përjashtim bënte Kadareja. I vetëdijshën për domethënien e riteve të tilla të përjashtimit ai e mori me mend se ndodhej në rrezik.[67] Në vitet 1981-1982, Enver Hoxha ngarkoi Sigurimin dhe Hetuesinë të përgaditnin dokumentet procedurale për arrestimin e Ismail Kadaresë nën akuzën veprimtari armiqësore dhe bashkëpunëtor në komplotin e Mehmet Shehut. Kadare do të akuzohej si sabotator i vijës së Partisë në art dhe kulturë.[68]Ishte vlerësuar se kishte ardhur momenti për ta dënuar Kadarenë si armik të Partisë dhe të Diktaturës së Proletariatit. Ishin përgatitur mbi dhjetë dëshmi ku flitej për veprimtarinë armiqësore të Kadaresë, kryesoret ishin nga Fiqirete Shehu dhe Llambi Ziçishti, por për tu bërë me e besueshme akuza ndaj Kadaresë u pa e udhës t'i jepej më shumë rëndësi dëshmisë së Ziçishtit (shih kutiza në të djathtë)[69] Bashkim Shehu tregon se ishte marrë në pyetje një javë rresht për Kadarenë si armik i rrezikshëm. [70]

Shtypi botëror këtë herë e mbrojti hapur. Në një shkrim të revistës franceze Lire, Bernard Pivot shkroi se Franca ishte e shqetësuar për faktin që Kadare nuk po i përgjigjej ftesës për të ardhur në Paris. Në shkrim ishte fraza "Ne presim Ismail Kadarenë dhe jo kokën e tij në pjatë..." [71] Më 1983 mundi të shkojë në Francë, sipas tij vetë, me paramendimin që të mos kthehej.[72]

Në vitin 1985 vdiq Enver Hoxha. Shpresat për liberalizimin e Shqipërisë pas ardhjes në pushtet të Ramiz Alisë u venitën.[73] Po atë vit u ndalua romani "Nata me hënë" që bënte fjalë për përpjekjet e partisë komuniste dhe shoqërisë komuniste për të shkatërruar jetën e një vajze të pafajshme.[74] Romanin tjetër "Vajza e Agamemnonit" ku në mënyrë të hapur shpreh mendimet kundër regjimit komunist, e shkroi atë vit dhe bashkë me disa vepra tjera anti-komuniste e nxori fshehtas jashtë shtetit nëpërmjet botuesit dhe mikut të tij francez Claude Durand, me udhëzimin që të botohesin në rast se regjimi e eliminonte Kadarenë pas shpine.[75]

Në vitin 1986 botoi romanin "Krushqit janë të ngrirë" që fliste për dhunën dhe terrorin që përdornin serbët kundër shqiptarëve në Kosovë. Romani ishte frymëzuar nga demonstratat e shqiptarëve të Kosovës më 1981.[76]

Në vitin 1988 u bë anëtar i Institutit Francez.[77]

Rënia e komunizmit (1989-1990)

Në vitin 1989, disa muaj para rënies së regjimit komunist, Nexhmije Hoxha e emëroi zvkryetar të Frontit Demokratik.[78]

Në vjeshtën e vitit 1990, i zhgënjyer nga përpjekjet e udhëheqjes komuniste për t'i zgjatur jetën regjimit, Ismail Kadare vendosi të arratiset nga Shqipëria në Paris dhe të kërkojë nëpërmjet mediave perëndimore vendosjen e demokracisë. Me ndihmën e botesit francez arrin të organizojë ikjen e familjes së tij. Ikja e tij u mirëprit nga ata që donin demokratizimin e Shqipërisë, kurse pas arratisjes u shpall tradhtar dhe Ramiz Alia kërkoi ndjekjen penale të tij. ATSH deklaroi: "Kadare dezertoi!"[68]. Krijimtaria e tij nuk arriti të ndalohej. Për dallim prej rasteve të shkrimtarëve të vegjël të cilët kur dënoheshin u ndaloheshin veprat, në rastin e Kadaresë qëndrimi zyrtar i autoriteteve shtetërore për ikjen e tij ishte "Akti është i dënueshëm, shkrimtari mbetet", kjo për shkak të përmasave të veprës por mbi të gjitha për shkak të emrit dhe prestigjit të tij në rritje, sidomos në Francë.[79] Nga Sigurimi u përhap shpifja sipas së cilës Kadare i kishte quajtur refugjatët "jashtëqitje e kombit".[80]

Në fund të tetorit të vitit 1990 Kadareja e la Tiranën dhe aplikoi për azil politik në Francë, ku pasi u vendos mundi të ushtrojë profesionin e tij në liri të plotë. Mërgimi i tij në Paris qe i frytshëm dhe i mundësoi sukses të mëtejshëm, si në shqip ashtu edhe në frëngjisht. U kthye për herë të parë pas 12 vjetëve në Shqipëri, më 2002.[81]

Pas komunizmit

Pas fitores së Partisë Demokratike në vitin 1992, Kadare u kthye në Shqipëri.[82] Nga viti 1990 e më pas vepra e tij bëhet shprehja më e fuqishme e vlerave gjuhësore dhe artistike të shqipes letrare, brenda dhe jashtë vendit. Letërsia e Ismail Kadaresë pas vitit 1990 bart të njëjtat tipare thelbësore të asaj të mëparshme: frymën etnografike dhe shpërfaqjen e identitetit shqiptar. Duke shtuar lirinë e autorit për të trajtuar tema që më parë nuk mund të trajtoheshin lirshëm.

Jeta mes Parisit dhe Tiranës

Kadare ndan kohën mes Parisit dhe Tiranës. Në vitin 1996 u pranua në Akademinë e shkencave sociale dhe politike në Francë, ku zëvendësoi filozofin Karl Popper. Nga viti 1994 deri 2004 shtëpia botuese franceze Fayard botoi veprën komplete të Kadaresë në frëngjisht dhe shqip. Gjatë viteve të 90-ta ai ndihmoi botimin e shumë autorëve shqiptarë në Francë, qoftë duke ua sugjeruar botuesve francezë, qoftë duke ua shkruar parathëniet. Në vitet e 90-ta Kadare loboi për Kosovën dhe përkrahu bombardimet e NATO-s kundër Serbisë.[nevojitet citimi]

Në vitin 1997 deklaroi se kishte hequr dorë nga shkrimi i poezive kurse më 2011 deklaroi se kishte hequr dorë nga shkrimi i letërsisë artistike.[83]

Vepra

Shih edhe Përkthimi i veprës së Ismail Kadaresë

Kadare është shkrimtari i vetëm shqiptar me njohje ndërkombëtare të gjerësishme[84] dhe është i përkthyer në 45 gjuhë.[8] Letërsia e Kadaresë ka dhënë një kontribut të çmuar në krijimin e gjuhës dhe letërsisë kombëtare.[23]

Ai e sfidoi realizmin socialist për tre dekada[85] duke iu kundërvënë realizmit socialist me realizëm subjektiv.[86]Studiuesja Alda Bardhyli e ka quajtuar aftësinë e Kadaresë për t'iu shmangur realizmit socialist të jashtëzakonshme.[23] Pothuajse në të gjitha veprat e tij e ka sfiduar regjimin përmes një "disidence të heshtur".[23] Kadare iu shmang realizmit socialist dhe censurës shtetërore përmes mjeteve alegorike, simbolike, historike dhe mitologjike.[87] Albanologu Robert Elsie, ka thënë se kushtet në të cilat Ismail Kadare ka jetuar dhe shkruar nuk ishin të krahasueshme me vendet tjera komuniste në Evropë ku kishte të paktën një shkallë të caktuar të tolerancës për disidencë, përkundrazi, situata në Shqipërinë Socialiste ishte e krahasueshme me atë në Korenë e Veriut ose Bashkimin Sovjetik gjatë viteve '30 kur drejtohej nga Stalini. Megjithatë Kadare shfrytëzoi çdo rast për të sulmuar regjimin në veprat e tij nëpërmjet alegorive politike, të cilat kuptoheshin nga lexuesit e edukuar shqiptarë.[88]

Prozën e tij e karakterizojnë përgjithësimet e gjëra historiko-filozofike, subjekti i ngjeshur dhe mendimi i thellë i shprehur shpesh me anë të parabolës, mbi bazën e asociacionit apo të analogjive historike. Temë qendrore e veprave të tij është totalitarizmi, mekanizmat e tij dhe kompliciteti që e bën atë të mundur.[12]

Poezi

Kur ishte 17 vjeç shkroi poezinë për vdekjen e Stalinit, ashtu si shkrimtarë tjerë të kohës, gjë që sipas historianit Noel Malcolm, ndihmoi në botimin e vëllimit të tij të parë titulluar Frymëzime djaloshare më 1954. Më pas do t'i botoheshin Ëndërrimet (1957), Shekulli im (1961) dhe më i çmuari Përse mendohen këto male (1964),[89] Motive me diell (1968) dhe Koha (1976).

Vepra e plotë, 2009

Prozë

Ideja e romanit Gjenerali i ushtrisë së vdekur (1963) është shpirti liridashës i popullit shqiptar. Temën e shpirtit të pamposhtur të shqiptarëve nëpër shekuj autori e trajtoi edhe në romanin Kështjella (1970). Në romanin Kronikë në gur (1971) Kadare kritikoi psikologjinë provinciale dhe traditat prapanike. Probleme të rëndësishme të historisë janë trajtuar edhe në përmbledhjet me tregime e novela Emblema e dikurshme (1977), Ura me tri harqe (1978) dhe Gjakftohtësia (1980). E veçanta e talentit të Ismail Kadaresë shfaqet sidomos në trajtimin, nga një këndvështrim i ri, i temës historike dhe në tingëllimin e mprehtë aktual që është i aftë t'i japë asaj. Një nga krijimet më të shquara të Ismail Kadaresë dhe të të gjithë letërsisë së re shqiptare është romani Pallati i ëndrrave (1981). Ndër veprat më të njohura të Kadaresë në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar janë: Gjenerali i ushtrisë së vdekur, Kështjella, Kronikë në gur, Ura me tri harqe, Kush e solli Doruntinën, Prilli i thyer, Dosja H, Pallati i ëndrrave, Piramida, Pasardhësi.

Në vitet '60 i çmuar realisht për talentin e tij, e përkrahën figura të tilla si Todi Lubonja dhe Fadil Paçrami.[90]

Albanologia kineze Ke Jing u shpreh se shkrimtari ka retushuar disa nga veprat e tij. Në rastin e veprës "Kështjella" u shpreh se vepra që përshkruante luftën kundër osmanëve është shndërruar në një betejë fetare ku janë shtuar elementët kishtarë duke e paraqitur Shqipërinë sikur ka dhënë kontribut të madh në Mesjetë për mbrojtjen e Evropës. Sipas studjueses kjo gjë nuk mund të bëhej kur ka shkruar veprën, sepse nuk mund t'i jepej aq rëndësi elementit fetar.[91][92] Konstatim i bërë edhe nga studjuesi i shkrimtarit, Shaban Sinani, që vëren se tek "Nëpunësi i pallatit të ëndrrave" personazhi e ka Ebu Qerimi në variantin e parë dhe Mark Alemi në variantin e dytë.[93]

Përkthime

Një ndër fushat më pak të lakuara të veprimtarisë së Kadaresë janë përkthimet, hulli të cilën e nisi më 1955, kur shqipëroi poemat Lisi, Fëminija, Në pyllin afër fronit, Katjusha, Pranvera, etj. të shkrimtarit rus M. Isakovski. Autorë të tjerë të shqipëruar prej tij janë: Eskili, Heminguej, Pushkin, Majakovski, Eminescu, Gogol, Esenin, Mihallkov, Shçipaçov, Mickieviç, Buske, Sendrar, Bodler, Andrade, Vijon, Kejler, Seferis, Kavafis, Elitis, Li Bo, Du Fu, Jan Czjun, etj.[18]

Raportet me regjimin

Pas rënies së komunizmit u botuan rreth 101 dokumenteve arkivore në vëllimet "Kadare i Denoncuar" dhe "Kadare në 101 dokumente të "Pallatit të Ëndrrave"" ku zbulohet përndjekja e shkrimtarit gjatë regjimit.[23] Dosja e ndjekjes së Kadaresë nga organet e Sigurimit është më e vëllimshmja e ndonjë personazhi publik në Shqipëri me 1280 faqe dhe katër vëllime.[94]

Vlerësimi ndërkombëtar

Ismail Kadare është laureat i shumë çmimeve letrare kombëtare dhe ndërkombëtare. Në vitin 1992 u vlerësua me Prix Mondial Cino Del Duca. Në vitin 2005 fitoi çmimin "Man Booker International Prize" ku kishte qenë i nominuar bashkë me shkrimtarë tjerë të mëdhenj, duke përfshirë nobelistë si Günter Grass, Garbiel Garcia Marquez, Kenzaburo Oe etj. Kryetari i jurisë e arsyetoi vendimin për t'i dhënë çmimin Kadaresë me fjalët: "Ismail Kadare është një shkrimtar që hedh në hartë një kulturë të tërë: historinë e saj, dëshirën, folklorin, politikën, fatkeqsitë. Ai është një shkrimtar universal me traditë rrëfimi që shkon deri tek Homeri" Në vitin 2009 u nderua me çmimin spanjoll Princi Asturias për Artet - çmimi më i rëndësishëm letrar në vendet spanjolle, dhe një nga çmimet letrare më prestigjoze në botë. Në vitin 2010 Ismail Kadare nderohet në Itali me çmimin Lerici Pea.[95]Dhënia e cmimit Lerici Pea 2010 autorit Kadare - shkruhet në motivimin e çmimit - nënkupton rolin e poezisë dhe letërsisë si instrument lirie, duke u bërë mbështetje për të gjithë njerëzit e botës, të cilëve iu mohoen liritë themelore”.

Në vitin 1996 Kadare u bë anëtar për jetë i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike në Francë.

Ismail Kadare është dekoruar nga institucioni i Presidentit të Republikës së Shqipërisë me Urdhrin “Nderi i Kombit” dhe nga shteti francez me urdhrat “Kryqi i Legjionit të Nderit” e “Oficer i Legjionit të Nderit”.

Me studimin e verpës së Kadaresë janë marrë autorë të shteteve të ndryshme të cilët kanë botuar vepra dhe studime për të në gjuhët e tyre amtare: Eric Faye dhe Jean-Paul Champseix (frëngjisht), Piet de Moor (hollandisht), Peter Morgan (anglisht), Jose Carlos Rodrigo Breto (spanjisht).[nevojitet citimi] Ky i fundit e ka vlerësuar si një nga shkrimtarët më të mirë të gjysmës së dytë të shekullit XX, dhe shkrimtarin më të mirë të shekullit XXI.[5]

Mirënjohjet

Jeta private

Kadare është martuar me shkrimtaren, Helena Kadare, dhe kanë dy vajza. Njëra nga vajzat, Besiana është ambasadore e përhershme e Shqipërisë në UNESCO.[101]

Skenare filmash

Citate

“Një vepër lind natyrshëm së bashku me projektin e saj që duhet të jetë origjinal dhe I papërsëritshëm, megjithatë gjatë të shkruarit, e sidomos gjatë lëmimit të veprës, vëmendja e shkrimtarit nuk ruan të njëjtën gjendje tëtensionuar. Shumë herë e gjen atë që kërkon, e po herë qëllon që nuk e gjen. Ndjenja e humbjes e përherë shkrimtarin. (Kadare, 1990)”.

Vepra mbi Kadarenë

  • Eric Faye - Ismail Kadare: Promethe, porte-feu (Paris, 1991)
  • Piet de Moor - Een masker voor de macht. Ismail Kadare, schrijver in de dictatuur (Amsterdam, 1996)
  • Peter Morgan - Kadare: Shkrimtari dhe diktatura, 1957-1990 (Londer, 2010)
  • José Carlos Rodrigo Breto - Ismaíl Kadaré y la Gran Estratagema: reflejos literarios del totalitarismo (Madrid, 2015)

Bibliografia

  • Shatro, Bavjola. Between(s) and Beyond(s) in Contemporary Albanian Literature. Cambridge Scholars Publishing.  9781443899970. 
  • Morgan, Peter. Kadare: Shkrimtari dhe diktatura 1957-1990. Tiranë: Shtëpia Botuese "55".  978-9928-106-12-4. 
  • Kadare, Helena. Kohë e pamjaftueshme. Tirana: Onufri.  978-99956-87-51-9. 
  • Apolloni, Ag. Paradigma e Proteut. Prishtinë: OM. 
  • Bejko, Sadik. Disidentët e rremë. Tiranë: 55. 

Referencat

  1. ^ Henri Amouroux. "Installation de M.Ismaïl Kadaré - Associé étranger" (PDF). Académie des Sciences morales et politiques. f. 7. Marrë më 18 Shkurt 2018.  Shiko vlerat e datave në: |access-date= (ndihmë)
  2. ^ 김광일기자. "세계의 작가들 연쇄인터뷰… '문학의 긴급의제'점검<3> 이스마일 카다레 "저항의 열정이 내 작품 이끌어". NK Chosun (në koreane). Marrë më 18 Shkurt 2018. 유럽 비평가들은 그를 “우리시대 최고의 작가 중 한 사람” 혹은 “20세기의 고전으로 남을 작가”라고 극찬을 아끼지 않는다.  Shiko vlerat e datave në: |accessdate= (ndihmë)
  3. ^ ""Ismail Kadare" në Encyclopaedia Britannica". britannica.com. 
  4. ^ "Ismail Kadare, The Art of Fiction No. 153". theparisreview.org. Intervistuar nga Shusha Guppy. The Paris Review nr. 147, verë 1998. 
  5. ^ a b Jose Carlos Rodrigo Breto. Ismail Kadare: La grand estratagema. Barcelona: Ediciones del Subsuelo. f. 317–318.  978-84-947802-0-2. Y que este libro sea el principio de toda una serie de ensayos que pueda cosntruir para abundar y ahondar en la obra del escritor que considero como más importante del Siglo XXI, y uno de los más importantes de la segunda mitad del Siglo XX. 
  6. ^ a b c Morgan 2011, p. 66.
  7. ^ Apolloni 2012, p. 25.
  8. ^ a b Shatro 2016, p. 8.
  9. ^ "Franca nderon "Komandant" Kadarenë". top-channel.tv. Marrë më 30 maj 2016. 
  10. ^ "Décret du 31 décembre 2015 portant élévation à la dignité de grand'croix et de grand officier" (PDF). La grande chancellerie de la Légion d’honneur (në frëngjisht). JOURNAL OFFICIEL DE LA RÉPUBLIQUE FRANÇAISE. Marrë më 30 Shtator 2017.  Shiko vlerat e datave në: |accessdate= (ndihmë)
  11. ^ Gappy, Shusha. "The Books Interview: Ismail Kadare - Enver's never-never land". The Independent (në anglisht). Marrë më 30 Shtator 2017.  Shiko vlerat e datave në: |accessdate= (ndihmë)
  12. ^ a b Fundacion Princessa de Asturias. "Ismaíl Kadare, Prince of Asturias Award Laureate for Literature". Fundacion Princessa de Asturias. Marrë më 11 Korrik 2017.  Shiko vlerat e datave në: |accessdate= (ndihmë)
  13. ^ Kadare, Ismail. "Portreti i nënës, që kur erdhi nuse në derën e Kadareve". gazetadita.al. Dita. 
  14. ^ Kadare, Shahin. Një Kadare onkolog: [vëllai i vogël i Ismail Kadaresë]. Shekulli. - Nr. 27103. f. 18–19. 
  15. ^ Kadare, Ismail. "Pesha e Kryqit". VEPRA: Vëllimi i njëzetë. Onufri. f. 210.  978-99943-42-99-0. 
  16. ^ "Biografia, Kadare u arrestua në moshën 12-vjeç për falsifikim monedhash". Panorama Online. Marrë më 30 Shtator 2017.  Shiko vlerat e datave në: |accessdate= (ndihmë)
  17. ^ Kulla, Ndriçim. Ylli i Shkrimtarit. Tiranë: Plejad.  978-9928-4170-3-9. 
  18. ^ a b Kryeziu-Shkreta, Jorina. "Bibliografi e veprës së Kadaresë". panorama.com.al. Panorama. 
  19. ^ Kadare, Ismail. Intervistuar nga Viola Isufaj. "E dashura e fakultetit si ma shpërfytyroi kolegu im në roman: ["Mjegullat e Tiranës", Ismail Kadare]". Shqiptarja.com: 16–17. 
  20. ^ Morgan 2011, p. 49.
  21. ^ Ismail Kadare, Albanian writer, Brittanica.com. marrë më 14 korrik 2018
  22. ^ a b Apolloni 2012, p. 22.
  23. ^ a b c d e f g Alda Bardhyli. "INTERVISTA/ Alda Bardhyli: Kadare, si shkroi letërsi i survejuar". Alpnews. Marrë më 3 November 2018. 
  24. ^ Ndue Ukaj. "Ismail Kadare: Letërsia, identiteti dhe historia". Gazeta Ekspress. Marrë më 2017-09-15. 
  25. ^ Kadare, Ismail. Zanafilla e "Një ditë kafenesh": një shpjegim i vështirë. Tiranë: Onufri.  9789994332403.  Një parametër i panjohur |trans_title= është injoruar (ndihmë)
  26. ^ Morgan 2011, p. 68.
  27. ^ Kuçuku, Bashkim. "Bashkim Kuçuku:Historia reale e Gjeneralit që erdhi në Shqipëri në '60". Gazeta Mapo (655). f. 10. Marrë më 15 September 2017. 
  28. ^ a b c Kuçuku, Bashkim. "Historia reale e Gjeneralit qe erdhi ne Shqiperi ne '60". shqipëria.com. Marrë më 15 September 2017. 
  29. ^ Morgan 2011, p. 74.
  30. ^ Apolloni 2012, p. 33-34.
  31. ^ Apolloni 2012, p. 36.
  32. ^ Kadare, Helena. Kohë e pamjaftueshme. Onufri. f. 144. 
  33. ^ Apolloni 2012, p. 34.
  34. ^ Helena 2011, p. 169-170.
  35. ^ a b Helena 2011, p. 189-191.
  36. ^ a b c Faye, Eric. "Parathënie". më Kadare, Ismail. Koncert në fund të dimrit. Onufri. f. vii–xii. 
  37. ^ Apolloni 2011, p. 35.
  38. ^ ""Kadare e përçmoi 'Dasmën', se u pëlqye nga kritika e kohës"". Panorama Online. Marrë më 15 shtator 2017. 
  39. ^ Apolloni 2011, p. 34.
  40. ^ Morgan 2011, p. 89.
  41. ^ Morgan 2011, p. 142.
  42. ^ Istrefi, Diana. "Ligjvënësit shqiptarë 1920-2005" (PDF). parlament.al. Tiranë. f. 15–16. 
  43. ^ « Ismaïl Kadaré: un écrivain national sur la sellette » nga Jean-Paul Champseix në sitin Encyclopædia Universalis, marrë më 20 shkurt 2018.
  44. ^ a b Elshani, Sadik. "Jehona e veprës së Ismail Kadaresë". Bota Sot. Marrë më 23 janar 2018. Edhe per romanin "Keshtjella", Kadare gjithashtu e merr subjektin nga historia e popullit shqiptar, qendresen dhe lufterat e popullit shqiptar nen udheheqjen e heroit tone kombetar, Gjergj Kastriot Skenderbeut. [...]Romani "Keshtjella" eshte botuar ne Paris me 1972, me titull: "Daullet e shiut".[...] "Kronike ne gur" eshte botuar ne Paris me 1973. 
  45. ^ Morgan 2011, p. 47.
  46. ^ Eriona Tartari. "Traduire sous le totalitarisme". histrad.info. 
  47. ^ Morgan 2011, p. 143.
  48. ^ Morgan 2011, p. 128.
  49. ^ a b Gazeta Shqip. "Disidenca te "Dimri i madh"". Gazeta Shqip. Marrë më 30 Shtator 2017.  Shiko vlerat e datave në: |accessdate= (ndihmë)
  50. ^ Peter Morgan. Ismail Kadare: shkrimtari dhe diktatura, 1957-1990. Tirana: Shtëpia botuese 55. f. 153.  9789928106124. 
  51. ^ "Kadri Hazbiu pështyu kur lexoi "Dimrin e vetmisë së madhe"". Press reader. Gateza Shqiptare. Marrë më 30 Shtator 2017.  Shiko vlerat e datave në: |accessdate= (ndihmë)
  52. ^ a b Morgan 2011, p. 153.
  53. ^ Fevziu 2011, p. 153.
  54. ^ Morgan 2011, p. 153-157.
  55. ^ Lama, Vahid. "Rroftë Nexhmija, poshtë Kadare!"". Gazeta Shqip. Marrë më 10 November 2017. 
  56. ^ Morgan 2011, p. 175.
  57. ^ Hoxha, Enver. ""PASHALLARET E KUQ"/ Zbulohet ditari sekret i Enverit: Kadare poet i lig korbash "". Panorama. Marrë më 6 May 2016. 
  58. ^ "Ura me tri harqe: triptik me një interzexo". Boston Public Library. Marrë më 30 shtator 2017. 
  59. ^ Gibbs, Jonathan. "Soviet satire skilfully mixes the personal and the political". The Independent. Marrë më 30 shtator 2017. 
  60. ^ "The Three-arched Bridge". Google Books. Marrë më 30 shtator 2017. 
  61. ^ Gauss, Karl-Markus. "Rrëfimi i Kadaresë për rezistencën e Shqipërisë kundër shtypjes fetare". Gazeta Dita. Marrë më 30 shtator 2017. 
  62. ^ Kuçuku, Bashkim. "Kryevepra e fshehur: odise kadareane". më Kadare, Ismail. Pallati i ëndrrave. Onufri. f. 199–200.  99927-30-31-5. 
  63. ^ Joachim Röhm. "NACHWORT ZUM PALAST DER TRÄUME" (PDF). Marrë më 13 Shtator 2017.  Shiko vlerat e datave në: |accessdate= (ndihmë)
  64. ^ "Procesverbali i marrjes në pyetje të Llambi Ziçishtit". Marrë më 17 September 2017. 
  65. ^ "Berisha e pranon për herë të parë: hapëm depot e armëve më '97, ja pse". Panorama Online. Marrë më September 13, 2017. 
  66. ^ Helena 2011, p. 182.
  67. ^ a b c d Morgan, Peter. Kadare: Shkrimtari dhe diktatura 1957-1990. Tiranë: Shtëpia Botuese "55". f. 224–226.  978-9928-106-12-4. 
  68. ^ a b Qemal Lame. "Ekskluzive/Ish-kreu i Hetuesisë: Kadareja do dënohej si bashkëpunëtor i Mehmetit". Marrë më 2018-11-02. 
  69. ^ Qemal Lame. "Kryehetuesi Qemal Lame: Sigurimi i Shtetit përgatiste dosje për arrestimin e Kadaresë". Marrë më 2018-11-03. 
  70. ^ Morgan 2011, p. 182.
  71. ^ Helena 2011, p. 388.
  72. ^ "Polovina nxjerr letrat pse s'u lejua Kadare në Kongresin e Parisit". panorama.com.al. Panorama. 
  73. ^ Helena 2011, p. 420.
  74. ^ Elsie, Robert. "Ismail Kadare: A moonlit night" (PDF). Robert Elsie. Marrë më September 13, 2017. 
  75. ^ Durand, Claude. "About Agamemnon's Daughter: Adapted from the Publisher's Preface to the French Edition". më Kadare, Ismail. Agamemnon's Daughter: A Novella and Stories. Përkthyer nga Bellos, David. Arcade Publishing. f. ix–xii.  978-1-559-70788-6. 
  76. ^ http://www.akllapi.net/t2513-dialogu-i-ramiz-alise-me-foto-camin-kadare-i-pari-shkrimtar-qe-kritikoi-dritero-agollin
  77. ^ Morgan 2011, p. 288.
  78. ^ Morgan 2011, p. 289.
  79. ^ Laço, Teodor. "Kadare më tha: sakrifikohen më lehtë tre byroistë se sa unë: dy situatat kritike për Ismail Kadarenë, Pleniumi IV dhe arratisja në Francë: [raportet e shkrimtarit me regjimin, intervista]". shekulli.com.al. Intervistuar nga Leonard Veizin. Shekulli (gazetë). - Nr. 3810, 1 tetor 2012. f. 4–5. 
  80. ^ Minella Aleksi: "Shpifjet ndaj Kadaresë për të penguar “Nobel”-in", Panorama, 12 dhjetor 2014
  81. ^ Elsie, Robert. Modern Albanian Literature and its reception in the english-speaking world (lecture) (PDF). 
  82. ^ Morgan 2011, p. 292.
  83. ^ url=http://www.arkivalajmeve.com/ISMAIL-KADARE-Kam-vendosur-te-heq-dore-nga-letersia.1047134575/
  84. ^ Elsie, Robert. "Albania: Countries and Cultures" (PDF). Macmillan Library Reference. f. 12–22.  0-02-864947-8.  Një parametër i panjohur |trans_title= është injoruar (ndihmë)
  85. ^ Apolloni 2012, p. 20.
  86. ^ Apolloni, Ag. Paradigma e Proteut. OM.  9789951632041. 
  87. ^ Shatro, Bavjola. Between(s) and Beyond(s) in Contemporary Albanian Literature. Cambridge Scholars Publishing. f. 8, 51.  9781443899970. 
  88. ^ Robert Elsie. Albanian Literature: A Short History. London: I.B.Taurus. f. 182–183.  1-84511-031-5. 
  89. ^ Wojciech Roszkowski, Jan Kofman. Biographical Dictionary of Central and Eastern Europe in the Twentieth Century. Routledge. f. 418–419.  9781317475941. 
  90. ^ Lubonja, Liri. "Kadare prishi miqësinë me ne, do të "pastrojë" biografinë". Panorama. 
  91. ^ "A i retushoi Ismail Kadare veprat e tij?". tvklan.al. 
  92. ^ Jing, Ke. Intervistuar nga Valeria Dedja. "Roli i Kadaresë në identitetin shqiptar dhe retushimi i veprave të tij! (titull editorial)". Shekulli (gazetë). 
  93. ^ Sinani, Shaban. Etnos në epos: studim monografik. Tiranë: Naimi. f. 123.  9789928109026. 
  94. ^ Blendi Fevziu. Enver Hoxha. Uetpress. f. 258–259.  9789995639358. 
  95. ^ Balkanweb: Kadare nderohet me çmimin Lerici Pea
  96. ^ http://www.premioletterarioboccaccio.it/la-storia-del-premio/vincitori/123-premio-internazionale.html
  97. ^ https://www.enotes.com/topics/ismail-kadare/in-depth
  98. ^ Kryeziu, Jorina. Narratori dhe narracioni në prozën e Ismail Kadaresë (PDF). Tiranë: Universiteti i Tiranës. f. 230. Marrë më 4 February 2018. 
  99. ^ Rebecca Wojno. "Albanian writer to receive Jerusalem Prize". The Times of Israel. 
  100. ^ Gazeta-shqip. "Akademia e Shkencave nderon me çmimin e karrierës Kadarenë". Marrë më 18 April 2018. 
  101. ^ "A e keni ditur se vajza e Ismail Kadaresë është ambasadore e përhershme në Unesco?". 

Shih edhe

Lidhje të jashtme