Pjetër Bogdani

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
U1 PjeterBogdani.jpg
Lindi më 1625-1630
Vendlindja Guri i Hasit, afër Prizrenit
Vdiq më 1689
Vendvdekja Prishtinë, Kosovë
Kombësia Shqiptar
Nënshtetësia osman
Profesioni Shkrimtar, poet
Titulli Arqipeshkvi i Shkupit
Paraardhësi Andrea Bogdani

Pjetër Bogdani (Gur i Hasit, 1625[1] - Prishtinë, 1689) njohur në italisht si Pietro Bogdano, ka qenë prift, ipeshkëv i Shkodrës, arqipeshkëv i Shkupit, shqiptar nga Hasi. Është autori i parë origjinal i letërsisë shqiptare, autor i Çetës së Profetëve (lat. Cuneus Prophetarum), 1685, e para vepër në prozë e shkruar në gjuhën shqipe.

Jeta[redakto | redakto tekstin burimor]

Lindi në Gur të Hasit, afër Prizrenit, i biri i Tadé Bogdanit dhe e një bije Mazrrekësh[2]. Vendndodhja e fshatit nuk dihet, por Elsie ka propozuar fshatrat Gjonaj dhe Breg Drini në rrethinat e Prizrenit.

Thuhet se mësimet e para i mori nga françeskanët në Ciprovac, Bullgari. Studimet e larta i mbaroi në Kolegjin Ilirian të Loretos, si pararendësit e tij Pjetër Budi dhe Frang Bardhi. Më 1651 deri më 1654 ushtroi detyrën e meshtarit në Pult e në fshatrat e Prizrenit, në anët e vendlindjes. Dhe më 1654 deri më 1656 kreu doktoraturën në seminarin e Propagandës Fide në Romë, ku u diplomua doktor i teologjisë dhe filozofisë.

Më 1656 u emërua ipeshkëv i Shkodrës, ku shërbeu për njëzetenjë vite, u emërua gjithashtu administrator i Arqipshkvisë së Tivarit deri më 1671.

Gjatë viteve të trazuara të luftës Austro-Osmane, 1664-1669, u strehua në fshatrat e Rrjollit dhe Barbullushit në rrethinat e Shkodrës. Një shpellë në Rrjoll ku ka qëndruar, mban ende sot emrin e tij. U zu nga osmanët dhe u burgos në kalanë e Shkodrës. Ipeshkvi i Durrësit, Shtjefën Gaspri, i raportoi më vonë Propagandës Fide që Bogdanin e shpëtuan vëllezërit Nikollë e Pepë Kastori.

Më 1677 pasoi të ungjin në drejtimin e Arqipshkvisë së Shkupit, ku emërtohet. Pas fërkimeve me autoritetet osmane, arratiset dhe strehohet në në Dubrovnik. Në pjesën e parë të vitit 1685 shkon në Venedik e në Padova ku u prit prej Kardinalit Barbarigo, të cilit i kishte shërbyer në Romë. Barbarigo ishte përgjegjës i kishës për çështjet lindore, kësodore tejet i interesuar për Lindjen dhe ndër të tjera Arbërinë. Kardinali kishte hapur gjithashtu një shtypshkronjë në Padova, Tipografia del Seminario, që vihej në shërbim të gjuhëve të lindjes dhe kishte kallëpet për hebraishten, armenishten e arabishten. Në këtë mënyrë kardinali ishte shumë vullnetmirë ndaj sipërmarrjeve të Bogdanit.

Pasi shestoi punët për botimin e Çetës së profetëve, Bogdani u kthye në Ballkan në mars të 1686 dhe kaloi vitet në vijim duke përhapur idenë e një qëndrese të armatosur kundrejt ushtrisë osmane, kjo sidomos në viset e Kosovës së sotme. Së bashku me vikar Toma Raspasani luajti rol kyç në lëvizjen pro-austriake në Kosovë përgjatë Luftës së Madhe Turke. Kontribuoi në mobilizimin e një force 6,000 vetëshe që iu bashkangjitën trupave austriake kur hynë në Prishtinë dhe i shoqëruan në marrjen e Prizrenit. Këtu, Bogdani me ushtrinë e tij u hasën me një tjetër armik, murtajën. Ktheu në Prishtinë, por ndërroi jetë prej sëmundjes në fillim të dhjetorit 1689 në Prishtinë.

Nipi i tij Gjon Bogdani, njoftonte se menjëherë pas thyerjes së ushtrisë austriake ato ditë, tatarët dhe turqit i çvarrosën eshtrat e tij dhe ia hodhën qenve në shesh.

Vepra[redakto | redakto tekstin burimor]

Ballina e librit Çeta e profetëve, botim i Rilindjes, Prishtinë, 1989

Vepra e ipeshkvit Pjetër Bogdani "Çeta e profetëve" (Cuneus prophetarum) u botua më 1685Padovë, u rishtyp më 1691 dhe 1702Venedik me titull të ndryshëm. Libri “Cuneus Prophetarum”, apo sipas përkthimit të Justin Rrotës “Çeta e profetëve”, është një nga veprat më të rëndësishme të trashëgimisë letrare shqiptare. Fakti që është e para vepër origjinale në gjuhën shqipe, në krahasim me veprat e autorëve paraardhës që ishin kryesisht përkthime, e bën tepër të rëndësishëm këtë libër. Tematika e larmishme i shton rëndësinë veprës. Aty gjejmë që nga tematika fetare, historiografike, të shkencave të natyrës, por edhe letërsi artistike, poezi. Kjo larmishmëri temash çon edhe në larmishmëri stilesh, që është një tregues i shkallës së lartë të përpunimit të gjuhës për atë kohë. Dhe padyshim ky është një gur i rëndësishëm në themelin e gjuhës së sotme shqipe.

Autori ka gjetur mundësi të shtjerë elemente të jetës shqiptare të kohës e të historisë së popullit tonë, si është rasti i qëndresës burrërore të kelmendasve kundër ekspeditës turke më 1639. Mendimet e njohuritë e Bogdanit shpalosen më shkoqur në parathënien e librit dhe në relacionet e shumta, që hartoi pas vizitave në viset e ipeshkvive që drejtoi. Shkroi me dashuri të madhe për gjuhën shqipe, për Shqipërinë e për popullin shqiptar, shprehu dhembje për gjendjen e mjeruar e padijen në të cilat i kishte hedhur robëria bashkëatdhetarët e tij dhe urrejtje të thellë për pushtuesin osman. Pjetër Bogdani kërkonte që t'i jepeshin popullit libra në gjuhën amtare, punoi për mëkëmbjen e zhvillimin e kulturës kombëtare dhe çlirimin e vendit.

Vepra ka në krye një seri kushtimesh e poezish shqip, latinisht, italisht, sllavisht, shkruar për nder të Pjetër Bogdani nga miq e të njohur të tij. Dy vjershat shqipe të Llukë Bogdanit e të L. Sumës dhe ato të vetë autorit të shpërndara në kapituj të ndryshëm të librit, me teknikën poetike përgjithësisht të sigurt janë tregues të lëvrimit të mbarë të vjershërimit shqip në këtë kohë.

Bogdani krijoi me vetëdije të plotë për ta pasuruar e përpunuar gjuhën shqipe, gjurmoi dhe vuri në qarkullim fjalë e shprehje të vjetra të lëna në harresë, krijoi edhe fjalë të reja, duke bërë përpjekjet e para për krijimin e termave në ndonjë degë të shkencës. Ligjërimi i tij dallohet mjaft herë edhe për zhdërvjelltësi e ndërtime sintaksore të një arkitektonie të sigurt. Me veprat e Pjetër Bogdani letërsia dhe gjuha letrare shqipe shënuan hapa të rëndësishëm përpara.

Për veprën e Pjetër Bogdanit kanë shkruar studiues e shkrimtarë të njohur shqiptarë e të huaj si Gaetano Petrotta, Eqrem Çabej, Faik Konica, Filip Fishta, Alberto Straticò, Mario Roques, Justin Rrota, Matteo Sciambra, Injac Zamputti, Idriz Ajeti, Ibrahim Rugova, Sabri Hamiti etj.

Në vitin 1982, studiuesi e kritiku i njohur Ibrahim Rugova botoi te Rililindja e Prishtinës librin Vepra e Bogdanit 1675–1685, që konsiderohet një nga studimet më të mira të veprës së Pjetër Bogdanit.

Në vitin 2006, studiuesja Anila Omari botoi një studim të plotë të "Çeta e profetëve" të Pjetër Bogdanit. Ka sjellë të parin studim filologjik të veprës së Bogdanit, duke tentuar edhe një publik pak më të gjerë se ai me përgatitje shkencore. Sipas Omarit, "Çeta e Profetëve" përfshin riprodhim anastatik të tekstit origjinal dhe në faqen përbri, një transkriptim fonetik shoqëruar me aparatin kritik, ku sqarohen fjalë të rralla apo shndërrime morfologjike të gjuhës së Bogdanit. Seit Mancaku, shef i departamentit të Historisë së Gjuhës, është shprehur se "ky botim përbën të parin studim filologjik për veprën e Bogdanit, duke u vënë në përdorim të një publiku më të gjerë. Një nga punët më të vështira që ka bërë Omari, është transkriptimi i tekstit".

Për sa i përket alfabetit, në përgjithësi Bogdani ka përdorur alfabetin latin, por meqë shqipja ka disa tinguj që nuk gjenden në këtë alfabet, Bogdani ka përdorur disa shenja të veçanta. Këto shenja i kanë përdorur edhe autorë të tjerë paraardhës të tij. P.sh për grafikën e Y-së e ka marrë nga një shenjë e glagolitishtes, një shkrimi të vjetër sllav - boshnjak, ndërsa fonema të tjera të shqipes Bogdani i mori nga greqishtja[3].

Tituj të veprave[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Çeta e profetëve (Cuneus prophetarum)
  • Jeta e Jezu Krishtit, shëlbuesit të botës (De vita Iesu Christi, salvatoris mundi)
  • Këngët e Sibilave

Burime[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Marlekaj L., Pjetër Bogdani e Shqipnia e kohës së tij, Shkodër: Botime Françeskane, 2008, fq. 9. ISBN 978-99943-863-7-6. Citim: "e përforcueme prej nji dishmie të vetë Bogdanit, simbas së cilës ai, më 1655, na e paska pasë moshën te të tridhetat."
  2. ^ Marlekaj, fq. 11.
  3. ^ Shkurtaj Gj. & Hysa E., Gjuha Shqipe - Për të huaj dhe shqiptarët jashtë atdheut, Tiranë: Toena, 2001ISBN 99927-1-454-9

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]