Dasma (roman)

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Dasma
AutoriIsmail Kadare
ShtetiShqipëri
Gjuhashqip
Botuesishtëpia botuese "Naim Frashëri"
Botimi1967

Dasma njohur edhe si Lëkura e daulles është roman nga Ismail Kadare i botuar për herë të parë më 1967 në revistën "Nëntori", kurse si libër më vete në vitin 1968 nga shtëpia botuese "Naim Frashëri". U përkthye në anglisht dhe u dramatizua nga radio BBC e Londrës në vitin 1969 me titullin "Dasma dhe fantazma".[1]

I shkruar në kushtet e klimës së pafavorshme për krijimtari të lirë dhe rrezikut që u kanosej shkrimtarëve të cilët shkelnin vijën e partisë, romani u botua në vitin 1967. Romani është i mbushur me situata groteske dhe dialogë komikë prandaj disa studiues e interpretojnë si tallje me aktualitetin komunist. Pipa e quan «manifesti shqiptar i anti-realizmit socialist» dhe sipas tij është shkërbim romani përmes të cilit autori kishte nxjerrë vnerin e vet.

Sfondi dhe përmbajtja[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ne gjysmën e dytë të viteve '60 Shqipëria pati versionin e saj të revolucionit kulturor kinez, ku shkrimtarët shqiptarë u detyruan të shkonin në "bazë" e të njiheshin nga afër me jetën e popullit. Të njëjtin fat e pati edhe Kadareja, i cili më 1966 u dërgua në qytetin e Beratit të jetonte "pranë popullit".[1]

Prej tri romaneve të mëhershme të Kadaresë, i pari Qyteti pa reklama kishte mbetur pa u botuar, i dyti, Gjenerali i ushtrisë së vdekur ishte kritikuar ngaqë nuk e kishte prekur temën e ndërtimit të socializmit, kurse i treti, Përbindëshi ishte ndaluar. Në kushtet e ngricës së re politiko-ideologjike, shkrimtarët dhe intelektualët viheshin në rrezik të madh nëse shkelnin vijën e partisë.[2] I përballur me klimën e pafavorshme për krijimtari të lirë dhe i gjetur nën trysni për të shkruar diçka për të "tashmen e gëzuar", gjatë qëndrimit në kombinatin e tekstilit në Berat Kadare mendon në duhet të braktisë letërsinë, apo të bëjë lëshime dhe të shkruajë nën trysninë e dogmës. Në këtë sfond merr formë romani "Lëkura e daulles" i cili si bërthamë kishte tregimin e pabotuar "Dasma e çuditshme" që Kadare e kishte shkruar disa vite më parë, por nga kjo bërthamë në fund nuk do të mbetej pothuajse asgjë.[1]

Romani botohet fillimisht në revistën Nëntori nën titullin "Lëkura e daulles" kurse një vit më vonë del si libër më vete nën titullin "Dasma". Në faqet e romanit shpaloset një pasqyrë e "Shqipërisë së re"; ndeshen punëtorë, kantiere ndërtimi, punë riedukuese; pastaj ndeshen tema të asaj kohe si emancipimi i gruas, lufta kundër martesave me mblesëri dhe lufta kundër fesë. Romani përshkohet nga atmosfera festive, një gjë e pazakontë kjo për veprat e Kadaresë.[1][3][4] Romani megjithatë është i mbushur me situata groteske dhe dialogë komikë, që i ka shtyrë disa studiues ta interpretojnë si tallje me aktualitetin komunist.[4] Poashtu kritikon burokracinë.[1]

Reagimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Romani u prit me entuziazëm nga kritika letrare zyrtare e kohës dhe u pa si sukses në riedukimin e shkrimtarëve. Për këtë arsye Kadare e mori zët dhe e quajti romanin e tij më të keq.[1]

Më 1968, Bilal Xhaferri u shpreh në Lidhjen e Shkrimtarëve kundër romanit, duke e akuzuar Kadarenë për revizionizëm ndaj doktrinës komuniste, një akuzë kjo shumë e rëndë gjatë regjimit komunist që mund ta kishte dëmtuar shumë Kadarenë. Mirëpo meqenëse këtë akuzë e bënte një njeri me "njolla" në biografi, autoritet komuniste nuk e pritën mirë.[5] Fadil Paçrami e qortoi rëndë Xhaferrin duke i kujtuar se ishte biri i një armiku të rendit.[3][6] Arshi Pipa nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës e cilësonte «nuk është roman i mirë, madje as nuk është roman, por thjesht një shkërbim romani përmes të cilit autori kishte nxjerrë vnerin e vet; ishte e kundërta e plotë e asaj që mburrte Historia e letërsisë shqiptare të realizmit socialist»; madje duke e quajtur «manifesti shqiptar i anti-realizmit socialist». Ndërsa kritika shqiptare dhe ajo e huaj e ka parë si veprën më real-socialiste të autorit.[7] Sipas Elsie, romani Dasma, krijim i Revolucionit Kulturor shqiptar të viteve 1966-1969, është vepër me vlera artistike të kufizuara, ndonëse është me interes si dokument i kohës.[3]

Në vitin 1981 Kadare ripunoi veprën duke e përgjysmuar por pa i prekur aspektet politike (heqjet do të zgjonin dyshime) dhe kthehet në versionin e parë.[1]

Përkthimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ndonëse vepër e shpërfillur nga autori, vepra u përkthye në disa vende perëndimore nga botues të majtë, përpara "Gjeneralit të ushtrisë së vdekur".[1] Për qëllim propagandistik është përkthyer anglisht nga Ali Cungu, Tiranë 1968,[7] Nju Jork 1972; norvegjisht, Oslo 1976; suedisht, Stokholm 1976; holandisht, Roterdam 1979 dhe spanjisht më 1985.[3]

Referimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ a b c d e f g h ""Kadare e përçmoi 'Dasmën', se u pëlqye nga kritika e kohës"". Panorama Online. Marrë më 11 prill 2018. 
  2. ^ Morgan, Peter (2011). Kadare: Shkrimtari dhe diktatura 1957-1990. Tiranë: Shtëpia Botuese "55". f. 106.  978-9928-106-12-4. 
  3. ^ a b c d Elsie, Robert (1997) [1995]. "Histori e Letërsisë Shqiptare" (PDF). elsie.de. Tiranë: Dukagjini. 
  4. ^ a b Apolloni, Ag (2012). Paradigma e Proteut. Prishtinë: OM. f. 22–23. 
  5. ^ Apolloni, Ag (25 maj 2015). "Disidenca e Don Kishotit". Panorama Online. Marrë më 7 November 2017. 
  6. ^ Ismail Kadare, Goditja e Xhaferrit, e pamoralshme, intervistoi Aida Tuci, Shqip, 7 qershor 2014.
  7. ^ a b Hamiti, Muhamet (2017). "Pamje e letërsisë shqipe në studimet e Arshi Pipës" (PDF). kens.al. Kêns 1, 2017. f. 153.  2521-7348.