Kanuni

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Kanuni i Lek Dukagjinit)
Jump to navigation Jump to search

Kanuni, ose Kanûja në malësitë e Veriut,[1] (në shqipen e vjetër: Doke,[2] sh. Doket[3]) është ligjja apo përmbledhje e ligjeve të pashkruara zakonore, të trashëguara në mënyrë gojore, që pasqyrojnë gjendjen ekonomike-shoqërore të periudhave të kaluara dhe që në kohën e vet mbronin interesat e klasave e të shtresave të caktuara shoqërore.[4] E ushtruar qëmoti në Shqipërinë e tanishme Veriore, Kosovë, pjesë të Maqedonisë e Veriut e Malit të Zi,[5] Toskëri, Labëri e Çamëri, e drejta zakonore mori emërtime të ndryshme në varësi të trevës etnografike, i Maleve (i Lekë Dukagjinit), i Dibrës, Kurbinit (Skënderbeut), Bendës, Lumës, Çermenikës, Labërisë (Papa Zhulit, Idriz Sulit) dhe i Çamërisë.

Botëkuptimi kanunor vijoi të ushtrohej ndër këto vise, si dhe në trevat e ish-Vilajetit të Kosovësmbretërinë dhe republikën jugosllave. Shteti shqiptar në vitet e regjimit komunist i suprimoi me forcën e ligjit praktikat zakonore duke i mënjanuar si "zakone prapanike". Ushtrimi i normave kanunore u rikthye pas viteve '90 në viset shqiptare pas kolapsuan institucionet shtetërore;[5] në Shqipëri ushtrimi i së drejtës zakonore u vërejt sidomos në çështjet e lidhura me të drejtën pronësore.[6]

Etimologjia[redakto | përpunoni burim]

Fjala Kanun është etimologjikisht e lidhur me fjalën greke "κανών" ("canon"), që nënkupton rregull,[7] i ardhur në gjuhën shqipe përmes osmanishtes.[1] Trajtë e cila duhet të jetë bërë e përmbarshme në periudhën osmane.[8] Aq e përdorur ka qenë në rend bisedor saqë për kur diçka ishte e ligjshme thuhej "asht kanun",[9] dhe kur ishte e jashtëligjshme "kanuni nuk e ep". Ligjja zakonore quhej vetëm kanun.[10] Von Godin është e mendimit se ligjes zakonore ia dhanë Osmanët emrin kanun dhe se emri shqiptar Lek (ligji) nisi të kuptohej si emër i përveçëm që më pas iu mvesh hartuesit të pandehur të kohës së Skënderbeut, Lekë Dukagjinit.[5]

Para përdorimit të fjalës Kanun përdorej fjala e vjetër Doke,[2] sh. Doket e cila ka prejardhjen nga shqipja "dukem", "me u dukë", në kuptimin "për t'u shfaqur, për t'u sjellur".[11][3]

Emërtime të tjera[redakto | përpunoni burim]

Përpos emrit kanun, janë përdorur fjalë tjera me prejardhje turke (usull, itifak, adet, sharte) apo në perifrazën shqipe udhë a rrugë.[5] Në jurisprudencën Në Toskëri quhej Kanuni i Adetit, në Çamëri thjesht Adeti,[12] në Labëri Shartet e Idriz Sulit,[13][14] ndërsa në nënkrahinën e Bregut nënvarianti i të drejtës kanunore labe njihej si Venomet e Himarës.[15] Në Martanesh i thonë kanun, ndërsa në Dibër, Kurbin, Bendë e Tamadhe i thonë zakon, në Çermenikë e identifikojnë me Mustë Ballgjinin,[9] bajraktar i Çermenikës nga Gurakuqi[16] (Kanuni i Mustë Ballgjinit).[9]

Prejardhja[redakto | përpunoni burim]

Vizitorja angleze Durham mendonte se vjetërsia e kanunit mund të cekte Epokën e bronzit.[17] Të tjerë e kanë parë si kodifikim të ligjeve ilire,[18] si dhe kanë sugjeruar se mund t'i gjurmohen elemente të mbetura nga periudhat prehistorike para-indoeuropiane.[19] Sidoqoftë mund t'i vihet re shtresëzime të të gjitha periudhave, si të asaj para-indoeuropiane ashtu edhe Indoeuropiane, greke antike, romake, ballkanike dhe osmane.[20]

Malcolm hamendëson se një kapitull i ZakonikutDushanit të ketë qenë përpjekja e parë për t'i integruar ligjet e maleve.[21] Ndërsa te Statutet e Shkodrës, më të vjetra se Zakoniku, të vetmen gjurmë të arbërishtes ka foljen bessare që mendohet se është institucioni i besës.[22][23]

Historia[redakto | përpunoni burim]

Kur administrata osmane u njoh organizimin shoqëror të viseve shqiptare, rreth viteve 1550 e përmendin të drejtën zakonore vendore Xhibal Kanuni (Kanuni i maleve).[8]

Në shek. XVII një anonim përgatit një studim në gjuhën venete "Informacion mbi origjinën dhe metodën e arbitrazhit në çeshtjen e marrjes së gjakut në Shqipëri", i drejtohej Republikës së Venedikut me qellim që të harmonizoheshin ligjet e shtetërore të Venedikut me Kanunin e shqiptarëve në hapësirën nga Kotorri deri në Shkodër ku shtrihej sundimi i administratës së Venedikut. Senati nuk e miratoi këtë studim, sepse nuk desh të njihej një ligj tjetër në provincat e tij.[24]

Komisioni dhe Kanuni i Xhibalit[redakto | përpunoni burim]

Në kuadër të Tanzimatit dhe zbatimit të reformave, administrata osmane për t'u raportuar me normat zakonore të cilat ishin bashkëushtruar lirisht me Kanunnametë dhe Sheriatin, hapi një zyrë me emërtimin Komisioni i Maleve të Shkodrës (tr. Iskodra Xhibali Komisioni) krijuar në vitet 1856-1858, me qendër në Shkodër dhe me pushtet administrativ e gjyqësor në krahinat.[25] Komisioni mishëronte qëndrimet centralizuese të reformave perandorake dhe qasjen që do të kishte me të drejtën zakonore lokale[26] në viset e bajrakut dhe mbështetej kryesisht te Kanuni i Maleve (tr. Kanun-i Xhibal) me ndonjë element administrativ osman. Më 1863 bylykbashi i Grudës nëpërmjet një letre dërguar serxherdesë i kërkonte Kanunin e Xhibalit. Letër që jep arsye për të besuar se bëhet fjalë për një kodifikim në osmanisht. Pjesë të këtij kanuni janë njëzet paragrafë të botuar në salnamenë e vilajetit të Shkodrës më 1894, të cilët u botuan të përkthyera në italisht dhe frëngjisht.[27] Për administratën osmane elementet më të rëndësishme për marrëdhënien mes tyre dhe popullatës ishin: vrasja, gjakmarrja, pajtimet, paret e gjakut, mikpritja, plaçkitjet, hasmëritë mes fiseve.[5]

Kanunet[redakto | përpunoni burim]

Në viset e bajrakut[redakto | përpunoni burim]

Gjeçovi realizoi kërkimin në terren dhe e kodifikoi vetë kanunin duke zgjedhur të bënte krahasime me kodifikime ligjesh të lashta dhe të njohura si Ligjin Manu, Ligjin e Dymbëdhjetë Tabelave dhe Testamentin e Vjetër. Duke e bërë kështu mbase rasti i parë në literaturën etnografike në Ballkan ku materiali etnografik u shndërrua në kod.[28]

Kodifikimi që i bëri Gjeçovit variantit të kanunit që u emërtua "i Lekë Dukagjinit" çoi drejt përfytyrimit kolektiv të një kodi ligjor mesjetar të lidhur dhe madje të krijuar nga vetë fisniku arbëror[28] të shek. XV sipas disa studjuesve.[29] Gjeçovi vetë e titulloi ashtu, por po ashtu në shumë raste në tekst përdor Kanuni i Maleve.[28] Por gabimisht mendohet se ky variant praktikimi i të drejtës kanunore ka qenë i vetmi, dhe autorësia vetëm besohet se është e fisnikut arbër.[30] Vlora mendon se mveshja është bërë krejt arbitrare, pa asnjë bazë historike.[31] Valentini përcjell se termin Kanuni i Lekës nuk e ka hasur në asnjë burim përpara shek. XIX[32] dhe mendohet të jetë (si dhe Zakoni i Kurbinit që quajt i Skënderbeut) thjesht konstrukt letrar.[9]

Në Labëri[redakto | përpunoni burim]

Mbledhja e këtij varianti u bë në vitet '50 nga Zojzi i praktikuar në krahinat jugperëndimore të Shqipërisë, Lumi i Vlorës, Himarë e Kurvelesh.[33] Forma Kanuni i Papazhulit përdorej më përpara dhe sipas Eqrem bej Vlorës kur gjysmën e parë të shek. XVIII lebërit filluan të bëheshin muslimanë, e quajtën i Idriz Sulit - që ishte në atë kohë një kryetar i Progonatit. Himara që mbeti e krishterë vijoi të përdorte emërtimin e moçëm.[34]

Në fshatin Zhulat gojëdhëna kumton që në kohët bizantine jetonte një prijës i shquar i quajtur Papazhuli, i cili "nga mosha ish plak'i thinjur, por nga mëndja e nga krahu ish djal'i ri". Në atë kohë një ushtri e madhe kish ardhur nga deti, prijësi i të cilës quhej Kryelesh. Forcat e zbarkuara nga Adriatiku u ndalën në Fushën e Bardhë nën Zhulat dhe i çuan fjalë Papazhulit se ajo ushtri mësynte Kostantinopojën dhe nuk kishte qëllim të mpleksej me krahinën. Palët dhanë besë që për tri ditë të mos prekej njëri-tjetri dhe shkëmbyen pengje besimi, Papazhuli u tërhoq dhe të tretën ditë iu fanit sikur i foli dielli duke i thënë "mos e prek arín që të pret udhën". Kësodore Papazhuli e lejoi të kalonte ushtrinë lirisht ndër ato vise, Kurveleshit i mbeti emri në ndër të prijësit Kryelesh dhe në Kanunin e vendit u bënë disa ndryshime për t'iu afruar Kanunit të të huajve.[34]

Sipas një gojëdhëne radhitur nga Çabej më 1938-39:[35]

"Thuhet se para afërsisht një shekulli u patën bashkuar dy të parë nga të Labërisë, Idris Sulli nga Zhulati dhe Demir Dosti prej Kardhiqi për të reformuar kanunin e vjetër, posaçërisht për të rregulluar rishtas çështjen e rrëmbimit të moçëm dhe të zbimit të gruas."

Më tej shton komentimin e tij:

"Si duket, institucionet e lashta nuk po përkonin më me gjendjen e kohëve të reja."

Studimet[redakto | përpunoni burim]

Të parët që nisën grumbullimin e të drejtës zakonore ishin klerikët katolikë Lazër Mjedja, Nikollë Ashta dhe Shtjefën Gjeçovi.[36] Më pas kjo punë grumbullimi përvijoi nga Zef Valentini, Margaret Hasluck, Rrok Zojzi, Qemal Haxhihasani, Frano Illia, Kristo Frashëri,[37] Xhemal Meçi, Pal Doçi, Fadil Mehmeti, Haxhi Goci, Shefqet Hoxha, Xhafer Martini[12] dhe Bardhyl Prifti.[38]

Referimet[redakto | përpunoni burim]

  1. ^ a b Dizdari, Tahir (2005). Fjalor i Orientalizmave në Gjuhën Shqipe. 2014: AIITC. f. 491–492. 
  2. ^ a b Vickers, Miranda; Pettifer, James (1997). Albania: From anarchy to a Balkan identity. Washington Square: New York University Press. f. 132.  9781850652908. 
  3. ^ a b Bejko, Lorenc; Morris, Sarah P.; Papadopoulos, John K.; Schepartz, Lynne A. (2015). Monumenta Archaeologica. 34, The Excavation of the Prehistoric Burial Tumulus at Lofkend, Albania. ISD LLC. f. 559.  9781938770524. 
  4. ^ Fjalor i Gjuhës së Sotme Shqipe - Tiranë, 1980
  5. ^ a b c d e Reinkowski, Maurus (2005). "Gewohnheitsrecht im multinationalen Staat: Die Osmanen und der albanische Kanun". Rechtspluralismus in der Islamischen Welt: Gewohnheitsrecht zwischen Staat und Gesellschaft. 16. Walter de Gruyter. f. 121–142.  9783110184556. 
  6. ^ Bardhoshi, Nebi (2012). "Property in Customary Law". Albania: Family, Society and Culture in the 20th Century. 9. LIT Verlag Münster. f. 73.  9783643501448. 
  7. ^ κανών, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
  8. ^ a b Vlora, Eqrem bej; Von Godin, Amelie (2010) [1955-56]. Ndihmesë për historinë e sundimit turk në Shqipëri v. I. Tiranë: 55. f. 64–65.  978-99943-56-83-6. 
  9. ^ a b c d Martucci, Donato (2017). "Le consuetudini giuridiche albanesi tra oralità e scrittura". Palaver. 2. f. 73–106.  2280-4250. 
  10. ^ Hasluck, Margaret (2015). The Unwritten Law in Albania. Cambridge University Press. f. 14–15.  9781107586932. 
  11. ^ Martucci 2010, p. 16.
  12. ^ a b Elezi, Ismet. "Mbledhja e Normave të Kanunit të Labërisë". kanunilaberise.tripod.com. 
  13. ^ Dojaka, Abaz (1979). "Zgjidhja e martesës në Shqipëri". Etnografia shqiptare. 10. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSH, Instituti i Historisë, Sektori i Etnografisë. f. 10. 
  14. ^ Martucci, Donato (2010). I Kanun delle montagne albanesi: fonti, fondamenti e mutazioni del diritto tradizionale albanese. Edizioni di Pagina. f. 20.  9788874701223. 
  15. ^ Habazaj, Albert (2015). Krahina e Himarës në studimet albanologjike të prof. Dr. Jup Kastratit. Vlorë. 
  16. ^ Hasluck 2015, p. 118.
  17. ^ Arsovska, Jana (2006). Gender-based Subordination and Trafficking of Women in Ethnic Albanian Context. Garant: Kolor: Journal on moving communities v. 6, n. 1. f. 10.  90-441-2008-5. 
  18. ^ Cook, Bernard (2001). Europe since 1945: an encyclopedia. 1. Garland Publishing. f. 22.  0-8153-4057-5. 
  19. ^ Cancik, Hubert; Schneider, Helmuth (2002). Brill's New Pauly Encyclopaedia of the Ancient World. Classical Tradition. Brill. f. 92.  90-04-14221-5. 
  20. ^ Sellers, Mortimer; Tadeusz, Tomaszewski (2010). Rule of Law in Comparative Perspective. Springer Verlag. f. 205.  978-90-481-3748-0. 
  21. ^ Malcolm, Noel (1998). Kosovo A short history. New York: New York University Press. f. 54.  0-8147-5598-4. 
  22. ^ Klosi, Ardian (30 tetor 2002). "Statutet e Shkodrës - kujtesa historike e rigjetur". Shekulli. 297: 1, 17. 
  23. ^ Vehbiu, Ardian (27 shtator 2009). "Etiketat shtegtare". peizazhe.com. 
  24. ^ Zeqo, Moikom (2002). Zgjidhja e mosmarrëveshjeve sipas Kanunit të shqiptarëve në optikën e të huajve. Pajtimi 1. f. 57–60. 
  25. ^ Ulqini, Kahreman (2003). Struktura e shoqërisë tradicionale shqiptare. Shkodër: Idromeno. f. 93.  9789992784150. 
  26. ^ Pritchard, Eleanor (2014). Albanian Law and Nation-Building in Northern Albania and Kosovo. Oxford. f. 184. 
  27. ^ Ulqini, Kahreman (1991). Bajraku në organizimin e vjetër shoqëror. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë: Instituti i Kulturës Popullore. f. 72–76. 
  28. ^ a b c Bardhoshi 2012, pp. 119-120.
  29. ^ Gawrych, George (2006). The Crescent and the Eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874–1913. London: IB Tauris. f. 30.  9781845112875. 
  30. ^ Di Lellio, Anna (2006). The Case for Kosova: Passage to Independence. Anthem Press. f. 181.  978-0-85728-712-0. 
  31. ^ Vlora 2010, p. 62.
  32. ^ Studime historike. 9. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSH., Instituti i Historisë. 1972. f. 110. 
  33. ^ Bardhoshi, Nebi (2016). Antropologjia e Kanunit. Tiranë: Pika pa sipërfaqe. f. 172–173.  978-9928-185-38-9. 
  34. ^ a b Vlora, Ekrem (1957). "Disa gojëthanje mbi "Kanunin e Papazhulit (ose të Idriz Sullit)"". adsh.unishk.edu.al. Romë: Shêjzat (it. Le Pleiadi) vj. 1, nr. 2-3. f. 56–61. 
  35. ^ Çabej, Eqrem (2006). Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes. Tiranë: Çabej. f. 25–26.  99927-33-72-1. 
  36. ^ Fiedler, Wilfried (2006). Einführung in die Albanologie. Meißen. f. 102. 
  37. ^ Ahmeti, Musa (2005). Kanuni i Skënderbeut, vepër monumentale e kulturës sonë. 9. Lemba. 
  38. ^ Bardhoshi 2016, p. 121.