Balshajt

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Stema e Balshajve

Balshajt (sr. Балшић, sh. Балшићи/Balšići, lat. Balsich) kanë qenë një familje fisnike që sunduan Zetën dhe Buzëujin (Shqipëria Veriore dhe Mali i Zi Jugor) nga 1362 e deri më 1421, përgjatë dhe pas rënies së Perandorisë serbe. Balsha, themeluesi qe një fisnik i vogël që zotëronte vetëm një fshat gjatë sundimit të Stefan Dushanit dhe vetëm pas vdekjes së perandorit, fëmijët e tij nisën të korrnin pushtet në Zetën e poshtme pasi fituan zotërimet e gospodin Zharkos në rrethana të paqarta, dhe më pas u shtrinë në Zetën e epërme duke vrarë vojvodën dhe çelnikut Gjurash Iljiq. Megjithatë, u njohën si oblastni gospodari me edikt nga Stefan Uroshi V.

Familja dihet që ka fituar zotërimet përmes mashtrimeve, si në rastin kundër Dukagjinëve, dhe shumë njerëz u dëbuan ose u vranë. Pas vdekjes së Uroshit më 1371, familja pati hasmëri me Mërnjavçeviqët, sundimtarë në Maqedoni. Para vdekjes së tij, Balsha III ia la pushtetin dajës së vet, despotit Stefani i Gjatë.

Origjina[redakto | redakto tekstin burimor]

Qëndrimet ndaj origjinës së kësaj familjeje, janë të shumta dhe autore të ndryshem shprehen me hipotezat e mëposhtme, asnjëra prej të cilave nuk duket përfundimtare.

Përpos tregimit të Mavro Orbinit, një pansllavist i shekullit XVI, nuk ka të dhëna për origjinën e kësaj familjeje.[1] I pari i Balshajve ndër dokumente, që disa i quajnë edhe Baosha, Balsiq dhe Bolshiq, përmendet si manjat i oborrit serb që në vitin 1304. Matej Balsha, më 18 maj të atij viti ndodhej në Raguzë, i shkuar atje nga Tivari si ambasador i mbretëreshës Helena e Anzhuve.[2]

Hipoteza e origjinës shqiptare[redakto | redakto tekstin burimor]

Konsulli rus në Shkodër dhe Prizren gjatë Perandorisë Osmane, Ivan Stepanoviq Jastrebov, e lidh mbiemrin e familjes me toponimin Baleč (shq. Balec) pranë Shkodrës, në Rrjoll.[3]

Gjuhëtari gjerman Gustav Weigand pandehte një prejardhje të përzier shqiptaro-vllehe kur pa që mbiemri Balsha figuronte në një listë të hershme mbiemrash shqiptarë në Rumani.[4] Eqrem bej Vlora, i prirë të besojë në pohimet e Du Cange tek vepra "Illyricum vetum et novum" që për Balshajt shkruan "Quidam ex Albaniae proceribus cognomento Balsa" dhe të Orbinit "ex indigenis nobilibus Albaniae", sepse sipas tij vetëm një prejardhje shqiptare përputhet me veprën dhe sjelljen e Balshajve. Vlora gjithashtu pohon për pasuesit rumunë të Balshajve.[5] Për origjinë shqiptare flasin edhe dy studiues bashkekohorë, Gazmend Shpuza dhe Pranvera Bogdani,[6] dhe në përgjithësi historiografia shqiptare mbështet hipotezën e prejardhjes shqiptare.[7] Libri Historia e popullit shqiptar, i botuar nga Akademia e Shkencave të Shqipërisë, i përmend si sundimtarë shqiptarë. Më tej libri përmend faktin që te Balshajt qeverisja bëhej nga të tre vëllezërit: Strazimiri, Gjergji dhe Balsha II, të cilët nënshkruanin të tre së bashku dokumentet dhe përdornin të njëjtën vulë. Teksti vë në dukje se institucioni i bashkëqeverisjes hasej edhe tek fisnikët e tjerë shqiptarë dhe ishte karakteristik për familjet e mëdha patriarkale shqiptare. Si rezidenca të përkohshme Balshajt përdornin Tivarin, Ulqinin, Shkodrën dhe Vlorën, kurse në muajt e verës shpërnguleshin në rezidencën e tyre në malësinë e Tivarit.[8]

Sipas burimeve të përdorura nga historiani asokohe françeskan, Sipas historianit Athanas Gegaj Skënderbeu pohonte se ishte trashëgues i Balshajve, së paku kjo në dobi të centralizimit të fuqisë së tij.[9]

Hipoteza e origjinës serbe[redakto | redakto tekstin burimor]

Nga një kronikë e 1858 është hedhur teoria se ngritja e kësaj familjeje lidhet me afërinë me Nemanjiqët, dhe pikërisht nga një Vëlk që ka qenë përfaqësuesi i parë i kësaj familjeje në Zetë. Kjo përforcohet edhe nga një dokument të shkruar nga Gjergj Balsha II më 27 janar 1386, ku kujton paraardhësit e vet, Simeon Nemanjën dhe Savën.[2] Sipas Shuflaj, Gjergj Balsha I u martua me Teodorën, bijë e Dejanit dhe mbesë Nemanjiqësh; tok me Dukagjinët dhe Kastriotët, Balshajt kishin kancelari sllave.[10]

Hopf i vlerëson "në mënyrë të pakundërshtueshme pjesë të farës serbe",[11] Sansovino tek "Historia universale dell'origine guerre, et imperio de Turchi" beson në prejardhjen e tyre sllave po ashtu.[5] Disa studiues modernë, Fine,[12] Nicol[13] dhe Bartl[14] shohin rrënjët serbe tek origjina e Balshajve.

Hipoteza e origjinës latine-vllehe[redakto | redakto tekstin burimor]

Sipas Çedomilj Mijatoviq, Balshajt rrjedhin nga Dera provensale e Bove (fr. Baux); nga të cilët bijon një familje italiane (''del Balzo''), dhe prej këtyre vijnë Balshajt dhe prej tyre një familje rumune.[15] Historiani serb Vladimir Ćorović gjykuar nga emri i familjes, ra në përfundimin se janë me origjinë vllehe,[16] Origjina "rumune ose kuçovllahe" u pohua si nga Shuflaj[10] ashtu dhe nga Jorga,[5] gjuhëtari kroat Petar Skok, mbështetur edhe nga historiani serb Milena Gecić.[17]

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Themeluesi i familjes, Balsha, sipas Orbinit zotëronte një fshat në Zetë dhe shërbeu gjeneral i Dushanit. Ai ose bijtë e tij, zunë Shkodrën dhe u zgjeruan drejt bregdetit më 1360.[18] Pas vdekjes së tij me gjasë nga prilli i 1361, ndër regjistra më pas u figurojnë të bijët si zotër e sundimtarë të Zetës.[19] Vrasja e gospodinit Zharko dhe vojvodës dhe çelnikut Gjurash Ilijiq, zotërit e Zetës së Poshtme dhe të Epërme, gjegjësisht, i ngriti Balshajt nga zotër feudalë të vegjël në fisnikë provincash.[20][21]

Gjenealogjia[redakto | redakto tekstin burimor]

Gjenealogjia e familjes sipas burimeve eshte si me poshte:[22][23]

  1. Balsha I († 1362), feudal i vogël, gjeneral i Dushanit
    1. Strazimiri, Princ i Zetës martuar me 1) Irenë Dukagjini, vajza e Progon Dukagjinit, 2) Milica, vajza e Vukashin Mërnjavçeviçit, Mbret i serbëve dhe grekëve.
      1. Gjergj Balsha II (V. 1403), Princ i Zetës martuar me 1386 Helena, vajza e Lazar Hrebeljanoviçit, princ Serb
        1. Balsha III. (1386-1421), Princ i Zetës martuar me Mara, mbesa e Karl Topisë
          1. Helena (V. 1453) ∞ Stefan Kosaça, Princ i Hercegovinës
            1. Vlad Hercegovi (1426/27-1487/89), Princ i Hercegovinës
            2. Katerina Kosaça-Kotromani (1424-1478) ∞ Stefan Tom Kotromani, Mbret i Bosnjes (V. 1461)
            3. Vlash Hercegovi (1426/26-1489), Princ i Hercegovina
          2. Theodora
    2. Gjergj Balsha I. (V. 1378), Princ i Zetës ∞ 1) para 1364 Olivera, vajza e Vukashinit, Mbret i serbëve dhe grekëve, 2) pas 1371 Theodora Dragashi, motra e Konstantin Dragashit, princ serb
      1. Elisabeta (V. 1443)
        1. Helena
      2. Voisava (V. 1398) ∞ Radi Sanko, princ boshnjak
      3. Evlloqija ∞ Esau i Buondelmontit, Princ i Epirit (V. 1411)
        1. Gjergj i Buondelmonti (V. pas 1453), Princ i Epirit
      4. Konstantin BalshaHelena Topia, vajza e Karl Topisë
          1. Stefan Balsha (Stefani i Maramontes)
        1. Gjergji
      5. Gjergji (jashtë martese)
    3. Balsha II. (V. në 1385), Princ i Zetës ∞ Komnena, vajza e Johanit aus der bulgarischen Herrscherfamilie der Asen (Bruder von Jelena, Gemahlin von Stefan Dušan), Fürst von Vlora
      1. Ruđina
    4. Vojsava martuar me Karl Topinë, Princ shqiptar (V. 1387)
      1. Gjergj Topia, Princ shqiptar
      2. Helena Topia, Princeshë shqiptare
      3. Voisava Topia

Referencat[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Fajfric, 44. Oblasni gospodari: "O njihovom poreklu se zna veoma malo, tako da osim navoda koje je ostavio Mavro Orbin drugih podataka skoro i da nema. Postoje neki fragmentarni navodi koji ukazuju da je rodonačelnik ove porodice, Balša, zapravo rod od "cara Nemanje" te da je držao oblast Bojane (u susedstvu Skadra), no to je sve veoma nesigurno."
  2. ^ a b Gelchich, Giuseppe (2009) [1899]. Zeta dhe Dinastia e Balshajve. Translated by Laura Leka. Tiranë: 55. pp. 29–30. ISBN 9789994356539. 
  3. ^ Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë 1985, p. 323: "Whereas JS Jastrebov, when speaking of the Balshaj of Shkodra calls then Balesium, Balezza, Balezum, Balezo and adds that the Greeks in Dukel74 called them Barizi."
  4. ^ Malcolm, Noel (1998). Kosovo: a short history. Macmillan. pp. 62, 368. ISBN 978-0-333-66612-8. Marrë më 5 May 2012. 
  5. ^ a b c Vlora, Eqrem bej; Von Godin, Marie Amelie von Godin (2010) [1956]. Kontribute në historinë e sundimit turk në Shqipëri: një Skicë Historike v. I [Beiträge zur Geschichte der Türkenherrschaft in Albanien: eine historische Skizze]. Translated by Afrim Koçi. Tiranë: Shtëpia Botuese "55". pp. 66–72. ISBN 978-99943-56-83-6. 
  6. ^ Shpuza, Gazmend (20 May 2017). "Balshajt cliruan Kosoven". Telegrafi. Marrë më 14 April 2018. 
  7. ^ Bashkim Iseni (2008). La question nationale en Europe du Sud-Est: genèse, émergence et développement de l'indentité nationale albanaise au Kosovo et en Macédoine. Peter Lang. pp. 60–. ISBN 978-3-03911-320-0. 
  8. ^ Anamali, Prifti 2002, p. 303
  9. ^ Gegaj, P. Athanas (tetor 1938). "Diletantizem historik". bibliotekashkoder.com. Hylli i Dritës vj. XIV, nr. 10. p. 554. Marrë më 16 prill 2018. 
  10. ^ a b Shuflaj, Milan (2004). Serbët dhe shqiptarët. Translated by Hasan Çipuri. Tiranë: Toena. pp. 164–170. ISBN 99927-1-854-4. 
  11. ^ Slijepčević 1974, p. 43: "Према Карлу Хопфу и Балшићи и Црнојевићи »припадају без спора српскоме племену».34) Милан Шуфлај вели: »Балшићи су румунскога и влашкога подријетла;"
  12. ^ Fine (1994), p. 292, 389.
  13. ^ Nicol (2010), p. 173.
  14. ^ Bartl, Peter (2001) [1995], Albanci: od srednjeg veka do danas (në Serbian), translated by Ljubinka Milenković, Belgrade: Clio, p. 31, ISBN 9788671020176, OCLC 51036121, marrë më 1 February 2012, Род Балшића (Балша) био је српског порекла. 
  15. ^ Rudić (2006), p. 99.
  16. ^ Ćorović 2001, ТРЕЋИ ПЕРИОД, IX. Распад Српске Царевине
  17. ^ Rudić 2006, p. 99.
  18. ^ Fine (1994), p. 358.
  19. ^ Gelchich (2009), pp. 32-33.
  20. ^ Fajfrić, ch. 44, Oblasni gospodari: "Balša o kojem ćemo sada govoriti beše veoma siromašan zetski vlastelin i za života cara Stefana držao je samo jedno selo. Ali kad je umro car, a kako njegov sin Uroš nije bio valjan vladar, počeo je s nekoliko svojih prijatelja i sa svojim sinovima Stracimirom, Đurđem i Balšom da zauzima Donju Zetu." "Posle toga krenuo je sa svojim ljudima na osvajanje Gornje Zete, koju je držao Đuraš Ilijić i njegovi rođaci. Đuraša ubiše Balšini sinovi, neke njegove rođake zarobiše, a ostali napustiše zemlju. I tako su Balšini sinovi zagospodarili i Gornjom Zetom" "Isto tako pali su u njihove ruke Dukađini koji su imali mnogo poseda u Zeti. Neke su poubijali, a druge bacili u tamnicu. Pri osvajanju ovih i drugih pokrajina više su se služili lukavstvom i prevarama nego silom oružja"
  21. ^ Recueil de travaux de l'Institut des études byzantines: Volume 21 1982, "За разлику од Лазаревића, Бранковића и Драгаша, ближих или даљих рођака Немањића и потомака најугледцијих властеоских породица, први Балшићи су прави скоројевићи који су из редова ситне властеле доспели ..."
  22. ^ Griechische Geschichte, in: Johann Samuel Ersch, Johann Gottfried Gruber (Hrsg.): Allgemeine Encyclopädie der Wissenschaften und Künste. Leipzig 1868. Theil 86, hier S. 42–43 (Digitalisat)
  23. ^ Peter Bartl: Balšići, in: Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas. Bd. 1. München 1974, S. 130–132

Literaturë[redakto | redakto tekstin burimor]

Burimet[redakto | redakto tekstin burimor]