Lezha

Lezha
Qytet dhe bashki
Stema
Lezha
Koordinatat: 41°46′55″N 19°38′40″E
Shteti	Shqipëria
Qarku	Lezha
Bashkia	Lezha
Themeluar më	Shekulli IV p.e.s.
Qeverisja
• Kryetari	Pjerin Ndreu (PS)
• Këshilli	Këshilli Bashkiak i Lezhës
Sipërfaqja
• Bashkia	5.091 km2 (1.966 sq mi)
• Qyteti	41,8 km2 (161 sq mi)
Popullsia  (2011)
• Bashkia	65.633
• Bashkia (Dendësia)	130/km2 (300/sq mi)
• Qyteti	15.510
Emërtimi i banorëve	lezhan(e),
Zona kohore	UTC+1 (CET)
• Verë (DST)	UTC+2 (CEST)
Kodi postar	4500
Autostrada
Faqja zyrtare	lezha.al

Lezha është një qytet shqiptare në veriperëndim të Shqipërisë, njëherazi kryeqendra e qarkus me të njëjtin emër dhe seli ipeshkvnore katolike.

Ajo është një nga qytetet më të lashta dhe të banuara pa ndërprerje në Shqipëri, me rreth 2.400 vjet histori të dokumentuar.

Lezha ishte një nga qendrat kryesore të Labeatëve, dhe muret e para mbrojtëse të saj datojnë në fundin e shekullit IV p.e.s. dhe janë të ndërtuara sipas tipologjisë ilire. Lezha ishte një nga qendrat kryesore të mbretërisë ilire. Gjatë konflikteve me Maqedoninë, qyteti u pushtua nga Filipi V i Maqedonisë, duke u bërë dalje maqedonase në Detin Adriatik. Më vonë qyteti u rimor nga ilirët. Ai kaloi nën sundimin romak pas luftërave romano-ilire dhe rënies së mbretërisë së Gentit. Lezha ishte gjithashtu selia e Lidhjes së Lezhës, në të cilën Skënderbeu bashkoi princat shqiptarë në luftë kundër Perandorisë Osmane.

Pas reformës administrative të vitit 2015, Lezhës iu bashkuan ish-komunat Balldreni i Ri, Blinisht, Dajç, Kallmet, Kolsh, Shëngjin, Shënkoll, Ungrej dhe Zejmen.

Etimologjia

Qytet ilir, kur u bë koloni e Greqisë së lashtë u quajt Lissos (Λισσός). Pas pushtimit romak emri i tij u latinizua në Lissus. Në shqip u bë Lezhë-Lezha, ndërsa në gegërisht format Lesha dhe Lesh janë të zakonshme. Emri italian Alessio iu dha qytetit nga venedikasit. Osmanët e quanin në turqisht Leş.

Gjeografia

Territori

Pamje panoramike e Lezhës

Qyteti ndodhet në pjesën më të ngushtë të fushës bregdetare shqiptare, vetëm 3 km nga bregu i Adriatikut, rreth 50 km në veri të kryeqytetit Tiranës dhe në brigjet e një dege të vogël të Drinit. Në jug të Lezhës, në deltën e Drinit, shtrihet rezervati natyror Kune-Vain-Tale, i cili përfshin lagunën e Kune-Vainit, një zonë e lagësht prej më shumë se dhjetë kilometrash përgjatë bregdetit adriatik.

Klima

Falë pozitës së saj gjeografike, me dalje të gjerë në det dhe me reliev përgjithësisht të ulët, Lezha ka kryesisht klimë të butë mesdhetare. Qarku i Lezhës karakterizohet nga vera të nxehta e të thata dhe dimra të butë e të lagësht në pjesën e ulët dhe në qytet, ndërsa në zonat malore dimrat janë më të lagësht dhe më të ftohtë. Temperatura mesatare vjetore për qarkun është 15 °C; temperatura mesatare e janarit është 7 °C, ndërsa ajo e korrikut është 24–25 °C. Temperatura maksimale e regjistruar në Lezhë ka qenë 39 °C më 18 korrik 1973, ndërsa temperatura minimale arriti rekordin prej 10 °C më 24 janar 1963. Reshjet mesatare janë rreth 1700 mm në vit.

Historia

Historia e lashtë

Fortifikimi i epokës së hekurit u ndërtua në malin e Shëlbuemit (413 m, djathtas), i quajtur më pas Akrolisi; qyteti i mirëfilltë i Lisit u ndërtua në një kodër pranë tij (172 m, majtas).

Kalaja e Lezhës në kodrën 172 m të lartë.

Rrënojat e mureve fortifikuese helenistike të ndërtuara gjatë periudhës urbane ilire.

Që nga periudha e hershme mikene (1600–1450 p.e.s.) dëshmohet një model shkëmbimi të lirë me qendrat e Greqisë mikene, i vërtetuar nga disa shpata të tipit C dhe D të gjetura në Lezhë. Ndërtimet e para njerëzore në këtë vendbanim kanë karakter ilir dhe datojnë në fundin e epokës së bronzit dhe fillimin e epokës së hekurit. Vendbanimi, me fortifikimet e tij, u ndërtua në malin e Shëlbuemit, të lartë 413 metra, të paktën që nga shekulli VIII p.e.s., dhe ndodhej pranë grykëderdhjes së Drinit.

Në lashtësi kjo zonë përshkruhej si territor i fisit të ilirëve (ilirët e mirëfilltë; Ἰλλυριοί, Illyrioi; Illyrii ose Illyrii propriae dicti).

Diodori i Sicilisë në veprën Bibliotheca historica përmend se Dionisi i I i Sirakuzës themeloi një “qytet të quajtur Lissos” në vitin 385 p.e.s., si pjesë e një strategjie për të siguruar rrugët tregtare sirakuzane përgjatë Adriatikut. Diodori e përcakton atë si një polis.

Megjithatë, është sugjeruar se kolonia sirakuzane e përmendur nga Diodori mund të jetë themeluar në të vërtetë pranë Issës, afër ishullit të Hvarit, dhe jo në Lissosin e sotëm, i cili ishte shumë larg për ngjarjet e përshkruara nga historiani i lashtë. Issa njihet edhe nga burime të tjera si themelim sirakuzan.

Përveç rrëfimit të Diodorit, nuk ka elemente të tjera që ta lidhin Lissosin me Sirakuzën dhe, sipas Pierre Cabanes, edhe po të pranohet si i besueshëm rrëfimi i Diodorit, ka shumë gjasa që kjo koloni të ketë pasur jetë të shkurtër.

Muret më të hershme mbrojtëse të vendbanimit proto-urban paraqesin ndërtim tipik ilir dhe datohen në fundin e shekullit IV p.e.s. Kalimi nga fortifikimi i epokës së hekurit në Akrolis (në malin Shëlbuem, 413 m) te qyteti i mirëfilltë ilir i Lisit ndodhi në mënyrë të pandërprerë. Qyteti u ndërtua në një kodër më të ulët (172 m) pranë fortifikimit të epokës së hekurit. Ai ishte i rrethuar me mure që mbikëqyrnin luginën e poshtme të Drinit dhe bregdetin detar. Funksioni i tij ishte të kontrollonte rrugën drejt brendësisë, të garantonte mbrojtje kundër sulmeve të mundshme nga deti dhe të siguronte një ankorim të sigurt për anijet ilire.

Në shekullin III p.e.s., Lisi ishte një nga qytetet kryesore të Mbretërisë Ilire nën dinastitë e Ardiejve dhe Labeatëve. Në traktatin e paqes të vitit 228 p.e.s. me Romën, mbretëresha ilire Teuta premtoi se nuk do të lundronte në jug të Lisit, në grykëderdhjen e Drinit, me më shumë se dy lembe (anije të lehta ilire), të cilat gjithashtu duhej të ishin të paarmatosura. Megjithatë, kur Roma ishte e angazhuar në luftë kundër popujve keltë të Luginës së Posë në veri të Italisë ndërmjet viteve 225 dhe 222 p.e.s., komandanti ilir Dhimitër Fari shkëputi fisin e Atintanëve nga aleanca me Romën. Për më tepër, ai lundroi në jug të Lisit dhe u mor me pirateri duke shkelur traktatin e paqes të vitit 228 p.e.s. Në verën e vitit 221 p.e.s., tensionet në Greqi u rritën kur Maqedonia u aleua me Lidhjen Akae kundër Lidhjes Etoliane, dhe ilirët sulmuan në mënyrën e tyre të zakonshme. Dhimitri dhe Skerdilaidi lundruan me 90 lembe në jug të Lisit. Pas një sulmi të dështuar kundër Pylosit në Peloponez, ata ndanë flotën: Skerdilaidi u kthye në veri me 40 anije, ndërsa Dhimitri plaçkiti Cikladet me 50 anije.

Në epokën romake Lisi ndodhej në një territor të banuar nga Labeatët, megjithatë burimet antike nuk e lidhin kurrë drejtpërdrejt me këtë fis. Duke pasur parasysh konsideratat arkeologjike dhe historike, qyteti i Lisit duhet të jetë themeluar në një kontekst labeat, por ndoshta, në kohën e rënies së Teutës në fund të shekullit III p.e.s., duke ndjekur një model grek, ai ishte organizuar si një polis, duke u shkëputur nga konteksti i vet etnik. Kjo shkëputje nga identiteti etnik përkoi me pushtimin e shumë qyteteve ilire nga Filipi V i Maqedonisë. Në vitin 211 p.e.s. Filipi V pushtoi Akrolisin, akropolin e Lisit, i cili iu dorëzua atij, duke u bërë kështu dalje maqedonase drejt Detit Adriatik. Qyteti u rimor më pas nga ilirët. Pikërisht në Lis Persei i Maqedonisë negocioi një aleancë kundër Romës me mbretin ilir Genti, dhe nga Lisi Genti organizoi ushtrinë e vet kundër romakëve. Qyteti ruajti një shkallë të gjerë autonomie bashkiake si nën sundimin maqedon ashtu edhe nën atë ilir, gjë që dëshmohet nga monedhat e prera nga vetë qyteti. Gjatë mbretërimit të Gentit, në gjysmën e parë të shekullit II p.e.s., Lisi preu monedha për sovranin ilir. Qyteti pati njëfarë rëndësie edhe gjatë luftës civile romake, duke u pushtuar nga Mark Antoni dhe duke mbetur më pas besnik ndaj Cezarit. Në epokën romake qyteti ishte pjesë e provincës së Epirus Nova.

Mesjeta

Varri i Skënderbeut dhe Kalaja e Lezhës. Ndërtesa ka qenë xhamia Selimije.

Gjatë mbretërimit të Justiniani I (527–565), fortesa vendore mund të jetë përmendur si Alistion në Synecdemus të Ieroklit. Në vitet e para të dekadës 590, Lisi u pushtua nga popullsi sllave. Kontrolli bizantin u rivendos në fillim të shekullit IX.

Fisniku shqiptar Vladislav Jonima i familjes Jonima u njoh nga papa më 1319 si sundimtar i një territori rreth Lezhës. Ai mbante titullin Kont i Dioklesë dhe i Shqipërisë bregdetare. Në fund të shekullit XIV, fisniku shqiptar Dhimitër Jonima sundonte një territor ndërmjet lumit Mati dhe Lezhës.

Në Mesjetë, Lezha ndërroi shpesh sundim derisa kaloi te Dukagjinët, të cilët në vitin 1386 ua dorëzuan venedikasve, që e përfshinë në Shqipërinë Veneciane. Ajo ishte ende nën kontrollin e tyre kur vdiq Skënderbeu, por më 1478 ra në duart e osmanëve gjatë rrethimit të Shkodrës, përveç një periudhe të shkurtër (1501–1506) kur u kthye sërish nën Venedikun. Pikërisht sepse ndodhej nën sundim venecian, Lezha u zgjodh në vitin 1444 nga Skënderbeu si vend neutral për mbledhjen e fisnikëve dhe zotërinjve shqiptarë me qëllim organizimin e mbrojtjes së përbashkët kundër osmanëve.

Lezha u bë kështu seli e Lidhjes së Lezhës, në të cilën Skënderbeu bashkoi princat shqiptarë në luftë kundër Perandorisë Osmane.

Skënderbeu u varros në katedralen Shën Nikollës, e cila më vonë u shndërrua në xhaminë Selimije.

Koha bashkëkohore

Gjatë periudhës osmane, Lezha ishte një qendër e rëndësishme administrative e sanxhakut të Shkodrës. Me shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë më 1912, qyteti u bë pjesë e shtetit të ri shqiptar. Gjatë shekullit XX, Lezha u ndikua nga ndryshimet e mëdha politike të vendit: gjatë monarkisë së Zogut I ishte qendër rrethi, ndërsa nën regjimin komunist iu nënshtrua proceseve intensive të kolektivizimit dhe industrializimit të detyruar, me pasojë varfërimin e trashëgimisë së saj urbane dhe arkitekturore.

Pas rënies së regjimit komunist në vitin 1991, qyteti promovoi zhvillimin përmes bujqësisë, turizmit dhe ndërmarrjeve të vogla. Gërmimet arkeologjike të nisura nga viti 2004 në akropolin e Lisit dhe në Memorialin e Skënderbeut nxorën në dritë struktura helenistike, romake dhe bizantine, duke e rilançuar Lezhën si destinacion kulturor. Turizmi, së bashku me bujqësinë dhe peshkimin, përfaqëson sot një nga burimet kryesore ekonomike të qytetit, i favorizuar nga afërsia me bregdetin, lagunën e Kune-Vainit dhe portin e Shëngjinit.

Monumentet dhe vendet me interes

Monumenti kryesor i qytetit është varri i Skënderbeut, i plaçkitur disa herë, i vendosur brenda mbetjeve të një kishe të rrënuar. Varri përbëhet nga një pllakë e thjeshtë guri me kopjen e shpatës dhe të përkrenares (origjinalet ruhen në një muze në Vjenë). Pranë kishës gjenden edhe mbetje ndërtimesh të epokës romake.

Kalaja e Lezhës

Varri i Kastriotit

Mbi qytet ngrihet kalaja, prej nga hapet një pamje e gjerë mbi qytetin dhe bregdetin; aty mund të shihen rrënoja të periudhës antike dhe osmane. Pamja e sotme e kalasë i detyrohet rindërtimit të viteve 1515–1521, të urdhëruar nga sulltan Sulejmani i Madhërishëm. Gjatë gërmimeve të vitit 1966 u zbulua edhe një xhami. Kodra e pjerrët ofron një panoramë të gjerë të qytetit, fushës, maleve dhe bregdetit adriatik. Në vitin 2004 një ekip arkeologësh shqiptarë dhe austriakë nisi gërmime të reja në kala dhe në qytetin e poshtëm. Në vitin 2006 gërmimet vazhduan me mbështetjen e Institutit Arkeologjik Gjerman.

Katedralja e Shën Nikollës, e ndërtuar në vitin 2007, është kisha kryesore katolike e qytetit. Ndërtesa e re zëvendëson katedralen e mëparshme të Shën Nikollës, e ngritur në shekullin XIV.

Sistemi i lagunave dhe zonave të lagështa të Kune-Vain-Tales është një rezervat natyror i përbërë nga 1087 hektarë kënetë, 187 hektarë pyll dhe 557 hektarë plazh ranor. Aty janë regjistruar 135 lloje shpendësh dhe 58 lloje peshqish. Që në periudhën komuniste u ngrit një hotel brenda një ndërtese që dikur kishte qenë një godinë gjuetie e ndërtuar për Galeazzo Cianon.

Ekonomia

Megjithëse me përmasa të kufizuara, Lezha ka qenë gjithmonë një treg i rëndësishëm në rajon. Fabrikat e ndërtuara në periudhën komuniste tashmë janë joaktive, ashtu si edhe porti i vogël i Shëngjinit, i vendosur 5 km në perëndim të qytetit, i cili është bërë më i rëndësishëm si qendër bregdetare sesa për veprimtarinë portuale. Që nga viti 2005, në Lezhë është zhvilluar ndjeshëm turizmi falë bukurisë së bregdetit dhe stabilitetit politik shqiptar.

Infrastruktura dhe transporti

Rrugët

Qyteti i Lezhës përshkohet nga SH1. Të gjitha rrugët që lidhin veriperëndimin me qendrën e Shqipërisë kalojnë nga Lezha. Prej disa vitesh, rruga me Fushë-Krujën e lidh qytetin me Tiranën; megjithatë, ajo është gjykuar jo mjaft e sigurt për shkak të aksidenteve rrugore. Superstrada që e lidh me Shkodrën u përfundua në vitin 2005.

Stacioni hekurudhor i Lezhës.

Hekurudhat

Komuna shërbehet nga stacioni hekurudhor i Lezhës, në linjën Shkodër–Vorë.

Aeroportet

Rreth 12 km në veri të Lezhës ndodhet aeroporti i Gjadrit, i përdorur si bazë ajrore ushtarake gjatë Luftës së Ftohtë dhe luftërave jugosllave, i dëmtuar gjatë anarkisë shqiptare të vitit 1997 dhe i përdorur më pas vetëm si depo për avionë luftarakë të nxjerrë jashtë përdorimit.

Sporti

Skuadra vendore e futbollit është KS Besëlidhja Lezhë, e themeluar në vitin 1930. Ajo i zhvillon ndeshjet në shtëpi në stadionin Besëlidhja.

Administrata

Njësitë administrative

Pozicioni	Njësia administrative	Banorë
1	Lezha	31.779
2	Shënkoll	17.372
3	Shëngjin	12.966
4	Balldren	10.997
5	Zejmen	9.714
6	Kallmet	7.379
7	Dajç	7.379
8	Kolsh	7.349
9	Blinisht	5.776
10	Ungrej	2.853
Gjithsej		113.535

Binjakëzime

• Kampobaso, Italia
• Milano, Italia

Bibliografia

• Beekes, Robert S. P. (2009). Lucien van Beek (red.). Etymological Dictionary of Greek (në anglisht). Brill. ISBN 9789004321861.
• Boardman, John; Sollberger, E. (1982). The Cambridge Ancient History: The Prehistory of the Balkans; and the Middle East and the Aegean world, tenth to eighth centuries B.C. (në anglisht). Vëll. III (part 1) (bot. 2). Cambridge University Press. ISBN 9780521224963.
• Errington, R. M. (1989). "Rome and Greece to 250 B.C.". The Cambridge Ancient History: Rome and the Mediterranean to 133 B.C (në anglisht). Vëll. VIII (bot. 2). Cambridge University Press. fq. 81–106. ISBN 9780521234481.
• Eckstein, Arthur M. (2008). Rome Enters the Greek East: From Anarchy to Hierarchy in the Hellenistic Mediterranean, 230–170 B.C. (në anglisht). Blackwell Publishing.
• Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Albania (PDF). Historical Dictionaries of Europe (në anglisht). Vëll. 75 (bot. 2). Scarecrow Press. ISBN 9780810861886. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 6 tetor 2014. Marrë më 14 prill 2026.
• Gaffiot, Félix (1934). Dictionnaire Illustré Latin-Français (në frëngjisht). Hachette.
• Hammond, Nicholas Geoffrey Lemprière (1966). "The Kingdoms in Illyria circa 400–167 B.C.". The Annual of the British School at Athens (në anglisht). 61: 239–253. doi:10.1017/S0068245400019043.
• Katičić, Radoslav (1976). Ancient Languages of the Balkans (në anglisht). Mouton. ISBN 9789027933058.
• Lippert, Andreas; Matzinger, Joachim (2021). Die Illyrer: Geschichte, Archäologie und Sprache (në gjermanisht). Kohlhammer Verlag. ISBN 9783170377103.
• Matijašić, Ivan (2011). ""Shrieking like Illyrians": Historical geography and the Greek perspective of the Illyrian world in the 5th century BC". Arheološki Vestnik (në anglisht). 62: 289–316.
• Papadopoulos, John (2016). "Komai, Colonies and Cities in Epirus and Southern Albania: The Failure of the Polis and the Rise of Urbanism on the Fringes of the Greek World". përmbledhur nga Barry P. C. Molloy (red.). Of Odysseys and Oddities: Scales and Modes of Interaction Between Prehistoric Aegean Societies and their Neighbours (në anglisht). Oxbow Books. fq. 435–460. ISBN 9781785702327.
• Sedlar, Jean W. (2013). East Central Europe in the Middle Ages, 1000–1500 (në anglisht). University of Washington Press. ISBN 9780295800646.
• Shehi, Eduard (2015). Terra sigillata en Illyrie méridionale et en Chaonie: importations et productions locales (IIe S. AV. J.-C. – IIe S. AP. J.-C.). Col·lecció Instrumenta (në frëngjisht). Vëll. 48. Barcelona: Universitat de Barcelona, Publicacions i Edicions. ISBN 9788447542383.
• Shpuza, Saimir (2014). Piotr Dyczek (red.). "Iron Age Fortifications and the Origin of the City in the Territory of Scodra". Novensia (në anglisht). 25. Warsaw: Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej: 105–126. ISBN 9788393423996. ISSN 0860-5777.
• Shpuza, Saimir; Dyczek, Piotr (2015). "Scodra, de la capitale du Royaume Illyrien à la capitale de la province romaine". përmbledhur nga Jean-Luc Lamboley; Luan Përzhita; Altin Skenderaj (red.). L'Illyrie Méridionale et l'Épire dans l'Antiquité – VI (në frëngjisht). Vëll. 1. Paris: Diffusion De Boccard. fq. 269–278. ISBN 9789928451712.
• Shpuza, Saimir (2017). Piotr Dyczek (red.). "Scodra and the Labeates. Cities, rural fortifications and territorial defense in the Hellenistic period". Novensia (në anglisht). 28. Warsaw: Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej: 41–64. ISBN 9788394622251. ISSN 0860-5777.
• Stylianou, P. J. (1998). A Historical Commentary on Diodorus Siculus, book 15 (në anglisht). Clarendon Press. ISBN 0198152396.
• Cabanes, Pierre (2008). "Greek Colonisation in the Adriatic". përmbledhur nga Gocha R. Tsetskhladze (red.). Greek Colonisation: An Account of Greek Colonies and Other Settlements Overseas (në anglisht). Vëll. 2. Brill. fq. 155–186. ISBN 9789047442448.
• Waterfield, Robin (2014). Taken at the Flood: The Roman Conquest of Greece (në anglisht). OUP Oxford. ISBN 9780191664144.
• Wilkes, John J. (1992). The Illyrians (në anglisht). Oxford: Blackwell Publishing. ISBN 0631198075.
• Wilkes, J. J.; Fischer-Hansen, Tobias (2004). "The Adriatic". përmbledhur nga Mogens Herman Hansen; Thomas Heine Nielsen (red.). An Inventory of Archaic and Classical Poleis (në anglisht). Oxford University Press. fq. 321–337. ISBN 9780198140993.

Lidhje të jashtme

• Faqja zyrtare