Shko te përmbajtja

Uzbekistani

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Republika e Uzbekistanit
O‘zbekiston Respublikasi
Ўзбекистон Республикаси (Uzbekisht)
Himni: 
O‘zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi
Ўзбекистон Республикасининг Давлат Мадҳияси
"Himni Shtetëror i Republikës së Uzbekistanit"
Vendndodhja e Uzbekistanit (e gjelbër)
Vendndodhja e Uzbekistanit (e gjelbër)
KryeqytetiTashkent
41°19′N 69°16′E / 41.317°N 69.267°E / 41.317; 69.267
Qyteti më i madhkryeqyteti
Gjuhët zyrtareUzbekisht[1][2]
Gjuhët e njohuraKarakalpak
Grupet etnike
(2021)[3]
Feja
(2020)[4]
Demonim(et)Uzbek/e[1][5] • Uzbekistani
QeverisjaRepublikë gjysmë-presidenciale unitare
Shavkat Mirziyoyev
Abdulla Aripov
LegjislaturaOliy Majlis
• Upper house
Senati
• Lower house
Dhoma legjislative
Historia
1428–1471
1500–1920
30 prill 1918
27 tetor 1924
• Republikë
1 shtator 1991
8 dhjetor 1992
Sipërfaqja
• Gjithsej
448,978[6][7] km2 (173,351 sq mi) (55-të)
• Uji (%)
4.9
Popullsia
• Llogaritja 2025
38,000,269[8] (38-të)
• Dendësia
80.2/km2 (207.7/sq mi) (138-të)
PBB (BFB)Llogaritja 2024
• Gjithsej
Increase $425.238 billion[9] (57-të)
•  Për kokë banori
Increase $11,572[9] (122th)
PBB (nominal)Llogaritja 2024
• Gjithsej
Increase $112.6 billion[10] (67-të)
• Për kokë banori
Increase $3,010[9] (138th)
Gini (2022)Positive decrease 31.2[11]
jobarazi e mesme
HDI (2023)Increase 0.740[12]
i lartë (107-të)
ValutaSom uzbeke (UZS)
Zona kohoreUTC+5 (UZT)
Formati i datësdd/mm yyyyc
Prefiksi telefonik+998
Kodi ISO 3166UZ
TLD në internet.uz
  1. Bashkë-zyrtare në Karakalpakstan.[1]
  2. Më 31 gusht 1991, Supremi Sovjetik i RSS të Uzbekistanit votoi ta shpallte vendin të pavarur nga Bashkimi Sovjetik. Të nesërmen u shpall një festë kombëtare nga qeveria uzbeke dhe u bë Dita e Pavarësisë.
  3. Formati dd.mm.yyyy është përdorur në alfabetin cirilik, përfshirë rusisht.

Uzbekistani[a], zyrtarisht Republika e Uzbekistanit,[b] është një shtet dyfish pa dalje në det i vendosur në Azinë Qendrore. Ajo është e rrethuar nga pesë vende: Kazakistani në veri, Kirgistani në verilindje, Taxhikistani në juglindje, Afganistani në jug, dhe Turkmenistani në jugperëndim, duke e bërë atë një nga vetëm dy shtete dyfish pa dalje në det, tjetri Lihtenshtajni. Vendi ka një popullsi prej më shumë se 37.6 milion, duke e bërë atë vendin më të populluar në Azinë Qendrore. Uzbekistani është anëtar i Organizatës së Shteteve Turkike. Uzbekishtja, e folur nga uzbekët, është gjuha zyrtare dhe e folur nga shumica e banorëve të saj, ndërsa rusishtja dhe taxhikishtja janë gjuhë të rëndësishme të pakicave. Islami është feja mbizotëruese, dhe shumica e Uzbekëve janë muslimanë suni.[13]

Kolonët e parë të regjistruar në tokën e asaj që është Uzbekistani bashkëkohor ishin nomadët e Iranit Lindor, të njohur si Skithët, të cilët themeluan mbretëri në Khwarazm, Sogdiana, dhe Bactria në shekullin e 8-të - 6-të p.e.s., si dhe Fergana dhe Margiana në shekullin e 3-të p.e.s. – shekulli i 6-të e.r..[14] Zona u përfshi në Perandorinë Akaemenide dhe, pas një periudhe sundimi greko-baktrian dhe më vonë nga Perandoria Sasaniane, deri në pushtimin musliman të Persisë në shekullin e 7-të. Pushtimet e hershme muslimane dhe Perandoria Samanide e mëvonshme i shndërruan shumicën e njerëzve në adhurues të Islamit. Gjatë kësaj periudhe, qytetet filluan të rriten nga Rruga e Mëndafshit dhe u bënë një qendër e Epokës së Artë Islame. Dinastia lokale Harezmshah u shkatërrua nga pushtimi mongol në shekullin e 13-të, duke çuar në një mbizotërim të popujve mongol. Timuri në themeloi Perandorinë Timurid në shekullin e 14-të. Kryeqyteti i saj ishte Samarkand, i cili u bë një qendër e shkencës nën sundimin e Ulugh Beg, duke lindur Rilindjen Timurid. Territoret e dinastisë Timurid u pushtuan nga Kipchak Shaybanids në shekullin e 16-të. Pushtimet nga Perandori Babur drejt lindjes çuan në themelin e Perandorisë Mogule në Indi. Shumica e Azisë Qendrore u përfshinë gradualisht në Perandorinë Ruse gjatë shekullit të 19-të]], me Tashkentin duke u bërë qendra politike e Turkestanit Rus. Në vitin 1924, delimitimi kombëtar krijoi Republikën Socialiste Sovjetike të Uzbekistanit si një republikë e Bashkimit Sovjetik. Ajo e shpalli pavarësinë si Republikën e Uzbekistanit më 1991.

Uzbekistani është një shtet laik, me një qeveri kushtetuese gjysmë-presidenciale. Uzbekistani përfshin 12 rajone, Tashkent City dhe një republikë autonome, Karakalpakstan. Ndërsa organizatat joqeveritare e kanë përcaktuar Uzbekistanin si "një shtet autoritar me të drejta të kufizuara civile", reforma të rëndësishme nën presidentin e dytë të Uzbekistanit, Shavkat Mirziyoyev, janë bërë pas vdekjes së presidentit të parë, Islam Karimov. Për shkak të këtyre reformave, marrëdhëniet me vendet fqinje të Kirgistanit, Taxhikistanit dhe Afganistanit janë përmirësuar në mënyrë drastike.[15][16][17][18] Një raport i Kombeve të Bashkuara i vitit 2020 gjeti shumë përparim drejt arritjes së qëllimeve të zhvillimit të qëndrueshëm të OKB-së.[19]

Etimologjia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Emri "Uzbeg'istán" shfaqet në shekullin e 16-të Tarikh-i Rashidi.[20]

Origjina e fjalës Uzbek mbetet e diskutueshme.

  1. "i lirë", "i pavarur" ose "zotëri/udhëheqës i vet", që kërkon një bashkim të uz (Turkik: "vet"), beg ("zotëri" ose "udhëheqëës")[21]
  2. Emërtuar në mënyrë eponime pas Oghuz Khagan, gjithashtu i njohur si Oghuz Beg[21]
  3. Një tkurrje e Uğuz, më parë Oğuz, domethënë, Oghuz (fis), i bashkuar me bek "oguz-leader".[22]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Periudha Timurid

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Një kryetar fisnor, Timuri (Tamerlane),[23] doli nga këto luftëra në vitet 1380 si forca mbizotëruese në Transoksiana. Megjithëse ai nuk ishte pasardhës i Xhingis Han, Timur u bë sundimtari de fakto i Transoxiana dhe vazhdoi të pushtojë të gjithë Azinë Qendrore perëndimore, Iranin, Kaukazin, Mesopotaminë, Azinë e Vogël dhe rajonin jugor të stepave në veri të Detit Aral. Ai gjithashtu pushtoi Rusinë para se të vdiste gjatë një pushtimi të Kinës në vitin 1405.[24] Timuri ishte i njohur edhe për brutalitetin e tij ekstrem dhe pushtimet e tij u shoqëruan me masakra gjenocidale në qytetet që ai pushtoi.[25]

Timuri inicioi lulëzimin e fundit të Transoksianës duke mbledhur së bashku artizanë dhe studiues të shumtë nga tokat e gjera që ai kishte pushtuar në kryeqytetin e tij, Samarkand, duke i zbritur kështu perandorinë e tij me një kulturë të pasur perso-islamike. Gjatë mbretërimit të tij dhe mbretërimit të pasardhësve të tij të menjëhershëm, u ndërmorën një gamë të gjerë kryevepra ndërtimi fetare dhe palatiale në Samarkand dhe qendrat e tjera të popullsisë.[26]

Tamerlane gjithashtu vendosi një shkëmbim të zbulimeve mjekësore dhe mjekëve të patronizuar, shkencëtarëve dhe artistëve nga rajonet fqinje si India;[27] nipi i tij Ulugh Beg ishte një nga astronomët e parë të shkëlqyeshëm në botë. Ishte gjatë dinastisë Timurid që Turkiku, në formën e dialektit Chaghatai, u bë një gjuhë letrare në vetvete në Transoksiana, megjithëse Timuridët ishin persianat në kulturë. Shkrimtari më i madh i Chaghataid, Ali-Shir Nava'i, ishte aktiv në qytetin e Herat (tani në Afganistanin veriperëndimor) në gjysmën e dytë të shekullit të 15-të.[24]

Periudha uzbeke

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shteti Timurid u nda shpejt në gjysmë pas vdekjes së Timurit. Luftimet e brendshme kronike të Timuridëve tërhoqën vëmendjen e fiseve nomade uzbeke që jetonin në veri të Detit Aral. Në vitin 1501, forcat Uzbek filluan një pushtim me shumicë të Transoxiana.[24] Tregtia e skllevërve në Emiratin e Buharës u bë i spikatur dhe u krijua në mënyrë të vendosur në këtë kohë.[28] Hanati i Buharës u pushtua përfundimisht nga Qeveria e Jashtme e Persisë më 1510, dhe më pas u bë një pjesë e Perandorisë Persiane të ditës.

Para ardhjes së rusëve, Uzbekistani i sotëm u nda midis Emirateve të Buharës dhe hanateve të Khiva dhe Kokand.

Pushtimi rus

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në shekullin e 20-të, Perandoria Ruse filloi të zgjerohet dhe të përhapet në Azinë Qendrore. Kishte 210.306 rusë që jetonin në Uzbekistan në vitin 1912.[29] Periudha e "Lojës së Madhe" në përgjithësi vlerësohet si vrapim nga afro vitit 1813 në Konvetën Anglo-Rus të vitit 1907. Një fazë e dytë, më pak intensive pasoi Revolucionin Bolshevik të vitit 1917. Në fillim të shekullit të 19-të, kishte rreth 3,200 kilometra (2,000 mi) duke ndarë Indinë Britanike dhe të dalin nga Rusia Cariste. Pjesa më e madhe e tokës midis nuk ishte e kapur. Në fillim të viteve 1890, Sven Hedin kaloi nëpër Uzbekistan, gjatë ekspeditës së tij të parë.

Periudha sovjetike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Me fillimin e vitit 1920, Azia Qendrore ishte fort në duart e Rusisë dhe, përkundër një rezistence të hershme ndaj bolshevikëve, Uzbekistanit dhe pjesës tjetër të Azisë Qendrore u bënë një pjesë e Bashkimit Sovjetik. Më 27 tetor 1924, u krijua Republika Socialiste Sovjetike e Uzbekistanit. Nga 1941 deri më 1945, gjatë Luftës së Dytë Botërore, 1.433,230 njerëz nga Uzbekistani luftuan në Ushtrinë e Kuqe kundër Gjermanisë Naziste.

Pavarësia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Më 20 qershor 1990, Uzbekistani shpalli sovranitetin e saj të shtetit. Më 31 gusht 1991, Uzbekistani shpalli pavarësinë pas përpjekjes së dështuar të grushtit të shtetit në Moskë. 1 shtatori u shpall Dita Kombëtare e Pavarësisë. Bashkimi Sovjetik u [[Shpërbërja e Bashkimit Sovjetik|shpërbë] në 26 dhjetor të atij viti. Islam Karimov, më parë sekretari i parë i Partisë Komuniste të Uzbekistanit që nga viti 1989, u zgjodh president i Republikës Socialiste Sovjetike Uzbek më 1990. Pas rënies së Bashkimit Sovjetik në 1991, ai u zgjodh president i Uzbekistanit të pavarur.[30] Një sundimtar autoritar, Karimov vdiq në shtator 2016.[31] Ai u zëvendësua nga kryeministri i tij i gjatë, Shavkat Mirziyoyev, më 14 dhjetor të të njëjtit vit.[32]

Gjeografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Uzbekistani ka një sipërfaqe prej 448,978 kilometrash katrorë.[7] Është vendi i 56-të më i madh në botë për nga sipërfaqja dhe i 40-ti për nga popullsia.[33] Ndër vendet e BSHP-së, është i katërti më i madh për nga sipërfaqja dhe i dyti për nga popullsia.[34]

Uzbekistani shtrihet rreth koordinatave gjeografike 41 00 V, 64 00 L. Shtrihet 1,425 kilometra nga perëndimi në lindje dhe 930 kilometra nga veriu në jug. I kufizuar me Kazakistanin dhe Shkretëtirën Aralkum (ish-Deti Aral) në veri dhe veriperëndim, Turkmenistanin dhe Afganistanin në jugperëndim, Taxhikistanin në juglindje dhe Kirgistanin në verilindje, Uzbekistani është një nga shtetet më të mëdha të Azisë Qendrore dhe i vetmi shtet i Azisë Qendrore që kufizohet me të katër shtetet e tjera. Uzbekistani gjithashtu ndan një kufi të shkurtër (më pak se 150 km) me Afganistanin në jug.

Uzbekistani është një vend i nxehtë, i thatë dhe pa dalje në det. Është një nga dy shtetet dyfish pa dalje në det në botë - domethënë, një vend pa dalje në det i rrethuar plotësisht nga vende të tjera pa dalje në det. Vendi i dytë dyfish i mbyllur është Lihtenshtajni. Përveç kësaj, për shkak të vendndodhjes së tij brenda një sërë pellgjesh endorheike, asnjë nga lumenjtë e tij nuk të çon në det. Më pak se 10% e territorit të tij është tokë e kultivuar intensivisht e ujitur në luginat dhe oazat e lumenjve. Deti Aral, i cili është tharë kryesisht nga prodhimi i pambukut i vendosur në epokën sovjetike, konsiderohet si një nga fatkeqësitë më të këqija mjedisore në botë.[35] Pjesa tjetër është shkretëtira e gjerë Kyzylkum dhe malet.

Sipas një studimi sovjetik të vitit 1981, pika më e lartë në Uzbekistan është Khazret Sultan në 4,643 metra mbi nivelin e detit, në pjesën jugore të Vargmalit Gissar në Rajonin Surxondaryo në kufirin me Taxhikistanin, pak në veriperëndim të Dushanbe (e quajtur më parë Maja e Kongresit të 22-të të Partisë Komuniste).[34]

Klima në Uzbekistan është kontinentale, me pak reshje të pritura çdo vit (100–200 milimetra, ose 3.9–7.9 inç). Temperatura mesatare maksimale e verës tenton të jetë 40 °C, ndërsa temperatura mesatare minimale e dimrit është rreth −23 °C.[36]

Politika

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pasi Uzbekistani shpalli pavarësinë nga Bashkimi Sovjetik në vitin 1991, u mbajtën zgjedhje dhe Islam Karimov u zgjodh Presidenti i parë i Uzbekistanit më 29 dhjetor 1991. Zgjedhjet e Oliy Majlis (Parlamenti ose Asambleja Supreme) u mbajtën sipas një rezolute të miratuar nga Sovjeti i 16-të Suprem në vitin 1994. Në atë vit, Sovjeti Suprem u zëvendësua nga Oliy Majlis. Zgjedhjet e treta për Oliy Majlisin dydhomësh me 150 anëtarë, Dhomën Legjislative dhe Senatin me 100 anëtarë për mandate pesëvjeçare, u mbajtën më 27 dhjetor 2009. Zgjedhjet e dyta u mbajtën nga dhjetori 2004 deri në janar 2005. Oliy Majlis ishte njëdhomësh deri në vitin 2004. Madhësia e tij u rrit nga 69 deputetë (anëtarë) në vitin 1994 në 120 në vitet 2004-05 dhe aktualisht është 150.

Mandati i parë presidencial i Islam Karimov u zgjat deri në vitin 2000 nëpërmjet një referendumi. Ai u rizgjodh më pas në vitet 2000, 2007 dhe 2015, duke fituar çdo herë mbi 90% të votave. Megjithatë, shumica e vëzhguesve ndërkombëtarë refuzuan të merrnin pjesë në procesin zgjedhor dhe i hodhën poshtë rezultatet si mospërmbushje të standardeve demokratike.

Një referendum i vitit 2002 prezantoi një parlament dydhomësh, të përbërë nga një dhomë e ulët (Oliy Majlis) dhe një dhomë e lartë (Senati), me anëtarët e dhomës së ulët që shërbenin si ligjvënës me kohë të plotë. Zgjedhjet për parlamentin e ri u mbajtën më 26 dhjetor 2002.

Pas vdekjes së Karimovit më 2 shtator 2016, Oliy Majlis emëroi Kryeministrin Shavkat Mirziyoyev si president të përkohshëm.[37] Ndërsa kushtetuta caktoi Kryetarin e Senatit Nigmatilla Yuldashev si pasardhësin e ligjshëm, ai e refuzoi pozicionin, duke përmendur përvojën e gjerë të Mirziyoyev. Në zgjedhjet presidenciale të dhjetorit 2016, Mirziyoyev u zgjodh zyrtarisht me 88.6% të votave dhe u betua më 14 dhjetor.[38] Zëvendëskryeministri Abdulla Aripov më pas e pasoi atë si kryeministër.[39]

Si president, Mirziyoyev zëvendësoi shumicën e zyrtarëve të Karimovit dhe bëri thirrje për përfshirjen e individëve më të rinj dhe patriotë në qeveri. Me kalimin e kohës, ai u distancua nga politikat e Karimovit, duke vizituar rajone dhe qytete të ndryshme për të mbikëqyrur reformat. Analistët dhe mediat perëndimore e kanë krahasuar stilin e tij të udhëheqjes me atë të Deng Xiaoping dhe Mikhail Gorbachev, duke e përshkruar qëndrimin e tij si një "Pranverë Uzbeke" të mundshme.[40][41]

Indekset e Demokracisë V-Dem e përshkruan Uzbekistanin si një autokraci të mbyllur në vitin 2024.[42]

Ndarjet administrative

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Uzbekistani është i ndarë në dymbëdhjetë rajone (viloyatlar, njëjës viloyat), një republikë autonome (respublika, emër i përbërë respublikasi) dhe një qytet të pavarur (shahar, emër i përbërë shahri, p.sh., Toshkent shahri, Qyteti i Tashkentit). Emrat jepen më poshtë në gjuhët uzbeke dhe karakalpake kur është e aplikueshme, megjithëse ekzistojnë variacione të shumta të transliterimeve të secilit emër.

NdarjaKryeqytetiSipërfaqja
(km2)		Popullsia
(1 janar 2024)[43]		Key
Andijan Region
Uzbekisht: Андижон вилояти, Andijon Viloyati		 Andijan
Andijon		4,3033394,42
Rajoni Buhara
Uzbekisht: Бухоро вилояти, Buxoro Viloyati		 Buharaja
Buxoro		41,9372044,03
Rajoni Fergana
Uzbekisht: Фарғона вилояти, Fargʻona Viloyati		 Fergana
Fargʻona		7,0054061,54
Rajoni Jizzakh
Uzbek: Жиззах вилояти, Jizzax Viloyati		 Jizzakh
Jizzax		21,1791507,45
Republika e Karakalpakstanit
Karakalpak: Қарақалпақстан Республикасы, Qaraqalpaqstan Respublikasıʻ
Uzbekisht: Қорақалпоғистон Республикаси, Qoraqalpogʻiston Respublikasi		 Nukus
No‘kis
Nukus		161,3582002,714
Rajoni Kashkadarya
Uzbekisht: Қашқадарё вилояти, Qashqadaryo Viloyati		 Karshi
Qarshi		28,5683560,68
Rajoni Khorezm
Uzbekisht: Хоразм вилояти, Xorazm Viloyati		 Urgench
Urganch		6,464　1995,613
Rajoni Namangan
Uzbekisht: Наманган вилояти, Namangan Viloyati		 Namangan
Namangan		7,1813066,16
Rajoni Navoiy
Uzbekisht: Навоий вилояти, Navoiy Viloyati		 Navoiy
Navoiy		109,3751075,37
Rajoni Samarkand
Uzbekisht: Самарқанд вилояти, Samarqand Viloyati		 Samarkand
Samarqand		16,773　4208,59
Rajoni Surkhandarya
Uzbekisht: Сурхондарё вилояти, Surxondaryo Viloyati		 Termez
Termiz		20,0992877,111
Rajoni Syrdarya
Uzbekisht: Сирдарё вилояти, Sirdaryo Viloyati		 Gulistan
Guliston		4,276914,010
Qyteti i Tashkentit
Uzbekisht: Тошкент, Toshkent Shahri		 Tashkent
Toshkent		3273040,81
Rajoni Tashkent
Uzbekisht: Тошкент вилояти, Toshkent Viloyati		 Nurafshon
Nurafshon		15,258　3051,812

Demografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Që nga viti 2022, Uzbekistani ka popullsinë më të madhe të vendeve në Azinë Qendrore. 36 milionë qytetarët e tij përbëjnë gati gjysmën e popullsisë së përgjithshme të rajonit.[44] Popullsia e Uzbekistanit është shumë e re, megjithëse po plaket ngadalë. 23.1% e popullit të saj janë nën 16 vjeç (vlerësim i vitit 2020).[45] Sipas burimeve zyrtare, uzbekët përbëjnë shumicën (84.5%) e popullsisë së përgjithshme. Grupet e tjera etnike përfshijnë taxhikët 4.8%, kazakët 2.4%, karakalpakët 2.2%, rusët 2.1% dhe tatarët 0.5% që nga viti 2021.

Kombi është 96% muslimanë (kryesisht sunitë, me një pakicë shiite), 2.3% ortodoksë lindorë dhe 1.7% besime të tjera.

Pothuajse 10% e fuqisë punëtore të Uzbekistanit punon jashtë vendit, kryesisht në Rusi dhe Kazakistan.[46][47]

Uzbekistani ka një shkallë shkrim-leximi prej 100% tek të rriturit mbi 15 vjeç (vlerësim i vitit 2019).[48]

Jetëgjatësia në Uzbekistan është mesatarisht 75 vjet. 72 vjet tek burrat dhe 78 vjet tek gratë.[49]

Feja

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Uzbekistani është një shtet laik dhe neni 61 i kushtetutës së tij thotë se organizatat dhe shoqatat fetare janë të ndara nga shteti dhe të barabarta para ligjit. Shteti nuk duhet të ndërhyjë në aktivitetin e shoqatave fetare.[50] Islami është feja mbizotëruese në Uzbekistan, megjithëse pushteti sovjetik (1924–1991) dekurajoi shprehjen e besimit fetar dhe ai u shtyp gjatë ekzistencës së tij si Republikë Sovjetike. CIA Factbook (2004) vlerëson se myslimanët përbëjnë 88% të popullsisë, ndërsa 9% e popullsisë ndjekin Krishterimin Ortodoks Rus, 3% fe të tjera dhe jofetarë,[51] ndërsa një parashikim i Pew Research i vitit 2020 deklaroi se popullsia e Uzbekistanit është 96.7% myslimane dhe të krishterët (kryesisht të krishterë ortodoksë rusë) përbënin 2.3% të popullsisë (630,000).[52]

Gjuhët

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjuha uzbeke është një nga gjuhët turkike. I përket degës Karluk të familjes së gjuhëve turkike, e cila përfshin edhe gjuhën ujgure. Është e vetmja gjuhë zyrtare kombëtare dhe që nga viti 1992 shkruhet zyrtarisht me alfabetin latin.[53]

Para viteve 1920, gjuha e shkruar e uzbekëve quhej Turki (e njohur nga studiuesit perëndimorë si Chagatai) dhe përdorte shkrimin Nastaʿlīq. Në vitin 1926 u prezantua alfabeti latin dhe iu nënshtrua disa rishikimeve gjatë viteve 1930. Më në fund, në vitin 1940, alfabeti cirilik u prezantua nga autoritetet sovjetike dhe u përdor deri në rënien e Bashkimit Sovjetik. Në vitin 1993, Uzbekistani u rikthye në shkrimin latin (alfabeti uzbek), i cili u modifikua në vitin 1996 dhe mësohet në shkolla që nga viti 2000. Institucionet arsimore mësojnë vetëm shkrimin latin. Në të njëjtën kohë, shkrimin cirilik është i zakonshëm në mesin e brezit të vjetër.[54] Edhe pse shkrimi cirilik i gjuhës uzbeke tani është hequr për dokumentet zyrtare, por ende përdoret nga një numër gazetash dhe faqesh interneti.

Gjuha Karakalpak, që i përket degës Kipchak të familjes së gjuhëve turkike dhe për këtë arsye më afër kazakishtes, flitet nga gjysmë milioni njerëz, kryesisht në Republikën e Karakalpakstanit, dhe ka status zyrtar në atë territor.

Edhe pse gjuha ruse nuk është gjuhë zyrtare në vend, ajo përdoret gjerësisht në shumë fusha si gjuhë e dytë zyrtare de facto. Informacioni dixhital nga qeveria është dygjuhësh. Vendi është gjithashtu shtëpia e afërsisht një milion folësve amtarë të rusishtes. Shenjat në të gjithë vendin janë si në uzbekisht ashtu edhe në rusisht.

Shënime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ Uzbekisht: Oʻzbekiston, Ўзбекистон
  2. ↑ Oʻzbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. 1 2 3 "Uzbekistan: Law "On Official Language"". Refworld (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 8 maj 2019. Marrë më 26 nëntor 2022.
  2. ↑ "Constitution of the Republic of Uzbekistan". constitution.uz (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 15 dhjetor 2015. Marrë më 1 shtator 2020.
  3. ↑ "Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence". Data.egov.uz (në anglisht). 2-001-1779. Arkivuar nga origjinali më 2 shkurt 2023. Marrë më 16 shtator 2022.
  4. ↑ Uzbekistan: Major World Religions (1900 - 2050) (World Religion Database, 2020)2
  5. ↑ "Constitution of the Republic of Uzbekistan". constitution.uz (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 15 dhjetor 2015. Marrë më 26 nëntor 2022.
  6. ↑ "Territory of the republic of Uzbekistan". The Government Portal Of The Republic Of Uzbekistan (në anglisht). Marrë më 8 korrik 2025.
  7. 1 2 "Uzbekistan" (në anglisht). Central Intelligence Agency. 27 shkurt 2023. Arkivuar nga origjinali më 10 janar 2021. Marrë më 24 shkurt 2023 – nëpërmjet CIA.gov.
  8. ↑ "Demographic situation in the Republic of Uzbekistan - 28/08/2025" (në anglisht). Statistics Agency of Uzbekistan. Arkivuar nga origjinali më 2 dhjetor 2020. Marrë më 9 maj 2024.
  9. 1 2 3 "World Economic Outlook Database, November 2023 Edition. (Uzbekistan)". IMF.org (në anglisht). International Monetary Fund. 10 nëntor 2023. Marrë më 12 nëntor 2023.
  10. ↑ "World Economic Outlook Database, October 2023". IMF.org (në anglisht). International Monetary Fund. Marrë më 12 nëntor 2023.
  11. ↑ "Gini index (World Bank estimate)". World Bank Group (në anglisht). Marrë më 26 dhjetor 2024.
  12. ↑ "Human Development Report 2023/24" (PDF) (në anglisht). United Nations Development Programme. 13 mars 2024. fq. 275. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 13 mars 2024. Marrë më 9 maj 2024.
  13. ↑ "Chapter 1: Religious Affiliation". The World's Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 9 August 2012. Retrieved 4 September 2013.
  14. ↑ Pereltsvaig, Asya (25 shkurt 2011). "Uzbek, the penguin of Turkic languages". Languages of the World (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 13 nëntor 2021. Marrë më 26 nëntor 2022.
  15. ↑ "Eurasia's Latest Economic Reboot Can Be Found in Uzbekistan". Forbes (në anglisht). 14 shtator 2017. Arkivuar nga origjinali më 14 shtator 2017. Marrë më 18 shtator 2017.
  16. ↑ Lillis, Joanna (3 tetor 2017). "Are decades of political repression making way for an 'Uzbek spring'?". The Guardian (në anglisht). London. Arkivuar nga origjinali më 1 dhjetor 2017. Marrë më 19 nëntor 2017.
  17. ↑ "Uzbekistan: A Quiet Revolution Taking Place – Analysis". Eurasia Review (në anglisht). 8 dhjetor 2017. Arkivuar nga origjinali më 8 dhjetor 2017. Marrë më 8 dhjetor 2017.
  18. ↑ "The growing ties between Afghanistan and Uzbekistan – CSRS En". CSRS En (në anglisht). 28 janar 2017. Arkivuar nga origjinali më 22 dhjetor 2017. Marrë më 25 dhjetor 2017.
  19. ↑ "Uzbekistan" (në anglisht). UN Department of Economic and Social Affairs. Arkivuar nga origjinali më 13 nëntor 2021. Marrë më 8 korrik 2021.
  20. ↑ Kenzheakhmet Nurlan (2013). The Qazaq Khanate as Documented in Ming Dynasty Sources (në anglisht). fq. 140.
  21. 1 2 A. H. Keane, A. Hingston Quiggin, A. C. Haddon, Man: Past and Present, p.312, Cambridge University Press, 2011, Google Books, quoted: "Who take their name from a mythical Uz-beg, Prince Uz (beg in Turki=a chief, or hereditary ruler)."
  22. ↑ MacLeod, Calum; Bradley Mayhew. Uzbekistan: Golden Road to Samarkand (në anglisht). fq. 31.
  23. ↑ Sicker, Martin (2000) The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna Arkivuar 12 shtator 2015 tek Wayback Machine. Greenwood Publishing Group. p. 154. ISBN 0-275-96892-8
  24. 1 2 3 Lubin (1997), ff. 389–90.
  25. ↑ Totten, Samuel and Bartrop, Paul Robert (2008) Dictionary of Genocide: A-L Arkivuar 18 tetor 2017 tek Wayback Machine, ABC-CLIO, p. 422, ISBN 0313346429
  26. ↑ Forbes, Andrew, & Henley, David: Timur's Legacy: The Architecture of Samarkand Arkivuar 24 maj 2013 tek Wayback Machine (CPA Media).
  27. ↑ Medical Links between India & Uzbekistan in Medieval Times by Hakim Syed Zillur Rahman, Historical and Cultural Links between India & Uzbekistan, Khuda Bakhsh Oriental Library, Patna, 1996. pp. 353–381.
  28. ↑ "Adventure in the East". Time (në anglisht). 6 prill 1959. Arkivuar nga origjinali më 1 shkurt 2011. Marrë më 28 janar 2011.
  29. ↑ Shlapentokh, Vladimir; Sendich, Munir; Payin, Emil (1994) The New Russian Diaspora: Russian Minorities in the Former Soviet Republics Arkivuar 8 prill 2015 tek Wayback Machine. M.E. Sharpe. p. 108. ISBN 1-56324-335-0.
  30. ↑ "Islam Karimov | president of Uzbekistan". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 8 korrik 2021.
  31. ↑ "Obituary: Uzbekistan President Islam Karimov". BBC News (në anglisht). 2 tetor 2016. Arkivuar nga origjinali më 3 shtator 2016.
  32. ↑ "Uzbekistan elects Shavkat Mirziyoyev as president". TheGuardian.com (në anglisht). 5 dhjetor 2016. Arkivuar nga origjinali më 2 shkurt 2023. Marrë më 4 maj 2021.
  33. ↑ "Countries of the world" (në anglisht). worldatlas.com. Arkivuar nga origjinali më 7 maj 2010. Marrë më 2 maj 2010.
  34. 1 2 Uzbekistan will publish its own book of records – Ferghana.ru Arkivuar 13 maj 2013 tek Wayback Machine
  35. ↑ "Aral Sea 'one of the planet's worst environmental disasters'". The Daily Telegraph (në anglisht). London. 5 prill 2010. Arkivuar nga origjinali më 8 prill 2010. Marrë më 1 maj 2010.
  36. ↑ Climate Arkivuar 22 shtator 2008 tek Wayback Machine, Uzbekistan : Country Studies – Federal Research Division, Library of Congress.
  37. ↑ "Uzbekistan PM Mirziyoyev named interim president". BBC News (në anglisht). 8 shtator 2016. Arkivuar nga origjinali më 9 maj 2019. Marrë më 20 dhjetor 2021.
  38. ↑ Abdukerimov, Bahtiyar; Güldoğan, Diyar (14 dhjetor 2016). "Uzbekistan: President Mirziyoyev takes oath of office". Anadolu Agency (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 20 dhjetor 2021. Marrë më 20 dhjetor 2021.
  39. ↑ "Longtime Official Dismissed By Karimov Chosen As Uzbek Prime Minister". RadioFreeEurope/RadioLiberty (në anglisht). 12 dhjetor 2016. Arkivuar nga origjinali më 17 shtator 2023.
  40. ↑ "Spring in Tashkent: Is Uzbekistan really opening up?". BBC News (në anglisht). 31 mars 2018. Arkivuar nga origjinali më 9 nëntor 2020. Marrë më 5 janar 2021.
  41. ↑ "Can We Call It An Uzbek Spring Yet?". The Diplomat (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 17 prill 2021. Marrë më 5 janar 2021.
  42. ↑ "Democracy Report 2025, 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped?" (PDF) (në anglisht). Marrë më 14 mars 2025.
  43. ↑ "Hududlar kesimida 2024 yil boshiga doimiy aholi soni" (në uzbekisht). O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI HUZURIDAGI STATISTIKA AGENTLIGI. Arkivuar nga origjinali më 13 mars 2024. Marrë më 13 mars 2024.
  44. ↑ "Uzbekistan population surpasses 36 million" (në anglisht). ashkenttimes.uz. 9 dhjetor 2022. Arkivuar nga origjinali më 12 dhjetor 2022. Marrë më 12 dhjetor 2022.
  45. ↑ "Demographic situation in the Republic of Uzbekistan" (në anglisht). The State Committee of the Republic of Uzbekistan on statistics. Arkivuar nga origjinali më 17 nëntor 2019. Marrë më 28 janar 2011.
  46. ↑ "Uzbekistan: Labor Migrants Looking Beyond Russia" (në anglisht). 10 maj 2016. Arkivuar nga origjinali më 25 dhjetor 2016 – nëpërmjet EurasiaNet.
  47. ↑ "Uzbekistan: Stagnation and Uncertainty". Asia Briefing N°67 (në anglisht). International Crisis Group. 22 gusht 2007. Arkivuar nga origjinali më 11 nëntor 2009. Marrë më 15 shtator 2007.
  48. ↑ Uzbekistan Adult literacy rate, 1960-2021
  49. ↑ "Islam Karimov: Uzbekistan president's death confirmed". BBC News (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 3 shtator 2016. Marrë më 4 shtator 2016.
  50. ↑ "Constitution of Uzbekistan. Part II. Basic human and civil rights, freedoms and duties" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 9 shkurt 2021. Marrë më 24 tetor 2020.
  51. ↑ "Uzbekistan" (në anglisht). CIA. 19 tetor 2021. Arkivuar nga origjinali më 3 shkurt 2021. Marrë më 24 janar 2021.
  52. ↑ "Religions in Uzbekistan | PEW-GRF". www.globalreligiousfutures.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 29 janar 2018. Marrë më 6 qershor 2020.
  53. ↑ Anthony J. Liddicoat, "Uzbekistan", in Liddicoat and Andy Kirkpatrick, eds., The Routledge International Handbook of Language Education Policy in Asia (London: Routledge, 2019), 495. ISBN 9781317354499
  54. ↑ Kamp, Marianne (2008). The New Woman in Uzbekistan: Islam, Modernity, and Unveiling Under Communism (në anglisht). University of Washington Press. ISBN 978-0-295-98819-1. Arkivuar nga origjinali më 5 prill 2015.

Lexim më tutje

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzbekistani&oldid=2884192"