Bashkimi Sovjetik
| Emri i zakonshëm | Bashkimi Sovjetik |
|---|---|
| Emri në gjuhën vendëse | Союз Советских Социалистических Республик |
| Kohëzgjatja | 1922–1991 |
| Feja | Shtet laik (de jure); ateizëm shtetëror (de facto) |
| Forma e qeverisjes | Shtet komunist federal |
| Epoka | Periudha mes dy luftërave botërore; Lufta e Dytë Botërore; Lufta e Ftohtë |
| Ngjarja pararendëse | Revolucioni i tetorit |
| Data pararendëse | 7 nëntor 1917 |
| Fillimi | 30 dhjetor 1922 |
| Ngjarja e fillimit | Traktati i krijimit |
| Ngjarja 1 | Lufta e Madhe Patriotike |
| Data e ngjarjes 1 | 1941–1945 |
| Ngjarja 2 | De-stalinizimi |
| Data e ngjarjes 2 | 1953–1956 |
| Ngjarja 3 | Parada e sovraniteteve |
| Data e ngjarjes 3 | 1988–1991 |
| Fundi | 26 dhjetor 1991[a] |
| Ngjarja e fundit | Shpërbërja zyrtare |
| Sipërfaqja ujore | 2.767.198 km² |
| Flamuri | Flamuri (1955–1991) |
| Stema | Stema (1956–1991) |
| Harta | Bashkimi Sovjetik në vitin 1955 |
| Kryeqyteti | Moska |
| Koordinatat | 55°45′N 37°37′E / 55.750°N 37.617°E |
| Qyteti më i madh | Kryeqyteti |
| Motoja kombëtare | Пролетарии всех стран, соединяйтесь! "Punëtorët e botës, bashkohuni!" |
| Himni kombëtar | Интернационал "Internacionalja" (1922–1944) Государственный гимн Союза Советских Социалистических Республик "Himni Shtetëror i Bashkimit të Republikave Socialiste Sovjetike" (1944–1991) |
| Gjuhët zyrtare | Rusishtja[b][1] |
| Gjuhët rajonale të njohura | Ukrainishtja; bjellorusishtja; uzbekishtja; kazakishtja; gjeorgjishtja; azerishtja; lituanishtja; moldavishtja[c]; letonishtja; kirgizishtja; taxhikishtja; armenishtja; turkmenishtja; estonishtja |
| Grupet etnike |
|
| Viti i të dhënave etnike | 1989 |
| Demonimi | sovjetikë |
| Udhëheqësi | Udhëheqësi |
| Udhëheqësi i parë | Vladimir Lenini[d] |
| Vitet në detyrë | 1922–1924 (i pari) |
| Udhëheqësi i fundit | Mihail Gorbaçovi[e] |
| Vitet në detyrë | 1985–1991 (i fundit) |
| Përfaqësuesi i parë | Mihail Kalinin[f] |
| Vitet në detyrë | 1922–1946 (i pari) |
| Përfaqësuesi i fundit | Mihail Gorbaçovi[g] |
| Vitet në detyrë | 1988–1991 (i fundit) |
| Kreu i shtetit | Kreu i shtetit |
| Zëvendësi i parë | Vladimir Lenini[h] |
| Zëvendësi i fundit | Ivan Silajev[i] |
| Vitet në detyrë | 1922–1924 (i pari); 1991 (i fundit) |
| Kryeministri | Kryeministri i Bashkimit Sovjetik |
| Legjislatura | Kongresi i Sovjetikëve (1922–1936; njëdhomësh); Sovjeti i Lartë (1936–1991) |
| Dhoma e parë | Sovjeti i Kombeve (1936–1991)[j] |
| Dhoma e dytë | Sovjeti i Bashkimit (1936–1991) |
| Sipërfaqja | 22.402.200 km² |
| Popullsia | |
| Viti i regjistrimit të popullsisë | 1989 |
| Renditja sipas popullsisë | E treta |
| Dendësia e popullsisë | 12,7/km² |
| PBB-ja (PPP) | 2,660 trilionë dollarë amerikanë |
| Viti i PBB-së (PPP) | 1989[3] |
| Renditja e PBB-së (PPP) | E dyta |
| PBB-ja (PPP) për frymë | 9.211 dollarë amerikanë |
| PBB-ja nominale | руб 1,053 trilionë (kurs zyrtar këmbimi: 1,780 trilionë dollarë amerikanë; kurs tregtar i përshtatur: 585 miliardë dollarë amerikanë)[k] |
| Viti i PBB-së nominale | 1990[4][5] |
| Renditja e PBB-së nominale | E shtata |
| PBB-ja nominale për frymë | руб 3.672 (kurs zyrtar këmbimi: 6.208 dollarë amerikanë; kurs tregtar i përshtatur: 2.040 dollarë amerikanë) |
| Koeficienti Gini | 27,5 (1989) |
| Domeni i nivelit të lartë | .su[l] |
| Renditja sipas sipërfaqes | E para |
| Përqindja e ujit | 12,3% |
| Indeksi i Zhvillimit Njerëzor | 0,920 (formula e vitit 1990)[6] |
| Monedha | Rubla sovjetike (руб) |
| Kodi i monedhës | SUR |
| Kodi telefonik | +7 |
| Zona kohore | UTC+2 deri në +12 |
| Kodi ISO 3166 | SU |
| Paraardhësit | RSFSR-ja ruse; RSS-ja ukrainase; RSS-ja bjelloruse; RSFS-ja Transkaukaziane |
| Pasardhësit | Shtetet post-sovjetike; Bashkësia e Shteteve të Pavarura |
| Shënime | Ndërsa disa pjesë të autoritetit të BRSS-së, si ulësja e saj në Kombet e Bashkuara, iu kaluan Federatës Ruse, Bashkësia e Shteteve të Pavarura — një organizatë ndërqeveritare — është pasardhësja e vetë bashkimit. |
Bashkimi Sovjetik,[m] zyrtarisht Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike[n][o] (BRSS),[p] ishte një shtet transkontinental që shtrihej në pjesën më të madhe të Evroazisë nga krijimi i tij më 1922 deri në shpërbërjen më 1991. Ishte vendi i tretë më i populluar në botë, më i madhi për nga sipërfaqja dhe kufizohej me dymbëdhjetë vende të tjera.[q] Si shtet shumëkombësh i larmishëm, ishte organizuar si një bashkim federal i republikave kombëtare, ku më e madhja dhe më e populluara ishte Republika Socialiste Federale Sovjetike e Rusisë (RSFSR).[r] Shteti komunist më i rëndësishëm në botë drejtohej nga Partia Komuniste, sipas marksizëm-leninizmit, përmes këshillave sovjetikë. Ekonomia sovjetike ishte gjithashtu e planifikuar në mënyrë të centralizuar. Kryeqyteti dhe qyteti më i madh ishte Moska.
Rrënjët e Bashkimit Sovjetik gjendeshin te Revolucioni i tetorit i vitit 1917. Qeveria e re, e drejtuar nga Vladimir Lenini, krijoi RSFSR-në, shtetin e parë në botë që ishte komunist me kushtetutë. Pas fitores së bolshevikëve në Luftën Civile Ruse, RSFSR-ja dhe republikat e saj vartëse u bashkuan në Bashkimin Sovjetik më 1922 me Traktatin për Krijimin e Bashkimit të Republikave Socialiste Sovjetike. Pas vdekjes së Leninit më 1924, një luftë gjashtëvjeçare për pushtet përfundoi me daljen e Josif Stalinit si sundimtari i padiskutueshëm personalist i vendit. Ai nisi industrializimin e shpejtë dhe kolektivizimin e detyruar, të cilat sollën rritje të ndjeshme, por kontribuuan edhe në një uri shkatërrimtare gjatë viteve 1930, që vrau miliona njerëz. U zgjerua sistemi i kampeve sovjetike të punës së detyruar, i njohur si Gulagu. Në fund të viteve 1930, qeveria e Stalinit kreu Spastrimin e Madh për të zhdukur opozitën, duke shkaktuar dëbime, ekzekutime dhe gjyqet e Moskës. Pasi nuk arriti të krijonte një koalicion antifashist në Evropë, Bashkimi Sovjetik nënshkroi një pakt mossulmimi me Gjermaninë naziste më 1939. Megjithatë, më 1941, Gjermania pushtoi Bashkimin Sovjetik në mësymjen tokësore më të madhe në histori, duke hapur Frontin Lindor të Luftës së Dytë Botërore. Bashkimi Sovjetik luajti rol vendimtar në mposhtjen e Fuqive të Boshtit si pjesë e Aleatëve, ndërsa shtriu sferën e vet të ndikimit në Evropën Qendrore dhe Lindore. Me rreth 27 milionë viktima, pësoi më shumë humbje jetësh se çdo vend tjetër në Luftën e Dytë Botërore. Pas luftës, Bashkimi Sovjetik përfshiu territoret e pushtuara nga Ushtria e Kuqe në shtetet satelite dhe ndërmori një zhvillim të shpejtë ekonomik, duke konsoliduar statusin e vet si superfuqi.
Tensionet gjeopolitike me Shtetet e Bashkuara çuan në Luftën e Ftohtë. Blloku Perëndimor, i udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara, u bashkua në aleancën ushtarake të NATO-s më 1949, duke nxitur krijimin e Bllokut Lindor, ndërsa Pakti i Varshavës u krijua më 1955. Pa pasur shumë përleshje të drejtpërdrejta, blloqet u përfshinë në konflikte ideologjike dhe luftëra me ndërmjetës. Më 1953, pas vdekjes së Stalinit, Nikita Hrushçov nisi fushatën e de-stalinizimit, e cila shkaktoi tensione ideologjike me Kinën komuniste nën udhëheqjen e Mao Ce Dunit dhe përfundoi me një ndarje të ashpër sovjeto-kineze. Ushtria sovjetike shtypi kryengritjet në Gjermaninë Lindore, Hungari dhe Çekosllovaki, ndërsa zgjidhja e Krizës së Raketave Kubane shmangu për pak një konflikt botëror. Nën Leonid Brezhnevin, mirëqenia kaloi drejt stanjacionit, megjithëse marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara u zbutën. Më 1985, Mihail Gorbaçovi kërkoi reforma përmes politikave të glasnost-it dhe perestrojkës. Më 1989, shumica e vendeve të Paktit të Varshavës përmbysën regjimet e mbështetura nga sovjetikët, duke i dhënë fund efektivisht Bllokut Lindor. Lëvizjet nacionaliste në republikat sovjetike shpallën sovranitetin dhe, më 1991, pas një referendumi të suksesshëm për krijimin e një federate të ripërtërirë, pasoi një përpjekje e dështuar për grusht shteti nga linja e ashpër. Kjo e nxiti Rusinë, Ukrainën dhe Bjellorusinë të shkëputeshin. Më 26 dhjetor, Gorbaçovi e njohu zyrtarisht shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik. Boris Jellcini, president i RSFSR-së, mbikëqyri riorganizimin e saj në Federatën Ruse, shtetin pasues të Bashkimit Sovjetik. Të pesëmbëdhjetë republikat u bënë shtete të pavarura; të gjitha, përveç shteteve baltike, iu bashkuan Bashkësisë së Shteteve të Pavarura. Shtetet pas-sovjetike përjetuan një katastrofë humanitare, si dhe luftëra dhe kryengritje të vazhdueshme.
Bashkimi Sovjetik ishte njëra nga dy superfuqitë e botës, me hegjemoni në Evropën Lindore, diplomaci globale, ndikim ideologjik (veçanërisht në Jugin Global), fuqi ushtarake, forcë ekonomike dhe arritje shkencore e teknologjike. Programi i tij hapësinor arriti suksese të rëndësishme në Garën Hapësinore. Kishte ekonominë e dytë më të madhe në botë dhe ushtrinë më të madhe të përhershme. Si shtet bërthamor, zotëronte arsenalin më të madh të armëve bërthamore në botë. Si vend aleat, ishte një nga anëtarët themelues të Organizatës së Kombeve të Bashkuara dhe një nga pesë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit.
Etimologjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Fjala «sovjeti» rrjedh nga fjala ruse совет (sovet), që do të thotë «këshill», «kuvend» ose «këshillë».[s] Ajo rrjedh përfundimisht nga rrënja foljore protosllave *vět-iti («të informosh»), e lidhur me fjalën sllave věst («lajm») dhe fjalën angleze wise. Fjala sovietnik do të thotë «këshilltar».[7] Disa organizata në historinë ruse quheshin «këshill» (совет). Në Perandorinë Ruse, Këshilli i Shtetit, që funksionoi nga viti 1810 deri më 1917, njihej si Këshilli i Ministrave.[7]
Sovjetët, si këshillat e punëtorëve, u shfaqën për herë të parë gjatë Revolucionit rus të vitit 1905.[8][9] Edhe pse u shtypën shpejt nga ushtria perandorake, pas Revolucionit të Shkurtit të vitit 1917, sovjetët e punëtorëve dhe të ushtarëve u shfaqën në mbarë vendin dhe ndanë pushtetin me Qeverinë e Përkohshme Ruse.[8] Bolshevikët, të udhëhequr nga Vladimir Lenini, kërkuan që i gjithë pushteti t'u kalonte sovjetëve dhe fituan mbështetjen e punëtorëve dhe ushtarëve.[10] Pas Revolucionit të Tetorit, gjatë të cilit morën pushtetin nga Qeveria e Përkohshme në emër të sovjetëve,[11][12] Lenini shpalli krijimin e Republikës Socialiste Federative Sovjetike Ruse (RSFSR).[13]
Gjatë Çështjes Gjeorgjiane të vitit 1922, Lenini u bëri thirrje RSFS-së Ruse dhe republikave të tjera kombëtare sovjetike të formonin një bashkim më të gjerë, të cilin fillimisht e quajti Bashkimi i Republikave Sovjetike të Evropës dhe Azisë (Союз Советских Республик Европы и Азии, Soyuz Sovyetskikh Respublik Evropy i Azii).[14] Josif Stalini fillimisht iu kundërvu propozimit të Leninit, por më pas e pranoi dhe, me miratimin e Leninit, e ndryshoi emrin në Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike (BRSS). Megjithatë, të gjitha republikat fillimisht quheshin sovjetike socialiste dhe renditja e emërtimit u ndryshua vetëm në vitin 1936. Përveç kësaj, në gjuhët rajonale të disa republikave, fjala «këshill» ose «konciliar» në gjuhën përkatëse u zëvendësua mjaft vonë me një përshtatje të fjalës ruse sovjet, ndërsa në gjuhë të tjera nuk u zëvendësua kurrë; një shembull është ukrainishtja.
СССР (me shkronja latine: SSSR) është shkurtesa e emërtimit rus të BRSS-së, e shkruar me shkronja cirilike. Sovjetët e përdornin këtë shkurtesë aq shpesh, saqë audiencat në mbarë botën u familjarizuan me kuptimin e saj. Pas kësaj, inicializmi më i zakonshëm në rusisht është Союз ССР (transliteruar: Soyuz SSR), që përkthehet afërsisht si «Bashkimi i RSS-ve». Gjithashtu përdoret gjerësisht edhe emri i shkurtër rus Советский Союз (transliteruar: Sovyetsky Soyuz, që fjalë për fjalë do të thotë «Bashkimi Sovjetik»), por vetëm në formën e tij të pashkurtuar. Të paktën që nga fillimi i Luftës së Madhe Patriotike, ishte tabu të shkurtohej emri rus i Bashkimit Sovjetik në СС, sepse kjo shkurtesë me shkronja cirilike lidhej me famëkeqen Schutzstaffel të Gjermanisë Naziste, ashtu siç lidhet SS në anglisht. Një përjashtim i dukshëm ishte shkurtesa ruse e Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, КПСС (transliteruar: KPSS).
Në mediat në gjuhën angleze, shteti quhej «Bashkimi Sovjetik» ose «BRSS». RSFS-ja Ruse e dominonte Bashkimin Sovjetik në një shkallë të tillë, saqë gjatë pjesës më të madhe të ekzistencës së tij, Bashkimi Sovjetik quhej në të folur Rusia, ndonëse kjo ishte e pasaktë dhe përbënte një pars pro toto.
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Historia e Bashkimit Sovjetik nisi me idealet e Revolucionit Bolshevik dhe përfundoi me shpërbërjen e tij mes kolapsit ekonomik dhe shpërbërjes politike. I themeluar më 1922 pas Luftës Civile Ruse, Bashkimi Sovjetik u bë shtet njëpartiak nën Partinë Komuniste. Vitet e para, nën udhëheqjen e Leninit, u karakterizuan nga zbatimi i politikave socialiste dhe i Politikës së Re Ekonomike (NEP), e cila lejoi reforma të orientuara drejt tregut.
Ngritja e Josif Stalinit në fund të viteve 1920 solli një periudhë centralizimi të theksuar dhe totalitarizmi. Sundimi i Stalinit u karakterizua nga kolektivizimi i detyruar i bujqësisë, industrializimi i shpejtë dhe Spastrimi i Madh, gjatë të cilit u eliminuan ata që konsideroheshin armiq të shtetit. Bashkimi Sovjetik, një nga katër fuqitë aleate kryesore të Luftës së Dytë Botërore,[15] së bashku me Shtetet e Bashkuara, Mbretërinë e Bashkuar dhe Kinën, luajti rol kyç në fitoren e Aleatëve në Luftën e Dytë Botërore. Konflikti i kushtoi jashtëzakonisht shtrenjtë në jetë njerëzish, me miliona qytetarë sovjetikë të vrarë.
Bashkimi Sovjetik doli si njëra nga dy superfuqitë e botës dhe udhëhoqi Bllokun Lindor në përballje me Bllokun Perëndimor gjatë Luftës së Ftohtë. Gjatë kësaj periudhe, BRSS-ja mori pjesë në garën e armatimeve, në Gara hapësinore dhe në luftëra me ndërmjetës në mbarë botën. Udhëheqja pas Stalinit, veçanërisht nën Nikita Hrushçovin, nisi procesin e de-stalinizimit, që solli një periudhë liberalizimi dhe hapjeje relative, të njohur si «Shkrirja e Hrushçovit». Megjithatë, periudha pasuese nën Leonid Brezhnevin, e quajtur ndonjëherë Epoka e Stagnimit, u karakterizua nga rënia ekonomike, korrupsioni politik dhe një Gerontokracia e ngurtë. Pavarësisht përpjekjeve për të ruajtur statusin e superfuqisë, ekonomia vuajti nga centralizimi, prapambetja teknologjike dhe joefikasiteti. Shpenzimet e mëdha ushtarake dhe përvetësimi i vazhdueshëm i burimeve të Bllokut Lindor e rënduan më tej ekonominë sovjetike.
Në vitet 1980, politikat e Mihail Gorbaçovit, Glasnost (hapja) dhe Perestrojka (ristrukturimi), synonin rigjallërimin e sistemit sovjetik, por përshpejtuan shpërbërjen e tij. Lëvizjet nacionaliste fituan vrull në republikat sovjetike dhe kontrolli i Partisë Komuniste u dobësua. Përpjekja për grusht shteti sovjetik e vitit 1991 në gusht 1991, e ndërmarrë kundër Gorbaçovit nga komunistë të vijës së ashpër, përshpejtoi shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik. Ai u shpërbë zyrtarisht më 26 dhjetor 1991, duke i dhënë fund gati shtatë dekadave të sundimit sovjetik.
Gjeografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Me një sipërfaqe prej 22.402.200 km², Bashkimi Sovjetik ishte vendi më i madh në botë,[16] status që sot e mban Federata Ruse. Duke mbuluar një të gjashtën e sipërfaqes tokësore të Tokës, për nga madhësia ishte i krahasueshëm me Amerikën Veriore.[17] Dy shtete të tjera pasardhëse janë gjithashtu shumë të mëdha: Kazakistani renditet ndër dhjetë vendet e para për nga sipërfaqja tokësore, ndërsa Ukraina është vendi më i madh që ndodhet tërësisht në Evropë. Pjesa evropiane përbënte një të katërtën e sipërfaqes së vendit dhe ishte qendra e tij kulturore dhe ekonomike. Pjesa lindore në Azi shtrihej deri te Oqeani Paqësor në lindje dhe Afganistani në jug; me përjashtim të disa zonave në Azisë Qendrore, ajo ishte shumë më pak e populluar. Vendi shtrihej për mbi 10.000 km nga lindja në perëndim, përmes 11 zonave kohore, dhe për mbi 7.200 km nga veriu në jug. Kishte pesë zona klimatike: tundra, tajga, stepat, shkretëtirat dhe malet.
BRSS-ja, ashtu si Rusia, kishte kufirin më të gjatë në botë, me gjatësi mbi 60.000 km, ose sa një e gjysmë e perimetrit të Tokës. Dy të tretat e tij përbëheshin nga vija bregdetare. Nga viti 1945 deri më 1991, vendi kufizohej me Afganistanin, Republikën Popullore të Kinës, Çekosllovakinë, Finlandën, Republika Popullore e Hungarisë, Iranin, Republika Popullore Mongole, Korenë e Veriut, Norvegjinë, Republika Popullore e Polonisë, Rumaninë dhe Turqinë. Ngushtica e Beringut e ndante BRSS-në nga Shtetet e Bashkuara, ndërsa Ngushtica e La Pérouse e ndante nga Japonia.
Mali më i lartë i vendit ishte Maja e Komunizmit (sot Maja e Ismoil Somonit), në Taxhikistan, me lartësi 7.495 m. BRSS-ja përfshinte gjithashtu shumicën e liqeneve më të mëdha në botë: Detin Kaspik (të përbashkët me Iranin) dhe Liqenin Baikal, liqenin më të madh në botë për nga vëllimi dhe më të thellin ndër liqenet e ujërave të ëmbla; ai është gjithashtu një trup ujor i brendshëm i Rusisë.
Mjedisi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Vendet fqinje ishin në dijeni të niveleve të larta të ndotjes në Bashkimin Sovjetik[19][20] por pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, u zbulua se problemet e tij mjedisore ishin më të mëdha nga sa pranonin autoritetet sovjetike.[21] Bashkimi Sovjetik ishte prodhuesi i dytë më i madh në botë i emetimeve të dëmshme. Në vitin 1988, emetimet e përgjithshme në Bashkimin Sovjetik ishin rreth 79% e atyre në Shtetet e Bashkuara. Por, meqë PNK-ja sovjetike ishte vetëm 54% e asaj të Shteteve të Bashkuara, kjo do të thotë se Bashkimi Sovjetik prodhonte 1,5 herë më shumë ndotje për njësi të PNK-së sesa Shtetet e Bashkuara.[22]
Fatkeqësia e Çernobilit, e ndodhur në RSS të Ukrainës në vitin 1986, ishte aksidenti i parë i madh në një central bërthamor civil.[23][24][25][26] I paprecedentë në botë, ai çoi në çlirimin e një sasie të madhe izotopesh radioaktive në atmosferë. Dozat e rrezatimit u përhapën në një hapësirë relativisht të gjerë.[27] Edhe pse efektet afatgjata të aksidentit nuk njiheshin, në kohën e aksidentit u raportuan 4.000 raste të reja të kancerit të tiroides si pasojë e ndotjes së shkaktuar prej tij, por numri i vdekjeve ishte relativisht i ulët (të dhënat e OBSH-së, 2005).[28] Fatkeqësia kontribuoi në krizat socio-ekonomike që çuan në shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik.[29][30][31] Një tjetër aksident i madh radioaktiv që ndodhi në BRSS ishte Fatkeqësia e Kyshtymit.[32]
Gadishulli i Kolës ishte një nga zonat me probleme të mëdha.[33] Rreth qyteteve industriale të Monçegorskut dhe Norilskut, ku nxirret, për shembull, nikeli, të gjitha pyjet janë shkatërruar nga ndotja, ndërsa emetimet kanë prekur veriun dhe pjesë të tjera të Rusisë.[34] Gjatë viteve 1990, në Perëndim kishte interes edhe për rreziqet radioaktive të objekteve bërthamore, nëndetëseve bërthamore të çmontuara dhe përpunimit të mbetjeve bërthamore ose lëndës djegëse bërthamore të shpenzuar.[35][36] Në fillim të viteve 1990 u bë e ditur gjithashtu se BRSS kishte transportuar materiale radioaktive në Detin Barents dhe Detin Kara, gjë që më vonë u konfirmua nga parlamenti rus. Përplasja e nëndetëses K-141 Kursk në vitin 2000 në perëndim shtoi më tej shqetësimet.[37] Në të kaluarën kishte pasur aksidente me nëndetëset K-19 sovjetike, K-8 sovjetike, K-129, K-27 sovjetike, K-219 sovjetike dhe K-278 Komsomolets.[38][39][40][41]
Qeveria dhe politika
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Sistemi shtetëror komunist i Bashkimit Sovjetik bazohej në pushtetin e unifikuar shtetëror dhe centralizmin demokratik. Organi më i lartë i autoritetit shtetëror ishte Sovjeti i Lartë i Bashkimit Sovjetik, që qëndronte mbi të gjitha organet e tjera shtetërore dhe vepronte nën udhëheqjen e Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik. Organi ekzekutiv i shtetit, sinonim i qeverisë, Këshilli i Ministrave, ishte organ i brendshëm i Sovjetit të Lartë Gjithëbashkimit.[42]
Partia Komuniste
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Në krye të Partisë Komuniste ishte Komiteti Qendror i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, i zgjedhur në Kongreset e Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik dhe në konferencat e partisë. Më pas, Komiteti Qendror zgjidhte Byronë Politike (e quajtur Presidium nga viti 1952 deri më 1966), Sekretariatin dhe sekretarin e përgjithshëm (sekretarin e parë nga viti 1953 deri më 1966), postin de facto më të lartë në Bashkimin Sovjetik.[43] Në varësi të shkallës së përqendrimit të pushtetit, partinë dhe vendin i drejtonte në praktikë ose Byroja Politike si organ kolektiv, ose sekretari i përgjithshëm, i cili ishte gjithmonë anëtar i Byrosë Politike[44] (me përjashtim të periudhës së autoritetit tejet të personalizuar të Stalinit, që pas vitit 1941 ushtrohej drejtpërdrejt përmes postit të tij në Këshillin e Ministrave dhe jo përmes Byrosë Politike).[45] Anëtarët e thjeshtë të partisë nuk i kontrollonin këto organe, pasi parimi kyç i organizimit të partisë ishte centralizmi demokratik, që kërkonte nënshtrim të rreptë ndaj organeve më të larta; zgjedhjet zhvilloheshin pa kundërshtarë dhe miratonin kandidatët e propozuar nga lart.[46]
Partia Komuniste e ruante mbizotërimin e saj mbi shtetin kryesisht përmes kontrollit mbi sistemin e emërimeve, të njohur si nomenklatura. Të gjithë zyrtarët e lartë të qeverisë dhe shumica e deputetëve të Sovjetit të Lartë ishin anëtarë të PKBS-së. Ndër udhëheqësit e vetë partisë, Stalini (1941–1953) dhe Nikita Hrushçovi (1958–1964) shërbyen si kryeministra. Pas largimit të detyruar të Hrushçovit, udhëheqësit të partisë iu ndalua të mbante njëkohësisht këtë post të dyfishtë[47], por sekretarët e përgjithshëm të mëvonshëm, gjatë së paku një pjese të mandatit të tyre, mbanin postin kryesisht ceremonial të kryetarit të Presidiumit të Sovjetit të Lartë, që ishte kreu nominal i shtetit. Institucionet e niveleve më të ulëta mbikëqyreshin dhe, herë pas here, zëvendësoheshin nga organizatat bazë të partisë, të quajtura kraikomë.[48]
Megjithatë, në praktikë, kontrolli që partia mund të ushtronte mbi burokracinë sovjetike, veçanërisht pas vdekjes së Stalinit, ishte larg të qenit i plotë; burokracia ndiqte interesa të ndryshme, të cilat nganjëherë binin ndesh me ato të partisë.[49] As partia nuk ishte monolite nga maja deri në bazë, ndonëse fraksionet ishin zyrtarisht të ndaluara.[50]
Organi më i lartë i autoritetit shtetëror
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Sovjeti i Lartë i Bashkimit Sovjetik (pasardhës i Kongresit të Sovjetikëve të Bashkimit Sovjetik) ishte nominalisht Organi më i lartë i autoritetit shtetëror për pjesën më të madhe të historisë sovjetike,[51] dhe fillimisht shërbente si një institucion formal që miratonte e zbatonte të gjitha vendimet e marra nga partia. Megjithatë, kompetencat dhe funksionet e tij u zgjeruan në fund të viteve 1950, gjatë viteve 1960 dhe në vitet 1970, ndër të tjera me krijimin e komisioneve dhe komiteteve të reja shtetërore. Ai fitoi kompetenca të tjera që lidheshin me miratimin e planeve pesëvjeçare për ekonominë kombëtare të Bashkimit Sovjetik dhe të buxheti qeveritar.[52] Sovjeti i Lartë zgjidhte një presidium, pasardhësin e Komitetit Qendror Ekzekutiv të Bashkimit Sovjetik, që ushtronte kompetencat e tij ndërmjet seancave plenare,[53] të cilat zakonisht mbaheshin dy herë në vit. Ai emëronte gjithashtu Gjykatën e Lartë të Bashkimit Sovjetik,[54] Prokurorin e Përgjithshëm të Bashkimit Sovjetik[55] si dhe Këshillin e Ministrave (i njohur deri më 1946 si Këshilli i Komisarëve Popullorë), të drejtuar nga kryetari (kryeministri), i cili administronte një burokraci të stërmadhe përgjegjëse për drejtimin e ekonomisë dhe shoqërisë.[53] Strukturat shtetërore dhe partiake të republikave përbërëse kryesisht imitonin strukturën e institucioneve qendrore. Megjithatë, për pjesën më të madhe të historisë së saj, RSFSR-ja ruse, ndryshe nga republikat e tjera përbërëse, nuk kishte degë republikane të PKBS-së dhe qeverisej drejtpërdrejt nga partia në nivelin e gjithë Bashkimit deri më 1990. Autoritetet vendore organizoheshin po ashtu në komitete partiake, sovjetë vendorë dhe komitete ekzekutive. Ndërsa shteti ishte de jure një federatë me një kushtetutë nominalisht federale, partia ishte de facto e centralizuar dhe unitare.[56][57]
Policia e sigurimit shtetëror (KGB-ja dhe agjencitë e saj pararendëse) luajti rol të rëndësishëm në politikën sovjetike. Ajo ishte instrumentale në Terrorin e Kuq dhe Spastrimin e Madh,[58] por pas vdekjes së Stalinit u vu nën kontrollin e rreptë të partisë. Nën Juri Andropovin, KGB-ja u angazhua në shtypjen e mospajtimit politik dhe mbajti një rrjet të gjerë informatorësh, duke rifituar deri diku rolin e një aktori politik të pavarur nga struktura parti-shtet,[59] dhe kjo arriti kulmin me fushatën kundër korrupsionit që shënjestroi zyrtarë të rangut të lartë të partisë në fund të viteve 1970 dhe në fillim të viteve 1980.[60]
Pushteti i unifikuar dhe reformat
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Kushtetuta, e shpallur më 1924, 1936 dhe 1977, nuk e kufizonte pushtetin shtetëror.[61] Në Bashkimin Sovjetik nuk kishte ndarje të pushteteve, pasi sistemi shtetëror bazohej te pushteti i unifikuar shtetëror i Organi suprem shtetëror i pushtetit, pra te Sovjeti i Lartë i Bashkimit Sovjetik, i cili vepronte nën udhëheqjen e partisë.[62] Sistemi rregullohej më pak nga ligjet sesa nga marrëveshjet joformale dhe nuk kishte një mekanizëm të përcaktuar për trashëgiminë e udhëheqjes. Pas vdekjes së Leninit[63] dhe Stalinit,[64] si edhe pas shkarkimit të Hrushçovit,[65] në Politbyro shpërthyen beteja të ashpra, nganjëherë vdekjeprurëse, për pushtet. Shkarkimi i Hrushçovit erdhi si pasojë e një vendimi të përbashkët të Politbyrosë dhe Komitetit Qendror.[66] Të gjithë udhëheqësit e Partisë Komuniste para Gorbaçovit vdiqën në detyrë, përveç Georgi Malenkovit (Georgy Malenkov)[67] dhe Hrushçovit, të cilët u shkarkuan nga udhëheqja e partisë pas një lufte të brendshme për pushtet.[66]
Midis viteve 1988 dhe 1990, përballë kundërshtimit të konsiderueshëm, Mihail Gorbaçovi ndërmori reforma që ia zhvendosën pushtetin organeve më të larta të partisë dhe e bënë Sovjetin e Lartë më pak të varur prej tyre. U krijua Kongresi i Deputetëve të Popullit të Bashkimit Sovjetik, shumica e anëtarëve të të cilit u zgjodhën drejtpërdrejt në zgjedhje konkurruese të mbajtura në mars 1989, të parat në historinë sovjetike. Kongresi tani zgjidhte Sovjetin e Lartë, i cili u bë parlament me kohë të plotë dhe shumë më i fuqishëm se më parë. Për herë të parë që nga vitet 1920, ai refuzoi t'i miratonte automatikisht propozimet e partisë dhe të Këshillit të Ministrave.[68] Më 1990, Gorbaçovi krijoi dhe mori detyrën e Presidentit të Bashkimit Sovjetik, përqendroi pushtetin në zyrën e tij ekzekutive, të pavarur nga partia, dhe vuri nën varësinë e tij qeverinë,[69] e cila tashmë ishte riemërtuar Kabineti i Ministrave të BRSS.[70]
U shtuan tensionet mes autoriteteve mbarëbashkimore nën Gorbaçovin, reformistëve të udhëhequr në Rusi nga Boris Jellcin dhe që kontrollonin Sovjetin e Lartë të sapozgjedhur të RSFS-së Ruse, si dhe komunistëve të vijës së ashpër. Më 19–21 gusht 1991, një grup komunistësh të vijës së ashpër tentoi të merrte pushtetin me grusht shteti. Përpjekja dështoi dhe Këshilli Shtetëror i Bashkimit Sovjetik u bë organi më i lartë i pushtetit shtetëror «gjatë periudhës së tranzicionit».[71] Gorbaçovi dha dorëheqjen si Sekretar i Përgjithshëm, duke mbetur vetëm President për muajt e fundit të ekzistencës së BRSS-së.[72]
Sistemi gjyqësor
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Gjyqësori nuk ishte i pavarur nga organi suprem shtetëror i pushtetit, dhe Gjykata e Lartë, si organi më i lartë gjyqësor, mbikëqyrte gjykatat më të ulëta (Gjykata Popullore e Bashkimit Sovjetik) dhe zbatonte ligjin ashtu siç përcaktohej nga kushtetuta ose interpretohej nga Sovjeti i Lartë. Komiteti i Mbikëqyrjes Kushtetuese shqyrtonte kushtetutshmërinë e ligjeve dhe akteve. Bashkimi Sovjetik përdorte sistemin inkuizitor të së drejtës romake, ku gjyqtari, Prokurorin e Përgjithshëm të Bashkimit Sovjetik dhe avokati mbrojtës bashkëpunonin për të «përcaktuar të vërtetën».[73]
Të drejtat e njeriut
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Të drejtat e njeriut në Bashkimin Sovjetik ishin shumë të kufizuara. Bashkimi Sovjetik ishte një shtet totalitar nga viti 1927 deri në vitin 1953[74][75][76][77] dhe shtet njëpartiak deri në vitin 1990.[78] Liria e shprehjes shtypej dhe mospajtimi ndëshkohej. Veprimtaritë e pavarura politike nuk toleroheshin, qofshin këto pjesëmarrja në sindikata të lira, korporata private, kisha të pavarura apo parti politike opozitare. Liria e lëvizjes brenda vendit, e sidomos jashtë tij, ishte e kufizuar. Shteti kufizonte të drejtat e qytetarëve për pronë private.
Marrëdhëniet e jashtme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjatë sundimit të Stalinit, ai merrte gjithmonë vendimet përfundimtare mbi politikat. Përndryshe, politika e jashtme sovjetike përcaktohej nga komisioni për politikën e jashtme i Komitetit Qendror të Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik, ose nga organi më i lartë i partisë, Byronë Politike. Zbatimi i politikave kryhej nga Ministria e Punëve të Jashtme e Bashkimit Sovjetik. Deri më 1946, ajo njihej si Komisariati Popullor për Punët e Jashtme (ose Narkomindel). Zëdhënësit më me ndikim ishin Georgi Çiçerin, Maksim Litvinov, Vjaçesllav Molotov, Andrej Vishinski dhe Andrei Gromyko. Intelektualët ishin të përqendruar në Instituti Shtetëror i Marrëdhënieve Ndërkombëtare i Moskës.[79]
- Kominterni (1919–1943), ose Internacionalja Komuniste, ishte një organizatë ndërkombëtare komuniste me seli në Kremlin, e cila mbronte komunizmin botëror. Kominterni synonte «të luftonte me të gjitha mjetet e mundshme, përfshirë forcën e armatosur, për përmbysjen e borgjezisë ndërkombëtare dhe krijimin e një republike ndërkombëtare sovjetike si fazë kalimtare drejt shfuqizimit të plotë të shtetit».[80] Ai u shpërbë si masë pajtuese ndaj Britanisë dhe Shteteve të Bashkuara.[81]
- Comecon, Këshilli për Ndihmë të Ndërsjellë Ekonomike (rusisht: Совет Экономической Взаимопомощи, Sovet Ekonomicheskoy Vzaimopomoshchi, СЭВ, SEV), ishte një organizatë ekonomike nën kontrollin sovjetik, e cila veproi nga viti 1949 deri më 1991 dhe përfshinte vendet e Bllokut Lindor, si edhe disa shtete të tjera komuniste në mbarë botën. Moska shqetësohej për Planin Marshall, ndaj Comecon-i synonte të pengonte vendet në sferën e ndikimit sovjetik që të afroheshin me atë amerikane dhe me Azinë Juglindore. Comecon-i ishte përgjigjja e Bllokut Lindor ndaj krijimit në Evropën Perëndimore të Organizatës për Bashkëpunim Ekonomik Evropian (OEEC),[82][83]
- Pakti i Varshavës ishte një aleancë e mbrojtjes kolektive, e krijuar më 1955 mes BRSS-së dhe shteteve satelite të saj në Evropën Lindore gjatë Luftës së Ftohtë.[84][85] Pakti i Varshavës ishte krahu ushtarak i Comecon-it, organizatës ekonomike rajonale të shteteve socialiste të Evropës Qendrore dhe Lindore. Pakti u krijua si reagim ndaj integrimit të Gjermanisë Perëndimore në NATO.[86][84] Ndonëse zyrtarisht ishte një aleancë «mbrojtëse», funksioni kryesor i Paktit ishte të ruante hegjemoninë e Bashkimit Sovjetik mbi shtetet e tij satelite në Evropën Lindore; veprimet e vetme të drejtpërdrejta ushtarake të Paktit qenë pushtimet e shteteve të veta anëtare, për t'i penguar ato të shkëputeshin.[87][84][88]
- Informbyroja (1947–1956), e njohur jozyrtarisht si Byroja Informative Komuniste dhe zyrtarisht si Byroja Informative e Partive Komuniste dhe Punëtore, ishte agjencia e parë zyrtare e lëvizjes ndërkombëtare marksiste-leniniste pas shpërbërjes së Kominternit më 1943. Roli i saj ishte të bashkërendonte veprimet e partive marksiste-leniniste nën drejtimin sovjetik. Stalini e përdori për të urdhëruar partitë komuniste të Evropës Perëndimore të braktisnin vijën e tyre ekskluzivisht parlamentare dhe, në vend të kësaj, të përqendroheshin në pengimin politik të zbatimit të Planit Marshall, programit amerikan për rindërtimin e Evropës pas luftës dhe zhvillimin e ekonomisë së saj.[89] Ajo bashkërendoi gjithashtu ndihmën ndërkombëtare për kryengritësit marksistë-leninistë gjatë Luftës Civile Greke të viteve 1947–1949.[90] Më 1948 ajo përjashtoi Jugosllavinë, pasi Josip Broz Tito këmbënguli në një program të pavarur. Gazeta e saj, For a Lasting Peace, for a People's Democracy!, përhapte qëndrimet e Stalinit. Përqendrimi i Informbyrosë te Evropa nënkuptonte një përparësi më të vogël për revolucionin botëror në politikën e jashtme sovjetike. Duke shpallur një ideologji të njëtrajtshme, ajo u mundësoi partive përbërëse të përqendroheshin te personalitetet e jo te çështjet.[91]
Politikat e hershme (1919–1939)
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Shih më tej: Marrëdhëniet ndërkombëtare (1919–1939)


Udhëheqja marksiste-leniniste e Bashkimit Sovjetik i debatonte ashpër çështjet e politikës së jashtme dhe i ndryshoi drejtimet disa herë. Edhe pasi Stalini mori kontrollin diktatorial në fund të viteve 1920, debatet vazhduan dhe ai i ndryshonte shpesh qëndrimet.[92]
Në periudhën e hershme të vendit, besohej se së shpejti do të shpërthenin revolucione komuniste në çdo vend të madh të industrializuar dhe se Rusia kishte përgjegjësinë t’i ndihmonte ato. Kominterni ishte mjeti i zgjedhur. Disa revolucione shpërthyen, por u shtypën shpejt. Revolucioni që zgjati më shumë ishte ai në Hungari: Republika Sovjetike Hungareze zgjati vetëm nga 21 marsi 1919 deri më 1 gusht 1919. Bolshevikët rusë nuk ishin në gjendje të jepnin ndihmë.
Deri më 1921, Lenini, Trocki dhe Stalini e kuptuan se kapitalizmi ishte stabilizuar në Evropë dhe se nuk do të kishte revolucione të përhapura së shpejti. Bolshevikëve rusë u takonte të mbronin atë që kishin në Rusi dhe të shmangnin përplasjet ushtarake që mund të shkatërronin bazën e tyre të përparme. Rusia ishte bërë një shtet i përjashtuar, njësoj si Gjermania. Të dy vendet u morën vesh më 1922 me Traktatin e Rapallos, i cili zgjidhi pakënaqësitë e kahershme. Në të njëjtën kohë, të dy vendet ngritën fshehurazi programe stërvitjeje për operacionet e paligjshme të ushtrisë dhe forcave ajrore gjermane në kampe të fshehta në BRSS.[93]
Më në fund, Moska pushoi së kërcënuari shtetet e tjera dhe, në vend të kësaj, punoi për të vendosur marrëdhënie paqësore tregtare dhe për të siguruar njohje diplomatike. Mbretëria e Bashkuar nuk ua vuri veshin paralajmërimeve të Winston Churchillit dhe të disa të tjerëve për kërcënimin marksist-leninist në vazhdim, dhe më 1922 vendosi marrëdhënie tregtare e njohje diplomatike de facto. Shpresohej të arrihej një marrëveshje për borxhet cariste të para luftës, por kjo u shty vazhdimisht. Njohja zyrtare erdhi më 1924, kur Partia Laburiste e Mbretërisë së Bashkuar erdhi në pushtet.[94] Të gjitha vendet e tjera ndoqën të njëjtën rrugë dhe vendosën marrëdhënie tregtare. Në fund të viteve 1920, Henry Fordi vendosi marrëdhënie biznesi në shkallë të gjerë me sovjetikët, me shpresën se kjo do të sillte paqe afatgjatë. Më në fund, më 1933, Shtetet e Bashkuara e njohën zyrtarisht BRSS-në; vendimin e mbështeti opinioni publik dhe, veçanërisht, interesat e bizneseve amerikane, të cilat prisnin hapjen e një tregu të ri fitimprurës.[95]
Në fund të viteve 1920 dhe në fillim të viteve 1930, Stalini urdhëroi partitë marksiste-leniniste në mbarë botën t’u kundërviheshin me forcë partive politike jomarksiste, sindikatave dhe organizatave të tjera të së majtës, të cilat i cilësonin si fashiste shoqërore. Në përdorimin sovjetik dhe atë të Kominternit e të partive të lidhura me të gjatë kësaj periudhe, epiteti fashist përdorej për të përshkruar shoqërinë kapitaliste në përgjithësi dhe pothuajse çdo veprimtari ose mendim anti-sovjetik a anti-stalinist.[96] Më 1934, Stalini e ndryshoi qëndrimin me programin e Frontit Popullor, që u bënte thirrje të gjitha partive marksiste t’u bashkoheshin forcave politike, punëtore dhe organizative antifashiste, veçanërisht atyre që kundërshtonin fashizmin e llojit nazist.[97][98]
Rritja e shpejtë e fuqisë së Gjermanisë naziste i nxiti Parisin dhe Moskën të krijonin një aleancë ushtarake, dhe Traktati franko-sovjetik i ndihmës së ndërsjellë u nënshkrua në maj 1935. Ministri i jashtëm i Stalinit, Maksim Litvinov, besonte fort te siguria kolektive dhe punoi me zell për të afruar Francën dhe Mbretërinë e Bashkuar.[99]
Më 1939, gjashtë muaj pas Marrëveshjes së Mynihut, BRSS-ja u përpoq të krijonte një aleancë kundër nazistëve me Francën dhe Mbretërinë e Bashkuar.[100] Adolf Hitleri propozoi një marrëveshje më të favorshme, e cila do t’i jepte BRSS-së kontrollin mbi pjesën më të madhe të Evropës Lindore përmes Paktit Molotov-Ribbentrop. Në shtator, Gjermania pushtoi Poloninë; BRSS-ja e pushtoi gjithashtu më vonë po atë muaj, duke sjellë ndarjen e Polonisë. Si përgjigje, Mbretëria e Bashkuar dhe Franca i shpallën luftë Gjermanisë, duke shënuar fillimin e Luftës së Dytë Botërore.[101]
Lufta e Dytë Botërore (1939–1945)
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Deri në vdekjen e tij më 1953, Josif Stalini i kontrollonte të gjitha marrëdhëniet e jashtme të Bashkimit Sovjetik gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave. Pavarësisht shtimit të vazhdueshëm të makinës luftarake të Gjermanisë dhe shpërthimit të Luftës së Dytë Sino-Japoneze, Bashkimi Sovjetik nuk bashkëpunoi me asnjë shtet tjetër, duke zgjedhur të ndiqte rrugën e vet.[102] Megjithatë, pas Operacionit Barbarosa, përparësitë e Bashkimit Sovjetik ndryshuan. Pavarësisht konfliktit të mëparshëm me Mbretërinë e Bashkuar, Vjaçesllav Molotov hoqi dorë nga kërkesat e tij për kufijtë e pasluftës.[103]
Lufta e Ftohtë (1945–1991)
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lufta e Ftohtë ishte një periudhë tensioni gjeopolitik midis Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik, si edhe aleatëve të tyre përkatës, Bllokut Perëndimor dhe Bllokut Lindor, e cila nisi pas Luftës së Dytë Botërore më 1945. Termi «luftë e ftohtë» përdoret sepse nuk pati luftime të drejtpërdrejta në shkallë të gjerë midis dy superfuqive, por secila prej tyre mbështeti konflikte të mëdha rajonale, të njohura si luftëra me ndërmjetës. Konflikti buronte nga lufta ideologjike dhe gjeopolitike e këtyre dy superfuqive për ndikim global, pas aleancës së tyre të përkohshme dhe fitores kundër Gjermanisë Naziste më 1945. Përveç zhvillimit të arsenaleve bërthamore dhe vendosjes së forcave ushtarake konvencionale, lufta për epërsi u shfaq edhe përmes mjeteve të tërthorta, si lufta psikologjike, fushatat propagandistike, spiunazhi, embargot gjithëpërfshirëse, rivaliteti në ngjarjet sportive dhe garat teknologjike, si Gara hapësinore.
Ndarjet administrative
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Sipas kushtetutës, BRSS-ja ishte një federatë e republikave përbërëse të Bashkimit, të cilat ishin ose shtete unitare, si Ukraina dhe Bjellorusia (RSS), ose federata, si Rusia dhe Transkaukazia (RSFS),[42] dhe të katërta ishin republikat themeluese që nënshkruan Traktatin për krijimin e BRSS-së në dhjetor 1922. Më 1924, gjatë përcaktimit kombëtar të kufijve në Azinë Qendrore, u krijuan Uzbekistani dhe Turkmenistani, nga pjesë të RSSA-së së Turkestanit të Rusisë dhe nga dy shtete sovjetike të varura, Horezmi dhe Buharaja. Më 1929, Taxhikistani u shkëput nga RSS-ja e Uzbekistanit. Me kushtetutën e vitit 1936, RSFS-ja e Transkaukazisë u shpërbë; republikat përbërëse të saj, Armenia, Gjeorgjia dhe Azerbajxhani, u ngritën në statusin e republikave të Bashkimit, ndërsa Kazakistani dhe Kirgizia u shkëputën nga RSFS-ja e Rusisë dhe morën të njëjtin status.[104] Në gusht 1940, Moldavia u krijua nga pjesë të Ukrainës dhe të Besарabisë së pushtuar nga sovjetikët, si edhe nga RSS-ja e Ukrainës. Estonia, Letonia dhe Lituania u aneksuan gjithashtu nga Bashkimi Sovjetik dhe u shndërruan në RSS; ky veprim nuk u njoh nga shumica e bashkësisë ndërkombëtare dhe u konsiderua pushtim i paligjshëm. Pas pushtimit sovjetik të Finlandës, RSS-ja Karelo-Finlandeze u krijua në territorin e aneksuar si republikë e Bashkimit në mars 1940, e më pas, më 1956, u përfshi në Rusi si RSSA-ja Karele. Nga korriku 1956 deri në shtator 1991, kishte 15 republika të Bashkimit (shih hartën më poshtë).[105]
Ushtria
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Sipas Ligjit Ushtarak të shtatorit 1925, Forcat e Armatosura Sovjetike përbëheshin nga Forcat Tokësore, Forcat Ajrore të Ushtrisë së Kuqe, marina, Drejtoria e Përbashkët Politike Shtetërore (OGPU) dhe trupat e brendshme.[106] Më vonë, OGPU-ja u bë e pavarur dhe më 1934 iu bashkua policisë sekrete të NKVD, ndaj trupat e saj të brendshme u vunë nën udhëheqjen e përbashkët të komisariateve të mbrojtjes dhe të punëve të brendshme. Pas Luftës së Dytë Botërore u krijuan Forcat Raketore Strategjike (1959), Forcat e Mbrojtjes Ajrore Sovjetike (1948) dhe Forcat Kombëtare të Mbrojtjes Civile (1970). Sipas sistemit zyrtar sovjetik të rëndësisë, ato renditeshin përkatësisht të parat, të tretat dhe të gjashtat; Forcat Tokësore renditeshin të dytat, Forcat Ajrore të katërtat dhe marina e pesta.
Ushtria kishte ndikimin më të madh politik. Më 1989, shërbenin dy milionë ushtarë, të ndarë në 150 divizione të motorizuara dhe 52 divizione tankiste. Deri në fillim të viteve 1960, marina sovjetike ishte një degë ushtarake mjaft e vogël, por pas Kriza së Raketave Kubane, nën udhëheqjen e Sergei Gorshkovit, ajo u zgjerua ndjeshëm. U bë e njohur për flotën e nëndetëseve. Më 1989, në të shërbenin 500.000 vetë. Forcat Ajrore Sovjetike përqendroheshin te një flotë bombarduesish strategjikë dhe, në rast lufte, synonin të shkatërronin infrastrukturën dhe kapacitetin bërthamor të armikut. Forcat Ajrore kishin gjithashtu një numër avionësh luftarakë dhe bombarduesish taktikë për të mbështetur ushtrinë gjatë luftës. Forcat Raketore Strategjike kishin mbi 1.400 raketa balistike ndërkontinentale (ICBM), të dislokuara në 28 baza dhe 300 qendra komanduese.
Pas vitit 1945, Forcat Tokësore Sovjetike shtypën disa kryengritje në Evropën Lindore dhe morën pjesë në shumë operacione të tjera jashtë vendit.[107][108][109] Këto përfshinin shtypjen e Kryengritja e Gjermanisë Lindore e vitit 1953, Revolucionin hungarez të vitit 1956 dhe pushtimin e Çekosllovakisë (1968). Bashkimi Sovjetik nisi gjithashtu luftën në Afganistan, e cila zgjati nga viti 1979 deri më 1989.
Në Bashkimin Sovjetik zbatohej rekrutimi i përgjithshëm, që do të thoshte se të gjithë meshkujt e aftë për shërbim, nga mosha 18 vjeç e lart, rekrutoheshin në forcat e armatosura.[110]
Armët e shkatërrimit në masë
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në fund të Luftës së Ftohtë, Forcat e Armatosura Sovjetike zotëronin arsenalet më të mëdha në botë të armëve bërthamore, kimike dhe biologjike. Kur shpërbërja dukej e pashmangshme, Shtetet e Bashkuara nisën programin Programi për Reduktimin Bashkëpunues të Kërcënimit Nunn–Lugar për të çmontuar pjesën më të madhe të kësaj infrastrukture sovjetike dhe për të siguruar personelin dhe materialet e saj.[111]
Bashkimi Sovjetik kishte arsenalin më të madh të armëve bërthamore të mbledhur ndonjëherë, i cili arriti kulmin me mbi 40.000 koka bërthamore më 1986.[112] Vendi ishte i dyti që zhvilloi armë bërthamore: testin e tij të parë, RDS-1, e kreu më 1949, katër vjet pas testit amerikan Trinity.[113] Vendet kryesore të testimit bërthamor ishin Semipalatinsku, Novaja Zemlja dhe Kapustin Jari.[114] Deri më 1991, kishte dislokuar mbi 10.000 armë bërthamore strategjike në triadën e vet bërthamore: raketa balistike ndërkontinentale të Forcave të Raketave Strategjike, të bazuara në silo dhe të lëvizshme në rrugë; raketa balistike të lëshuara nga nëndetëset e Marinës Sovjetike; si dhe bombarduesit Tu-95MS dhe Tu-160 të Aviacionit me Rreze të Gjata. Edhe 11.000 armë bërthamore taktike iu caktuan avionëve taktikë tokësorë dhe detarë, raketave, artilerisë bërthamore dhe armëve kundër nëndetëseve.[115]
Programi sovjetik i armëve kimike u bë më i madhi në historinë botërore.[116] Më 1993, Rusia deklaroi se kishte 39.967 tonë armë kimike.[117] Programi prodhoi agjentët nervorë Noviçok, VR, sarinë dhe somanin, si dhe lewizitin, gaz mustardë, fosgjenin e të tjerë.[118][119] Për krahasim, më 1997, Shtetet e Bashkuara deklaruan 27.770 tonë metrikë në kuadër të programit të tyre të armëve kimike.[117] Në kohën e shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik më 1991, instituti i tij kërkimor, GosNIIOKhT, kishte rreth 6.000 punonjës në Rusi dhe Uzbekistan.[120][121] Agjentët Noviçok u projektuan që të mos zbuloheshin nga pajisjet e NATO-s dhe të mos mbroheshin prej tyre; ata synonin të ishin më të sigurt për t'u trajtuar dhe të anashkalonin listën e ardhshme të Konventës së Armëve Kimike për prekursorët e kontrolluar.[122][123][124]
Programi sovjetik i armëve biologjike ishte projekti më i madh, më jetëgjatë dhe më i sofistikuar i luftës biologjike në botë.[125] Ai armatosi dhe grumbulloi rezerva të agjentëve biologjikë që shkaktojnë antraksin, murtajën, tularemian, linë, botulizmin e sëmundje të tjera.[126] Inxhinieria gjenetike përmirësoi qëndrueshmërinë e agjentëve dhe rezistencën ndaj antibiotikëve.[127] Një organizatë civile mbuluese e quajtur Biopreparat drejtonte 40 deri në 50 objekte kërkimore biologjike për qëllime ushtarake. Një program kundër bujqësisë, Ekologiya, synonte të mbjellat dhe bagëtinë.[128] Programi punësoi deri në 65.000 njerëz dhe prodhonte çdo vit, për shembull, 100 tonë li. Përhapja e antraksit në Sverdlovsk, e cila shkaktoi të paktën 68 vdekje, filloi të nxirrte në dritë përmasat e programit.[129] Zbulimet vazhduan edhe falë dezertorëve, mes tyre Ken Alibek dhe Vladimir Pasechnik.[130]
Ekonomia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Bashkimi Sovjetik përvetësoi një ekonomi të komanduar, në të cilën prodhimi dhe shpërndarja e mallrave centralizoheshin dhe drejtoheshin nga qeveria. Për pjesën dërrmuese të ekzistencës së tij, BRSS-ja nuk përdori PBB-në ose PBN-në për të matur ekonominë, por u mbështet në Sistemi i Produktit Material. Përvoja e parë bolshevike me ekonominë e komanduar ishte politika e komunizmit të luftës, e cila përfshinte shtetëzimin e industrisë, shpërndarjen e centralizuar të prodhimit, marrjen me detyrim të prodhimeve bujqësore dhe përpjekjet për të zhdukur qarkullimin monetar, sipërmarrjet private dhe tregtinë e lirë. Trupat e bllokimit u përdorën gjithashtu për të zbatuar kontrollin bolshevik mbi furnizimet ushqimore në zonat nën kontrollin e Ushtrisë së Kuqe; ky rol shpejt u bë shkak që popullsia civile ruse t’i urrente.[131] Pas kolapsit të rëndë ekonomik, Lenini e zëvendësoi komunizmin e luftës me Politikën e Re Ekonomike (NEP) më 1921, duke legalizuar tregtinë e lirë dhe pronësinë private të bizneseve të vogla. Si rezultat, ekonomia u rimëkëmb gradualisht.[132]
Pas një debati të gjatë mes anëtarëve të Byrosë Politike mbi drejtimin e zhvillimit ekonomik, deri më 1928–1929, pasi mori kontrollin e vendit, Stalini braktisi NEP-in dhe shtyu përpara planifikimin e plotë qendror, duke nisur kolektivizimin e detyruar të bujqësisë dhe duke miratuar legjislacion drakonian të punës. Gjatë viteve 1930, burimet u mobilizuan për industrializim të shpejtë, i cili zgjeroi ndjeshëm kapacitetet sovjetike në industrinë e rëndë dhe në prodhimin e mallrave kapitale.[132] Nxitja kryesore për industrializimin ishte përgatitja për luftë, kryesisht për shkak të mosbesimit ndaj botës së jashtme kapitaliste.[133] Si rrjedhojë, BRSS-ja u shndërrua nga një ekonomi kryesisht agrare në një fuqi të madhe industriale, duke i hapur rrugën shndërrimit të saj në superfuqi pas Luftës së Dytë Botërore.[134] Lufta shkaktoi shkatërrime të mëdha në ekonominë dhe infrastrukturën sovjetike, të cilat kërkuan rindërtim masiv.[135]
Deri në fillim të viteve 1940, ekonomia sovjetike ishte bërë relativisht e vetëmbështetur; gjatë pjesës më të madhe të periudhës deri në krijimin e Comecon-it, vetëm një pjesë fare e vogël e produkteve vendase tregtohej ndërkombëtarisht.[136] Pas krijimit të Bllokut Lindor, tregtia e jashtme u rrit me shpejtësi. Megjithatë, ndikimi i ekonomisë botërore mbi BRSS-në ishte i kufizuar nga çmimet e brendshme fikse dhe monopoli shtetëror mbi tregtinë e jashtme. [137] Drithërat dhe mallrat e sofistikuara të konsumit u bënë artikuj të rëndësishëm importi rreth viteve 1960.[136] Gjatë garës së armatimeve të Luftës së Ftohtë, ekonomia sovjetike u rëndua nga shpenzimet ushtarake, për të cilat loboi fuqishëm një burokraci me ndikim, e varur nga industria e armatimeve. Në të njëjtën kohë, BRSS-ja u bë eksportuesja më e madhe e armëve drejt vendeve të Botës së Tretë. Një pjesë e burimeve sovjetike gjatë Luftës së Ftohtë u përdorën për ndihmë ndaj shteteve të lidhura me Bashkimin Sovjetik.Marrëdhëniet ndërkombëtare brenda Comecon-it[136] Buxheti ushtarak i Bashkimit Sovjetik në vitet 1970 ishte gjigant: përbënte 40–60% të të gjithë buxhetit federal dhe arrinte në 15% të PBB-së së BRSS-së (13% në vitet 1980).[138]
Nga vitet 1930 deri në shpërbërjen e saj, në fund të vitit 1991, mënyra se si funksiononte ekonomia sovjetike mbeti në thelb e pandryshuar. Ekonomia drejtohej zyrtarisht nga planifikimi qendror, kryer nga Gosplani dhe organizuar në plane pesëvjeçare. Megjithatë, në praktikë, planet ishin shumë të përmbledhura dhe të përkohshme, si dhe u nënshtroheshin ndërhyrjeve ad hoc nga eprorët. Të gjitha vendimet kritike ekonomike merreshin nga udhëheqja politike. Burimet e alokuara dhe objektivat e planit shpreheshin zakonisht në rubla, e jo në mallra fizike. Kredia dekurajohej, por përdorej gjerësisht. Alokimi përfundimtar i prodhimit bëhej përmes kontraktimit relativisht të decentralizuar dhe të paplanifikuar. Ndonëse në teori çmimet caktoheshin ligjërisht nga lart, në praktikë ato shpesh negocioheshin dhe lidhjet horizontale joformale (për shembull, midis fabrikave prodhuese) ishin të përhapura.[132]
Një sërë shërbimesh bazë, si arsimi dhe kujdesi shëndetësor, financoheshin nga shteti. Në sektorin e prodhimit, përparësi u jepej industrisë së rëndë dhe mbrojtjes, në vend të mallrave të konsumit.[139] Mallrat e konsumit, veçanërisht jashtë qyteteve të mëdha, shpesh ishin të pakta, me cilësi të dobët dhe me larmi të kufizuar. Në ekonominë e komanduar, konsumatorët kishin pothuajse aspak ndikim mbi prodhimin dhe furnizimi nuk mund t’u përgjigjej kërkesave në ndryshim të një popullsie me të ardhura në rritje, për shkak të çmimeve të ngurta e të fiksuara. Krahas ekonomisë së planifikuar, u zhvillua në shkallë të gjerë një ekonomi e dytë e paplanifikuar, e cila siguronte disa nga mallrat dhe shërbimet që planifikuesit nuk mund t’i ofronin. Në vitin 1965 u tentua të legalizoheshin disa elemente të ekonomisë së decentralizuar, përmes reformës së vitit 1965.[132]

Megjithëse statistikat e ekonomisë sovjetike janë jashtëzakonisht të pabesueshme dhe rritja e saj ekonomike vështirë të vlerësohet me saktësi,[140][141] sipas shumicës së vlerësimeve, ekonomia vazhdoi të zgjerohej deri në mesin e viteve 1980. Gjatë viteve 1950 dhe 1960, ajo pati rritje relativisht të lartë dhe po i afrohej Perëndimit.[142] Pas vitit 1970, megjithatë, rritja, ndonëse mbeti pozitive, ra vazhdimisht dhe shumë më shpejt se në vendet e tjera, pavarësisht rritjes së shpejtë të stokut të kapitalit (ritmi i rritjes së kapitalit u tejkalua vetëm nga Japonia).[132]
Profesori i historisë ekonomike Bob Allen pohon se gjatë periudhës kur ekonomia sovjetike ishte në pronësi publike dhe e planifikuar (1928–1989), rritja e PBB-së për frymë në Bashkimin Sovjetik ua kaloi asaj të pothuajse të gjitha ekonomive të tjera të botës, duke mbetur pas vetëm Japonisë, Koresë së Jugut dhe Tajvanit. Të dhënat tregojnë se rritja për frymë në Bashkimin Sovjetik u shumëfishua me 5,2, duke tejkaluar ritmet e rritjes së Evropës Perëndimore, me 4,0, dhe të SHBA-së, Kanadasë, Australisë e Zelandës së Re, me 3,3. Në fund të fundit, modeli sovjetik i pronësisë publike rezultoi më efektiv për rritjen e të ardhurave mesatare gjatë kësaj periudhe sesa sistemet kryesore kapitaliste të industrializuara të botës.[143] Studiuesi Christopher Davidson argumentoi se, gjatë viteve 1980, administrata e Reganit u përpoq ta përdorte tregun global të energjisë si armë kundër BRSS-së. Me kërkesë të drejtorit të CIA-s William J. Casey, Arabia Saudite vërshoi tregun me naftë, duke e ulur çmimin nga 28 në 10 dollarë për fuçi dhe duke zbrazur rezervat sovjetike të valutës së huaj. Më vonë, një ish-shef i shtabit të CIA-s e përshkroi këtë si «një goditje të rëndë për sovjetikët. Ishte njësoj si t’u shkelje tubin e oksigjenit».[144]
Në përgjithësi, ritmi i rritjes së të ardhurave për frymë në Bashkimin Sovjetik midis viteve 1960 dhe 1989 ishte paksa mbi mesataren botërore (sipas të dhënave për 102 vende).[145] Sipas Stanley Fischerit dhe William Easterly-t, rritja mund të kishte qenë më e shpejtë. Sipas llogaritjeve të tyre, të ardhurat për frymë në vitin 1989 duhej të ishin dy herë më të larta se sa ishin, duke pasur parasysh investimet, arsimin dhe popullsinë. Autorët ia atribuojnë këtë performancë të dobët produktivitetit të ulët të kapitalit.[146] Steven Rosefielde shprehet se standardi i jetesës ra për shkak të despotizmit të Stalinit. Pas vdekjes së tij pati një përmirësim të shkurtër, por më pas ngeci.[147]
Në vitin 1987, Mihail Gorbaçovi u përpoq ta reformonte dhe ta rigjallëronte ekonominë me programin e tij të perestrojkës. Politikat e tij zbutën kontrollin shtetëror mbi ndërmarrjet, por nuk e zëvendësuan atë me stimujt e tregut, duke sjellë rënie të ndjeshme të prodhimit. Ekonomia, që tashmë vuante nga të ardhurat e pakësuara prej eksporteve të naftës për shkak të tepricës së naftës të viteve 1980, nisi të shembej. Çmimet vijonin të ishin të fiksuara dhe prona mbeti kryesisht në pronësi shtetërore deri pas shpërbërjes së vendit.[132][148] Gjatë pjesës më të madhe të periudhës nga Lufta e Dytë Botërore deri në shembjen e tij, PBB-ja e Bashkimit Sovjetik (BFB-ja) ishte e dyta më e madhe në botë dhe e treta gjatë gjysmës së dytë të viteve 1980,[107] ndërsa për frymë renditej pas vendeve të Botës së Parë.[149] Krahasuar me vendet që kishin PBB për frymë të ngjashme në vitin 1928, Bashkimi Sovjetik përjetoi rritje të ndjeshme.[150]
Në vitin 1990, vendi kishte një indeks të zhvillimit njerëzor prej 0,920, duke u renditur në kategorinë «i lartë» të zhvillimit njerëzor. Ishte i treti më i larti në Bllokun Lindor, pas Çekosllovakisë dhe Gjermanisë Lindore, si dhe i 25-ti në botë, mes 130 vendeve.[151]
Energjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Artikulli kryesor: Politika energjetike e Bashkimit Sovjetik

Nevoja për karburant në Bashkimin Sovjetik ra nga vitet 1970 deri në vitet 1980,[152] si për çdo rubël të produktit të përgjithshëm shoqëror, ashtu edhe për çdo rubël të produktit industrial. Rënia ishte shumë e shpejtë nga viti 1965 deri më 1970, pastaj u ngadalësua nga viti 1970 deri më 1975. Nga viti 1975 deri më 1980, rënia vazhdoi me ritëm edhe më të ngadaltë, ndërsa nevoja për karburant për çdo rubël të produktit të përgjithshëm shoqëror u zvogëlua me vetëm 2,6%.[153] Historiani David Wilson mendonte se industria e gazit do të përbënte 40% të prodhimit të karburantit sovjetik deri në fund të shekullit. Teoria e tij nuk u vërtetua për shkak të shpërbërjes së BRSS-së.[154] Sipas Wilsonit, Bashkimi Sovjetik, në teori, ishte në një pozitë të mirë për të shmangur një krizë energjetike dhe mund të kishte ruajtur ritme rritjeje ekonomike prej 2–2,5% gjatë viteve 1990, falë burimeve të tij energjetike.[155] Megjithatë, sektori energjetik përballej me shumë vështirësi, ndër të cilat shpenzimet e larta ushtarake të vendit dhe marrëdhëniet armiqësore me Botën e Parë.[156]
Më 1991, Bashkimi Sovjetik kishte një rrjet tubacionesh prej 82.000 km (51.000 mi) për naftën bruto dhe një tjetër prej 206.500 km (128.300 mi) për gazin natyror. Nafta dhe produktet e saj, gazi natyror, metalet, druri, produktet bujqësore dhe një sërë mallrash të prodhuara, kryesisht makineri, armë dhe pajisje ushtarake, eksportoheshin.[157] Gjatë viteve 1970 dhe 1980, BRSS-ja u mbështet shumë te eksportet e lëndëve djegëse fosile për të fituar valutë të fortë. Në kulmin e prodhimit, më 1988, ajo ishte prodhuesja më e madhe dhe eksportuesja e dytë më e madhe e naftës bruto në botë, pas Arabisë Saudite.[158]
Shkenca dhe teknologjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Bashkimi Sovjetik i kushtoi rëndësi të madhe shkencës dhe teknologjisë.[159][160] Lenini besonte se BRSS-ja nuk do ta kapërcente kurrë botën e zhvilluar nëse do të mbetej po aq e prapambetur teknologjikisht sa ishte në themelimin e saj. Autoritetet sovjetike dëshmuan përkushtimin ndaj bindjes së Leninit duke krijuar rrjete të gjera dhe organizata kërkimore e zhvillimore. Në fillim të viteve 1960, 40% e personave që morën doktoratë në kimi në Bashkimin Sovjetik ishin gra, krahasuar me vetëm 5% në Shtetet e Bashkuara.[161] Deri më 1989, shkencëtarët sovjetikë ishin ndër specialistët më të përgatitur në botë në disa fusha, si fizika e energjisë, disa fusha të mjekësisë, matematika, saldimi, teknologjia hapësinore dhe teknologjitë ushtarake. Megjithatë, për shkak të planifikimit të ngurtë shtetëror dhe nomenklaturës, sovjetikët mbetën shumë prapa Botës së Parë në kimi, biologji dhe shkenca kompjuterike. Nën Stalinin, qeveria sovjetike përndoqi gjenetistët në favor të lisenkizmit, një pseudoshkencë e hedhur poshtë nga bashkësia shkencore në Bashkimin Sovjetik dhe jashtë tij, por e mbështetur nga rrethi i ngushtë i Stalinit. Zbatimi i saj në BRSS dhe në Kinë solli ulje të rendimenteve bujqësore dhe besohet gjerësisht se kontribuoi në Zinë e Madhe Kineze.[162] Në vitet 1980, Bashkimi Sovjetik kishte më shumë shkencëtarë dhe inxhinierë për frymë se çdo vend tjetër i madh, falë mbështetjes së fortë shtetërore.[163] Disa nga arritjet e saj më të shquara teknologjike, si lëshimi i satelitit të parë hapësinor në botë, u arritën nëpërmjet kërkimeve ushtarake.[139]
Gjatë administratës së Reganit, Projekti Sokrat përcaktoi se Bashkimi Sovjetik e trajtonte sigurimin e shkencës dhe teknologjisë në një mënyrë rrënjësisht të ndryshme nga Shtetet e Bashkuara. SHBA-ja u jepte përparësi kërkimeve dhe zhvillimit vendas në sektorët publikë dhe privatë. Ndryshe, BRSS-ja i kushtonte më shumë rëndësi sigurimit të teknologjisë së huaj, gjë që e bënte si në mënyrë të fshehtë, ashtu edhe të hapur. Megjithatë, planifikimi i centralizuar shtetëror e bënte zhvillimin teknologjik sovjetik shumë të ngurtë. SHBA-ja e shfrytëzoi këtë për të dobësuar fuqinë e Bashkimit Sovjetik dhe për të nxitur kështu reformimin e tij.[164][165][166]
Programi hapësinor
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në fund të viteve 1950, BRSS ndërtoi satelitin artificial të parë, Sputnik 1, që shënoi fillimin e Garës hapësinore—konkurrencës me Shtetet e Bashkuara për të arritur aftësi më të mëdha në fluturimet hapësinore.[167] Më pas u lëshuan edhe satelitë të tjerë të suksesshëm, veçanërisht Sputnik 5, me të cilin qen eksperimentalë u dërguan në hapësirë. Më 12 prill 1961, BRSS lëshoi Vostok 1, që transportoi Juri Gagarinin, duke e bërë njeriun e parë të dërguar në hapësirë dhe që përfundoi një udhëtim hapësinor.[168] Planet e para për projektimin e anijeve kozmike me krahë dhe të stacioneve orbitale u hartuan në zyrat sovjetike të projektimit, por mosmarrëveshjet personale mes projektuesve dhe drejtuesve penguan zhvillimin e tyre.
Sa i përket programit Luna, BRSS kreu vetëm lëshime të mjeteve hapësinore automatike, pa ekuipazh. Raketa N1—një raketë bartëse super e rëndë e projektuar për t'u barazuar me Saturn V-n amerikan në dërgimin e një ekuipazhi sovjetik në Hënë—dështoi në të katër lëshimet eksperimentale, dhe pjesa e Garës hapësinore që lidhej me Hënën u fitua nga amerikanët me Apollo 11. Reagimi i publikut sovjetik ndaj uljes amerikane në Hënë ishte i përzier. Qeveria sovjetike kufizoi publikimin e informacioneve për të, gjë që ndikoi te reagimi. Një pjesë e popullsisë nuk i kushtoi vëmendje, ndërsa një pjesë tjetër u zemërua.[169][170]
Në vitet 1970 u shfaqën propozime konkrete për projektimin e një anijeje kozmike me krahë, por mangësitë, veçanërisht në industrinë elektronike (mbinxehja e shpejtë e pajisjeve elektronike), e shtynë zhvillimin e saj deri në fund të viteve 1980. Anija e parë, Buran, fluturoi më 1988, por pa ekuipazh. Një tjetër, Ptiçka, pati një ndërtim të zgjatur dhe projekti u anulua më 1991. Për t'i dërguar ato në hapësirë, ekziston sot raketa e papërdorur e fuqisë së madhe, Energia, më e fuqishmja në botë.[171]
Në fund të viteve 1980, Bashkimi Sovjetik ndërtoi stacionin orbital Mir. Ai u ndërtua mbi bazën e stacioneve të programit Salyut dhe shërbente vetëm për kërkime civile.[172][173] Mir ishte i vetmi stacion orbital në funksionim nga viti 1986 deri më 1998. Me kalimin e kohës iu shtuan module të tjera, përfshirë module amerikane. Megjithatë, stacioni u dëmtua shpejt pas një zjarri në bord dhe u nxor nga orbita më 2001, duke u djegur në atmosferën e Tokës.[172]
Transporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Transporti ishte një përbërës jetik i ekonomisë së vendit. Centralizimi ekonomik në fund të viteve 1920 dhe gjatë viteve 1930 çoi në zhvillimin e infrastrukturës në shkallë të gjerë, veçanërisht në krijimin e Aeroflotit, një ndërmarrje e aviacionit.[174] Vendi kishte një larmi të madhe mënyrash transporti tokësor, ujor dhe ajror.[175] Megjithatë, për shkak të mirëmbajtjes së pamjaftueshme, pjesa më e madhe e transportit rrugor e ujor, si edhe e aviacionit civil sovjetik, ishte e vjetruar dhe teknologjikisht e prapambetur krahasuar me vendet e botës së parë.[176]
Transporti hekurudhor sovjetik ishte më i madhi dhe më i përdoruri në botë;[176] ai ishte gjithashtu më i zhvilluar se ai i shumicës së vendeve perëndimore.[177] Në fund të viteve 1970 dhe në fillim të viteve 1980, ekonomistët sovjetikë bënin thirrje për ndërtimin e më shumë rrugëve, për të lehtësuar një pjesë të barrës së hekurudhave dhe për të përmirësuar buxhetin qeveritar të Bashkimit Sovjetik.[178] Rrjeti rrugor dhe industria automobilistike sovjetike[179] mbetën të pazhvilluara,[180] dhe rrugët e pashtruara ishin të zakonshme jashtë qyteteve të mëdha.[181] Projektet sovjetike të mirëmbajtjes nuk arritën të përkujdeseshin as për numrin e vogël të rrugëve që kishte vendi. Në fillim dhe në mesin e viteve 1980, autoritetet sovjetike u përpoqën ta zgjidhin problemin e rrugëve duke urdhëruar ndërtimin e të rejave.[181] Ndërkohë, industria automobilistike po rritej më shpejt se ndërtimi i rrugëve.[182] Rrjeti rrugor i pazhvilluar çoi në rritjen e kërkesës për transport publik.[183]
Pavarësisht përmirësimeve, disa aspekte të sektorit të transportit vazhdonin të vuanin nga probleme të shumta për shkak të infrastrukturës së vjetruar, mungesës së investimeve, korrupsionit dhe vendimmarrjes së dobët. Autoritetet sovjetike nuk arritën të përmbushnin kërkesën në rritje për infrastrukturë dhe shërbime transporti.[184]
Marina tregtare sovjetike ishte ndër më të mëdhatë në botë.[175]
Demografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Vdekjet e tepërta gjatë Luftës së Parë Botërore dhe Luftës Civile Ruse (përfshirë urinë e viteve 1921–1922, e shkaktuar nga politikat e Leninit për Komunizmi i luftës)[185] arritën së bashku në 18 milionë,[186] rreth 10 milionë në vitet 1930,[187] dhe mbi 20 milionë gjatë viteve 1941–1945. Popullsia sovjetike e pasluftës ishte 45 deri në 50 milionë më e vogël nga sa do të kishte qenë po të vazhdonte rritja demografike e paraluftës.[188] Sipas Catherine Merridale, «[…] një vlerësim i arsyeshëm do ta vendoste numrin e përgjithshëm të vdekjeve të tepërta gjatë gjithë periudhës diku rreth 60 milionëve».[189]
Shkalla e lindjeve në BRSS ra nga 44,0 për mijë banorë në vitin 1926 në 18,0 në vitin 1974, kryesisht për shkak të urbanizimit në rritje dhe rritjes së moshës mesatare të martesës. Edhe shkalla e vdekshmërisë shënoi rënie graduale, nga 23,7 për mijë banorë në vitin 1926 në 8,7 në vitin 1974. Në përgjithësi, shkalla e lindjeve në republikat jugore të Transkaukazisë dhe të Azisë Qendrore ishte dukshëm më e lartë se në pjesët veriore të Bashkimit Sovjetik; në disa raste, ajo u rrit edhe gjatë periudhës pas Luftës së Dytë Botërore. Ky fenomen lidhej pjesërisht me ritmin më të ngadaltë të urbanizimit dhe martesat tradicionalisht më të hershme në republikat jugore.[190] Evropa sovjetike po kalonte drejt një niveli të fertilitetit nën atë të zëvendësimit, ndërsa Azia Qendrore Sovjetike vazhdonte të shënonte rritje të popullsisë dukshëm mbi nivelin e zëvendësimit të fertilitetit.[191]
Në fund të viteve 1960 dhe gjatë viteve 1970, prirja rënëse e vdekshmërisë në BRSS u përmbys. Ky ndryshim ishte veçanërisht i dukshëm te burrat në moshë pune, por u shfaq edhe në Rusi dhe në zona të tjera të vendit me shumicë sllave.[192] Një analizë e të dhënave zyrtare nga fundi i viteve 1980 tregoi se, pas përkeqësimit në fund të viteve 1970 dhe në fillim të viteve 1980, vdekshmëria e të rriturve nisi të përmirësohej sërish.[193] Vdekshmëria foshnjore u rrit nga 24,7 në vitin 1970 në 27,9 në vitin 1974. Disa studiues e konsideruan rritjen kryesisht reale dhe pasojë të përkeqësimit të kushteve dhe shërbimeve shëndetësore.[194] Rritjet si në vdekshmërinë e të rriturve, ashtu edhe në atë foshnjore, nuk u shpjeguan ose nuk u mbrojtën nga zyrtarët sovjetikë, dhe qeveria sovjetike pushoi së publikuari të gjitha statistikat e vdekshmërisë për dhjetë vjet. Demografët dhe specialistët sovjetikë të shëndetësisë heshtën për rritjen e vdekshmërisë deri në fund të viteve 1980, kur rifilloi publikimi i të dhënave dhe studiuesit mund të shqyrtonin shkaqet e vërteta.[195]
| Moska | RSFSR ruse | 8,967,332 |
| Leningrad | RSFSR ruse | 4,990,749 |
| Kiev | RSS e Ukrainës | 2,571,000 |
| Tashkenti | RSS e Uzbekistanit | 2,072,459 |
| Baku | RSS e Azerbajxhanit | 1,727,000 |
| Harkov | RSS e Ukrainës | 1,593,970 |
| Minsku | RSS e Bjellorusisë | 1,607,077 |
| Gorki | RSFSR ruse | 1,438,133 |
| Novosibirsku | RSFSR ruse | 1,436,516 |
| Sverdlovsk | RSFSR ruse | 1,364,621 |
| Tbilisi | RSS e Gjeorgjisë | 1,246,936 |
| Kujbyshev | RSFSR ruse | 1,254,460 |
| Jerevani | RSS e Armenisë | 1,201,539 |
| Dnepropetrovsk | RSS e Ukrainës | 1,178,000 |
| Omsku | RSFSR ruse | 1,148,418 |
| Çeljabinsku | RSFSR ruse | 1,141,777 |
| Odessa | RSS e Ukrainës | 1,115,371 |
| Donjecku | RSS e Ukrainës | 1,109,900 |
| Kazani | RSFSR ruse | 1,094,378 |
| Alma-Ata | RSS e Kazakistanit | 1,071,900 |
Urbanizmi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Bashkimi Sovjetik vendosi kontrolle të rrepta mbi rritjen e qyteteve, duke penguar disa prej tyre të arrinin potencialin e tyre të plotë, ndërsa nxiti zhvillimin e të tjerave.[196][197]
Gjatë gjithë ekzistencës së Bashkimit Sovjetik, qytetet më të populluara ishin Moska dhe Leningradi (të dyja në RSFSR-në ruse), ndërsa në vendin e tretë, shumë më larg, renditej Kievi (RSS-ja ukrainase). Në fillimet e BRSS-së, qytetet e katërta dhe të pesta për nga popullsia ishin Harkivi (RSS-ja ukrainase) dhe Baku (RSS-ja e Azerbajxhanit). Megjithatë, nga fundi i shekullit, Tashkenti (RSS-ja uzbeke), që ishte bërë kryeqyteti i Azisë Qendrore sovjetike, ishte ngjitur në vendin e katërt. Minsku u rrit me shpejtësi gjatë shekullit XX, duke u ngjitur nga vendi i 32-të në vendin e 7-të ndër qytetet e Bashkimit.[197][198][199]
Gratë dhe fertiliteti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Nën Leninin, shteti mori angazhime të qarta për të nxitur barazinë mes burrave dhe grave. Shumë feministe të hershme ruse dhe punëtore të zakonshme ruse morën pjesë aktivisht në Revolucion, ndërsa shumë të tjera u prekën nga ngjarjet e asaj periudhe dhe politikat e reja. Duke nisur nga tetori i vitit 1918, qeveria e Leninit liberalizoi ligjet për divorcin dhe abortin, e hoqi homoseksualitetin nga lista e veprave penale (ai u kriminalizua sërish më 1932), lejoi bashkëjetesën dhe zbatoi një sërë reformash.[200] Megjithatë, mungesa e kontrollit të lindjeve solli shumë martesa të dështuara dhe një numër të panumërt fëmijësh të lindur jashtë martese.[201] Epidemia e divorceve dhe e marrëdhënieve jashtëmartesore shkaktoi vështirësi shoqërore, në një kohë kur udhëheqësit sovjetikë donin që njerëzit t'i përqendronin përpjekjet te rritja ekonomike. Dhënia grave e kontrollit mbi fertilitetin çoi gjithashtu në një rënie të theksuar të lindshmërisë, të perceptuar si kërcënim për fuqinë ushtarake të vendit. Më 1936, Stalini i përmbysi shumicën e ligjeve liberale, duke nisur një epokë nataliste që zgjati për dekada.[202]
Më 1917, Rusia u bë fuqia e parë e madhe që u dha grave të drejtën e votës.[203] Pas humbjeve të rënda në Luftërat Botërore I dhe II, në Rusi gratë ishin më të shumta se burrat në raportin 4:3;[204] kjo kontribuoi në rolin më të madh që gratë luanin në shoqërinë ruse, krahasuar me fuqitë e tjera të mëdha të asaj kohe.
Të drejtat LGBTQ
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Bashkimi Sovjetik e shtypte homoseksualitetin. Edhe gjatë periudhës kur homoseksualiteti ishte zyrtarisht i ligjshëm pas shfuqizimit të kodit penal carist që e kriminalizonte, gjykatat sovjetike përpiqeshin të shtypnin format jotradicionale të seksualitetit. Revolucionarët rusë i shihnin gjerësisht këto si shprehje të dekadencës kapitaliste, pavarësisht pikëpamjeve më liberale të seksologëve akademikë sovjetikë për homoseksualitetin. Pas konsolidimit të pushtetit nga Stalini, homoseksualiteti u rikriminalizua zyrtarisht më 1934.[205] Rritja e homofobisë në këtë periudhë u nxit nga kërkesat ekonomike të Planit të Parë Pesëvjeçar, si dhe nga pikëpamja e NKVD-së se homoseksualët ishin «elemente të dëmshme për shoqërinë». Megjithatë, edhe në këtë periudhë të shtypjes së shtuar, një nënkulturë e fshehtë homoseksuale arriti të mbijetonte.[206] Homoseksualiteti mbeti vepër penale gjatë gjithë pjesës së mbetur të ekzistencës së Bashkimit Sovjetik.[205]
Arsimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Anatoli Lunacharski (Anatoly Lunacharsky) u bë Komisari i parë Popullor për Arsimin i Rusisë Sovjetike. Në fillim, autoritetet sovjetike i kushtuan rëndësi të madhe zhdukjes së analfabetizmit. Në sistemin shkollor sovjetik, të gjithë fëmijët mëngjarashë detyroheshin të shkruanin me dorën e djathtë.[207][208][209][210] Njerëzit që dinin shkrim e këndim punësoheshin automatikisht si mësues.[nevojitet citimi] Për një periudhë të shkurtër, cilësia u sakrifikua në favor të sasisë. Deri në vitin 1940, Stalini mund të shpallte se analfabetizmi ishte zhdukur. Gjatë viteve 1930, lëvizshmëria shoqërore u rrit ndjeshëm, gjë që i është atribuar reformave në arsim.[211] Pas Luftës së Dytë Botërore, sistemi arsimor i vendit u zgjerua në mënyrë dramatike, me ndikim të jashtëzakonshëm. Në vitet 1960, pothuajse të gjithë fëmijët kishin qasje në arsim; përjashtim bënin vetëm ata që jetonin në zona të largëta. Nikita Hrushçov u përpoq ta bënte arsimin më të arritshëm dhe ua bëri të qartë fëmijëve se arsimi lidhej ngushtë me nevojat e shoqërisë. Arsimi luajti gjithashtu rol në formimin e Njeriut të Ri Sovjetik.[212] Qytetarët që hynin drejtpërdrejt në fuqinë punëtore kishin të drejtën kushtetuese për punë dhe për formim profesional falas.
Sistemi arsimor ishte shumë i centralizuar dhe i qasshëm për të gjithë qytetarët, me masa afirmative për aplikantët nga kombet që konsideroheshin të prapambetura nga ana kulturore. Megjithatë, si pjesë e një politike të përgjithshme antisemite, në institucionet kryesore të arsimit të lartë zbatohej një kuotë hebraike jozyrtare, duke ua nënshtruar aplikantëve hebrenj provimeve pranuese më të vështira.[213][214][215][216] Gjatë epokës së Brezhnevit u vendos gjithashtu një rregull që kërkonte nga të gjithë aplikantët për universitet t’i paraqisnin një rekomandim nga sekretari vendor i partisë së Komsomolit.[217] Sipas statistikave të vitit 1986, në Bashkimin Sovjetik kishte 181 studentë të arsimit të lartë për çdo 10.000 banorë, kundrejt 517 në SHBA.[218]
Kombësitë dhe grupet etnike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Bashkimi Sovjetik ishte një vend i larmishëm nga pikëpamja etnike, me më shumë se 100 grupe etnike të dallueshme. Popullsia e përgjithshme e vendit vlerësohej në 293 milionë banorë më 1991. Sipas një vlerësimi të vitit 1990, shumicën e popullsisë e përbënin rusët (50,78%), të ndjekur nga ukrainasit (15,45%) dhe uzbekët (5,84%).[219] Në përgjithësi, demografia etnike e vendit më 1989 tregonte se 69,8% e popullsisë ishin sllavë të lindjes, 17,5% turqikë, 1,6% armenë, 1,6% baltë, 1,5% pjesëtarë të popujve uralikë, 1,5% taxhikë, 1,4% gjeorgjianë, 1,2% moldavë dhe 4,1% pjesëtarë të grupeve të tjera të ndryshme etnike.[220]
Të gjithë qytetarët e BRSS-së kishin përkatësi etnike të shënuar. Përkatësia etnike e një personi përcaktohej në moshën gjashtëmbëdhjetëvjeçare nga prindërit e fëmijës.[221] Nëse prindërit nuk binin dakord, fëmijës i caktohej automatikisht përkatësia etnike e të atit. Pjesërisht për shkak të politikave sovjetike, disa nga grupet më të vogla etnike konsideroheshin pjesë e grupeve më të mëdha; për shembull, mingrelianët e Gjeorgjisë klasifikoheshin bashkë me gjeorgjianët, me të cilët kishin lidhje gjuhësore.[222] Disa grupe etnike u asimiluan vullnetarisht, ndërsa të tjerat u asimiluan me forcë. Ata që refuzonin të asimiloheshin keqtrajtoheshin dhe përjashtoheshin. Megjithatë, disa grupe etnike vuanin më shumë se të tjerat, ndërsa disa trajtoheshin më mirë. Cilësia e jetës së një personi ndikohej shumë nga përkatësia e tij etnike. Kur bolshevikët morën pushtetin për herë të parë, donin të krijonin përshtypjen se etnitë ishin të barabarta. Megjithatë, në shumicën e rasteve, rusët parapëlqeheshin përgjithësisht më shumë se grupet e tjera etnike.[223] Rusët, bjellorusët dhe ukrainasit, të cilët ishin të gjithë sllavë të lindjes dhe ortodoksë, kishin lidhje të ngushta kulturore, etnike dhe fetare, ndërsa grupet e tjera jo. Meqë në të njëjtin territor jetonin kombësi të shumta, me kalimin e viteve u zhvilluan antagonizma etnike.[224]
Pjesëtarë të etnive të ndryshme merrnin pjesë në organet legjislative. Organet e pushtetit, si Byroja Politike, Sekretariati i Komitetit Qendror etj., ishin formalisht etnikisht neutrale, por në të vërtetë rusët etnikë ishin të përfaqësuar më shumë seç duhej. Megjithatë, në udhëheqjen sovjetike kishte edhe udhëheqës jorusë, si Josif Stalini, Grigori Zinoviev, Nikolai Podgorny dhe Andrei Gromyko. Gjatë epokës sovjetike, një numër i konsiderueshëm rusësh dhe ukrainasish etnikë migruan në republika të tjera sovjetike dhe shumë prej tyre u vendosën atje. Sipas regjistrimit të fundit, të vitit 1989, diaspora ruse në republikat sovjetike kishte arritur në 25 milionë.[225]
- Hartë etnografike e BRSS-së, 1930
- Grupet etnike të Bashkimit të Republikave Socialiste Sovjetike (BRSS), para vitit 1939
- Hartë etnografike e Bashkimit Sovjetik, 1941
- Përbërja etnike e Bashkimit Sovjetik më 1949
- Hartë etnografike e Bashkimit Sovjetik, 1970
- Hartë e grupeve etnike që jetonin në BRSS, 1970
- Grupet etnike në Bashkimin Sovjetik, 1979
- Krahasimi i kombësive sovjetike sipas republikave, 1989
Shëndeti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Më 1917, para revolucionit, kushtet shëndetësore ishin dukshëm më të këqija se në vendet e zhvilluara. Siç vuri në dukje më vonë Lenini, «Ose morrat do ta mposhtin socializmin, ose socializmi do t’i mposhtë morrat».[226] Sistemi sovjetik i kujdesit shëndetësor u konceptua nga Komisariati Popullor për Shëndetësinë më 1918. Sipas Modelit të Semaškos, kujdesi shëndetësor do të kontrollohej nga shteti dhe do t’u ofrohej qytetarëve falas, një koncept revolucionar për kohën. Neni 42 i Kushtetutës sovjetike të vitit 1977 u garantonte të gjithë qytetarëve të drejtën për mbrojtjen e shëndetit dhe qasje falas në çdo institucion shëndetësor në BRSS. Para se Leonid Brezhnev të bëhej sekretar i përgjithshëm, sistemi sovjetik i kujdesit shëndetësor vlerësohej lart nga shumë specialistë të huaj. Megjithatë, kjo ndryshoi pas ardhjes në pushtet të Brezhnevit dhe gjatë udhëheqjes së Mihail Gorbaçovit, kur sistemi shëndetësor u kritikua ashpër për një sërë mangësish, si cilësia e shërbimeve dhe pabarazia në ofrimin e tyre.[227] Ministri i Shëndetësisë Jevgenij Çazov, gjatë Kongresit të 19-të të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, përmendi arritje si numri më i madh i mjekëve dhe spitaleve në botë, por pranoi se sistemi kishte nevojë për përmirësime dhe se miliarda rubla ishin shpërdoruar.[228]
Pas revolucionit, jetëgjatësia u rrit në të gjitha grupmoshat. Këto përmirësime vazhduan deri në vitet 1960, kur statistikat treguan se jetëgjatësia e kaloi për pak kohë atë të Shteteve të Bashkuara;[229] në vitet 1970, jetëgjatësia nisi të binte, ndoshta për shkak të abuzimit me alkoolin.[230] Në të njëjtën kohë, vdekshmëria foshnjore nisi të rritej. Pas vitit 1974, qeveria ndaloi publikimin e statistikave për këtë çështje. Ky trend mund të shpjegohet pjesërisht me rritjen e madhe të numrit të shtatzënive në pjesën aziatike të vendit, ku vdekshmëria foshnjore ishte më e larta, ndërsa në pjesën evropiane, më të zhvilluar, ajo ra ndjeshëm.[231]
Stomatologjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Teknologjia stomatologjike dhe shëndeti dentar sovjetik konsideroheshin jashtëzakonisht të dobët;[232] më 1991, një 35-vjeçar kishte mesatarisht 12 deri në 14 dhëmbë me karies, të mbushur ose të munguar. Pasta e dhëmbëve shpesh nuk gjendej dhe furçat e dhëmbëve nuk përmbushnin standardet e stomatologjisë moderne.[233]
Gjuha
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Nën Leninin, qeveria u dha grupeve të vogla gjuhësore sisteme të tyre shkrimi.[234] Zhvillimi i këtyre sistemeve të shkrimit ishte shumë i suksesshëm, ndonëse u vunë re disa mangësi. Në vitet e fundit të BRSS-së, vende me situata të ngjashme shumëgjuhëshe zbatuan politika të ngjashme. Një problem i madh gjatë krijimit të këtyre sistemeve të shkrimit ishte se gjuhët ndryshonin shumë nga njëra-tjetra për sa i përket dialekteve.[235] Kur një gjuhe i jepej një sistem shkrimi dhe ajo shfaqej në një botim të rëndësishëm, fitonte statusin e «gjuhës zyrtare». Shumë gjuhë të pakicave nuk morën kurrë sistemin e tyre të shkrimit; si rrjedhojë, folësit e tyre detyroheshin të përdornin një gjuhë të dytë.[236] Ka shembuj kur qeveria u tërhoq nga kjo politikë, veçanërisht nën Stalinin, kur u ndërpre arsimi në gjuhët që nuk përdoreshin gjerësisht. Më 1938, Stalini urdhëroi që të gjitha shkollat t’u mësonin nxënësve sovjetikë gjuhën ruse. Kjo nuk i pengoi fëmijët të arsimoheshin në gjuhën e tyre amtare (gjuhën që flisnin gjatë rritjes), por ata duhej të mësonin edhe të flisnin rusisht. Stalini e shihte këtë si të nevojshme nga pikëpamja ushtarake, sepse kështu të gjithë do të mund të komunikonin më lehtë. Megjithëse ky detyrim u vendos vetëm më 1938, fëmijë të etnive të ndryshme ishin regjistruar edhe më parë në shkolla ku mësohej rusishtja, sepse njohja e gjuhës ruse do t’i hapte dikujt shumë mundësi. Qoftë sepse zgjeronte mundësinë e shoqërizimit, qoftë sepse i jepte dikujt mundësinë të kontribuonte në synimet shumëetnike të Bashkimit Sovjetik, shumë njerëz e shihnin dobinë e të mësuarit të rusishtes.[237] Gjatë Luftës së Dytë Botërore, disa gjuhë të pakicave u ndaluan dhe folësit e tyre u akuzuan për bashkëpunim me armikun.[238]
Si më e folura ndër shumë gjuhët e Bashkimit Sovjetik, rusishtja funksiononte de facto si gjuhë zyrtare, si «gjuha e komunikimit ndëretnik» (rusisht: язык межнационального общения), por statusin de jure si gjuhë zyrtare kombëtare e mori vetëm më 1990.[239]
Feja
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]



Krishtërimi dhe Islami kishin numrin më të madh të besimtarëve ndër qytetarët fetarë.[240] Ndër të krishterët mbizotëronte Krishtërimi Lindor, ndërsa Kisha Ortodokse Ruse, tradita e së cilës ishte e rrënjosur në Rusi, ishte denominacioni më i madh i krishterë. Rreth 90% e myslimanëve të Bashkimit Sovjetik ishin sunitë, ndërsa shiitët ishin të përqendruar në RSS-në e Azerbajxhanit.[240] Grupet më të vogla përfshinin katolikët romakë, hebrenjtë, budistët dhe një larmi konfesionesh protestante (sidomos baptistë dhe luteranë).[240]
Ndikimi fetar kishte qenë i fortë në Perandorinë Ruse. Kisha Ortodokse Ruse gëzonte status të privilegjuar si kisha e monarkisë dhe merrte pjesë në ushtrimin e funksioneve zyrtare shtetërore.[241] Periudha menjëherë pas krijimit të shtetit sovjetik u shënua nga një luftë kundër Kishës Ortodokse, të cilën revolucionarët e konsideronin aleate të klasave sunduese të mëparshme.[242]
Në ligjin sovjetik, «liria për të kryer shërbesa fetare» garantohej me kushtetutë, ndonëse Partia Komuniste në pushtet e konsideronte fenë të papajtueshme me frymën marksiste të materializmit shkencor.[242] Në praktikë, sistemi sovjetik i jepte kësaj të drejte një interpretim të ngushtë dhe përdorte një sërë masash zyrtare për ta shkurajuar fenë dhe për të kufizuar veprimtarinë e grupeve fetare.[242]
Dekreti i vitit 1918 i Këshillit të Komisarëve Popullorë, që e shpallte RSS-në Ruse shtet laik, ndalonte gjithashtu «mësimin e fesë në të gjitha [vendet] ku mësohen lëndë të arsimit të përgjithshëm. Qytetarët mund ta mësojnë dhe mund të mësohen për fenë privatisht».[243] Ndër kufizimet e tjera, ato të miratuara më 1929 përfshinin ndalime të shprehura për një sërë veprimtarish kishtare, mes tyre mbledhjet e organizuara për studimin e Biblës.[242] Mijëra institucione të krishtera dhe jo të krishtera u mbyllën gjatë viteve 1920 dhe 1930. Deri më 1940, ishin mbyllur deri në 90% të kishave, sinagogave dhe xhamive që kishin qenë në funksion më 1917; shumica u shembën ose u përshtatën për nevoja shtetërore, pa u kushtuar shumë rëndësi vlerave të tyre historike e kulturore.[244]
Vetëm gjatë vitit 1937 u pushkatuan më shumë se 85.000 priftërinj ortodoksë.[245] Deri më 1941, vetëm një e dymbëdhjeta e priftërinjve të Kishës Ortodokse Ruse vazhdonin të shërbenin në famullitë e tyre.[246] Në periudhën 1927–1940, numri i kishave ortodokse në Rusi ra nga 29.584 në më pak se 500 (1,7%).[247]
Bashkimi Sovjetik ishte zyrtarisht një shtet laik,[248][249] por u zhvillua një «program i mbështetur nga qeveria për konvertim të detyruar në ateizëm», nën doktrinën e ateizmit shtetëror.[250][251][252] Qeveria i shënjestroi fetë në përputhje me interesat shtetërore dhe, ndonëse shumica e feve të organizuara nuk u ndaluan kurrë, pronat fetare u konfiskuan, besimtarët u ngacmuan, feja u përqesh, ndërsa ateizmi u përhap në shkolla.[253] Më 1925, qeveria themeloi Lidhja e Ateistëve Militantë për ta intensifikuar fushatën propagandistike.[254] Prandaj, megjithëse shprehjet personale të besimit fetar nuk u ndaluan shprehimisht, strukturat formale dhe masmedia u imponuan atyre një stigmë të fortë shoqërore; përgjithësisht, anëtarët e disa profesioneve (mësuesit, nëpunësit shtetërorë, ushtarët) konsiderohej e papranueshme të ishin haptazi fetarë. Përndjekja u përshpejtua pas ardhjes së Stalinit në pushtet, por gjatë Luftës së Dytë Botërore qeveria nxiti një ringjallje të ortodoksisë dhe autoritetet sovjetike u përpoqën ta kontrollonin Kishën Ortodokse Ruse, në vend që ta zhduknin. Gjatë pesë viteve të para të pushtetit sovjetik, bolshevikët ekzekutuan 28 peshkopë ortodoksë rusë dhe mbi 1.200 priftërinj ortodoksë rusë. Shumë të tjerë u burgosën ose u internuan. Besimtarët u ngacmuan dhe u përndoqën. Shumica e seminareve u mbyllën dhe u ndalua botimi i pjesës më të madhe të materialeve fetare. Deri më 1941, nga rreth 54.000 kishat që ekzistonin para Luftës së Parë Botërore, kishin mbetur të hapura vetëm 500.[nevojitet citimi]
Të bindur se Antisovjetizmi fetar i përkiste së shkuarës dhe përballë kërcënimit të afërt të luftës, administrata e Stalinit nisi ta zbusë politikën fetare në fund të viteve 1930.[255] Gjatë Luftës së Dytë Botërore, institucionet fetare sovjetike u rreshtuan masivisht në mbështetje të përpjekjeve për luftë. Krahas lëshimeve të tjera ndaj besimit fetar pas pushtimit gjerman, kishat u rihapën. Radio Moska nisi transmetimin e një programi fetar dhe më 1943 u zhvillua një takim historik mes Stalinit dhe udhëheqësit të Kishës Ortodokse, Patriarku Sergji i Moskës. Stalini e kishte mbështetjen e shumicës së besimtarëve fetarë në BRSS edhe në fund të viteve 1980.[255] Gjatë kësaj periudhe, prirja e përgjithshme ishte rritja e veprimtarisë fetare mes besimtarëve të të gjitha feve.[256]
Nën Nikita Hrushçovin, udhëheqja shtetërore u përplas me kishat gjatë viteve 1958–1964; në këtë periudhë, ateizmi u theksua në programet arsimore dhe shumë botime shtetërore përhapën pikëpamje ateiste.[255] Gjatë kësaj periudhe, numri i kishave ra nga 20.000 në 10.000, nga viti 1959 deri më 1965, ndërsa numri i sinagogave ra nga 500 në 97.[257] Edhe numri i xhamive funksionale ra, nga 1.500 në 500 brenda një dekade.[257]
Institucionet fetare vijuan të mbikëqyreshin nga qeveria sovjetike, por gjatë Epoka e Brezhnevit kishat, sinagogat, tempujt dhe xhamitë patën më shumë liri veprimi.[258] Marrëdhëniet zyrtare mes Kishës Ortodokse dhe qeverisë u ngrohën sërish deri në atë pikë sa qeveria e Brezhnevit e nderoi dy herë patriarkun ortodoks Aleksin I me Urdhri i Flamurit të Kuq të Punës.[259] Një sondazh i kryer nga autoritetet sovjetike më 1982 tregoi se 20% e popullsisë sovjetike e konsideronte veten «besimtarë fetarë aktivë».[260]
Kultura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Kultura e Bashkimit Sovjetik kaloi nëpër disa etapa gjatë ekzistencës së tij. Në dekadën e parë pas revolucionit pati liri relative dhe artistët eksperimentuan me disa stile të ndryshme, në kërkim të një stili të veçantë sovjetik të artit. Lenini dëshironte që arti të ishte i qasshëm për popullin rus. Nga ana tjetër, qindra intelektualë, shkrimtarë dhe artistë u internuan ose u ekzekutuan, ndërsa veprat e tyre u ndaluan; ndër ta ishte Nikolaj Gumiljovi, i cili u pushkatua për gjoja komplot kundër bolshevikëve, si dhe Yevgeny Zamyatin.[261]
Qeveria nxiti një larmi prirjesh. Në art dhe letërsi lulëzuan shumë shkolla, disa tradicionale e të tjera rrënjësisht eksperimentale. Shkrimtarët komunistë Maksim Gorki dhe Vladimir Majakovski ishin aktivë gjatë kësaj periudhe. Si mënyrë për të ndikuar në një shoqëri kryesisht analfabete, filmat u mbështetën nga shteti; pjesa më e madhe e veprave më të mira të regjisorit Sergei Eisenstein i përket kësaj periudhe.
Gjatë sundimit të Stalinit, kultura sovjetike u karakterizua nga ngritja dhe mbizotërimi i stilit të realizmit socialist të imponuar nga qeveria, ndërsa të gjitha prirjet e tjera u shtypën rëndë, me përjashtime të rralla, siç ishin veprat e Mihail Bulgakovit. Shumë shkrimtarë u burgosën dhe u vranë.[262]
Pas shkrirjes së Hrushovit, censura u zbut. Gjatë kësaj kohe u zhvillua një periudhë e veçantë e kulturës sovjetike, e karakterizuar nga jeta publike konformiste dhe përqendrimi i madh te jeta private. U lejua sërish më shumë eksperimentim me format artistike, duke sjellë vepra më të përpunuara dhe me kritikë më të tërthortë. Qeveria e zbuti theksin te realizmi socialist; kështu, për shembull, shumë protagonistë të romaneve të autorit Yury Trifonov merreshin me problemet e jetës së përditshme, e jo me ndërtimin e socializmit. Gjatë kësaj periudhe të vonë u zhvillua letërsia disidente nëntokësore, e njohur si Samizdati. Në arkitekturë, epoka e Hrushovit u përqendrua kryesisht te projektimi funksional, në dallim nga stili shumë i zbukuruar i epokës së Stalinit. Në muzikë, si përgjigje ndaj rritjes së popullaritetit të formave të muzikës popullore si xhezi në Perëndim, në gjithë BRSS-në u lejuan shumë orkestra xhezi, veçanërisht Ansambli Melodija, i quajtur sipas shtëpisë kryesore diskografike të BRSS-së.
Në gjysmën e dytë të viteve 1980, politikat e Gorbaçovit, perestrojka dhe Glasnost, e zgjeruan ndjeshëm lirinë e shprehjes në mbarë vendin, në media dhe në shtyp.[263]
Sporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Në verën e vitit 1923, në Moskë u themelua Shoqëria Sportive Proletare «Dinamo», organizatë sportive e policisë sekrete sovjetike Çeka.
Më 13 korrik 1925, Komiteti Qendror i Partisë Komuniste Ruse (bolshevikëve) miratoi një deklaratë «Për detyrat e partisë në fushën e kulturës fizike». Deklarata përcaktoi rolin e kulturës fizike në shoqërinë sovjetike dhe detyrat e partisë në drejtimin politik të lëvizjes së kulturës fizike në vend.
Komiteti Olimpik Sovjetik u formua më 21 prill 1951 dhe KON-i e njohu organin e ri në sesionin e tij të 45-të. Po atë vit, kur përfaqësuesi sovjetik Konstantin Andrianov u bë anëtar i KON-it, BRSS-ja iu bashkua zyrtarisht Lëvizjes Olimpike. Kështu, Lojërat Olimpike të vitit 1952 në Helsinki u bënë Lojërat e para Olimpike ku morën pjesë sportistët sovjetikë. Bashkimi Sovjetik ishte rivali kryesor i Shteteve të Bashkuara në Lojërat Olimpike Verore: kryesoi renditjen e medaljeve në gjashtë nga nëntë pjesëmarrjet e tij në Lojërat Olimpike Verore dhe doli i pari në renditjen e medaljeve edhe gjashtë herë në Lojërat Olimpike Dimërore. Suksesi olimpik i Bashkimit Sovjetik i është atribuar investimeve të mëdha në sport, për të shfaqur imazhin e tij si superfuqi dhe ndikimin politik në skenën globale.[264]
Ekipi kombëtar sovjetik i hokejit mbi akull fitoi pothuajse çdo kampionat botëror dhe turne olimpik nga viti 1954 deri më 1991; ai nuk mbeti kurrë pa medalje në asnjë turne të Federatës Ndërkombëtare të Hokejit mbi Akull (IIHF) ku mori pjesë.
Ekipi olimpik sovjetik njihej për shkeljen e kufijve të rregullave për amatorët. Të gjithë sportistët sovjetikë kishin ndonjë punë formale, por në të vërtetë sponsorizoheshin nga shteti dhe stërviteshin me kohë të plotë. Sipas shumë ekspertëve, kjo i jepte Bashkimit Sovjetik një përparësi të madhe kundrejt Shteteve të Bashkuara dhe vendeve të tjera perëndimore, sportistët e të cilave ishin studentë ose amatorë të mirëfilltë.[265][266] Në të vërtetë, Bashkimi Sovjetik zuri vendin e parë në renditjen e medaljeve pas vitit 1968 dhe, deri në shpërbërjen e tij, zuri vendin e dytë vetëm një herë: pas një vendi tjetër të bllokut lindor, RDGJ-së, në Lojërat Olimpike Dimërore të vitit 1984. Rregullat për amatorët u lehtësuan vetëm në fund të viteve 1980 dhe u shfuqizuan pothuajse plotësisht në vitet 1990, pas shpërbërjes së BRSS-së.[264][267]
Sipas gazetarit britanik Andrew Jennings, një kolonel i KGB-së deklaroi se agjentët e shërbimit ishin shtirur si zyrtarë kundër dopingut të Komitetit Olimpik Ndërkombëtar (KON) për t’i sabotuar testet e dopingut, dhe se sportistët sovjetikë «u shpëtuan me këto përpjekje të jashtëzakonshme».[268][269] Dokumente të siguruara më 2016 zbuluan planet e Bashkimit Sovjetik për një sistem dopingu në mbarë shtetin, për atletikën, në përgatitje për Lojërat Olimpike Verore të vitit 1984 në Los Anxhelos. Dokumenti, i datuar para vendimit të vendit për t’i bojkotuar Lojërat, përshkruante operacionet ekzistuese të programit me steroide, si dhe propozime për zgjerimin e mëtejshëm të tij.[270]
Në fund të viteve 1980, qeveria u bind të financonte ndërtimin e një jahti garash posaçërisht për të marrë pjesë me ekuipazh sovjetik në garën Whitbread rreth botës 1989–1990. Sloopi 25-metërsh Fazisi u ndërtua më 1989 sipas projektimit të Vladislav Murnikov në Poti të Gjeorgjisë. Ai zuri një vend të respektueshëm, të 11-in, mes 23 varkave, por projekti nuk u përsërit.[271]
Trashëgimia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Trashëgimia e BRSS-së mbetet temë e debatueshme. Natyra socio-ekonomike e shteteve komuniste si BRSS-ja, veçanërisht nën Stalinin, është diskutuar gjerësisht; ajo është cilësuar në mënyra të ndryshme si një formë e kolektivizmit burokratik, e kapitalizmit shtetëror, e socializmit shtetëror ose e një mënyre prodhimi krejtësisht unike.[272] BRSS-ja zbatoi një gamë të gjerë politikash gjatë një periudhe të gjatë, dhe udhëheqës të ndryshëm zbatuan politika shpesh kontradiktore. Disa kanë pikëpamje pozitive për të, ndërsa të tjerë janë kritikë ndaj vendit dhe e quajnë një oligarki represive.[273] Pikëpamjet për BRSS-në janë komplekse dhe kanë ndryshuar me kalimin e kohës; breza të ndryshëm kanë pikëpamje të ndryshme si për këtë çështje, ashtu edhe për politikat sovjetike të periudhave të veçanta të historisë së saj.[274]

Akademikë perëndimorë kanë botuar analiza të ndryshme mbi zhvillimin e shteteve pas-sovjetike, duke pohuar se shpërbërja u pasua nga një rënie e madhe e kushteve ekonomike dhe shoqërore në këto vende,[275][276] përfshirë rritjen e shpejtë të varfërisë,[277][278][279][280] krimit,[281] korrupsionit,[282][283] papunësisë,[284][285] të pastrehëve,[286][287] norma të sëmundjeve,[288][289][290] vdekshmërisë foshnjore dhe dhunës në familje,[291] si edhe humbjeve demografike,[292] pabarazisë së të ardhurave dhe ngritjes së një klase oligarkësh rusë,[293][277] si edhe uljes së marrjes së kalorive, jetëgjatësisë, shkrim-leximit të të rriturve dhe të ardhurave.[294] Mes viteve 1988–1989 dhe 1993–1995, koeficienti i Ginit (një matës i pabarazisë) u rrit mesatarisht me 9 pikë përqindjeje në të gjitha ish-republikat sovjetike.[277] Sipas analizave perëndimore, tronditjet ekonomike që shoqëruan privatizimin në shkallë të gjerë u lidhën me rritje të mprehtë të vdekshmërisë.[295] Një parapublikim i vitit 2026 në revistën The Lancet vlerëson se deri në vitin 2019, në shtetet ish-sovjetike ndodhën 15,9 milionë vdekje të tepërta për shkak të shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, duke llogaritur ndryshimet demografike dhe pengesat në zhvillim.[296] Rusia, Kazakistani, Letonia, Lituania dhe Estonia përjetuan trefishim të papunësisë dhe rritje prej 42% të vdekshmërisë së meshkujve mes viteve 1991 dhe 1994, [297][298] dhe në dekadat pasuese, vetëm pesë ose gjashtë nga shtetet postkomuniste janë në rrugën drejt anëtarësimit në Perëndimin e pasur kapitalist, ndërsa shumica po mbeten prapa; disa aq shumë, sa do t'u duhen mbi pesëdhjetë vjet për t'u kthyer në nivelin që kishin para rënies së Bllokut Sovjetik.[299][300] Deri në vitin 2011, përvoja e ish-republikave sovjetike ishte e përzier: disa ishin rimëkëmbur për sa i përket prodhimit të brendshëm bruto, ndërsa të tjerat jo.[301] Ka pabarazi të mëdha të pasurisë, dhe shumë ekonomi post-sovjetike përshkruhen si oligarkike.[302]
Që prej shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, anketat vjetore të Qendrës Levada kanë treguar se mbi 50% e popullsisë së Rusisë kanë shprehur keqardhje për këtë ngjarje; përjashtimi i vetëm ishte viti 2012, kur mbështetja për Bashkimin Sovjetik ra nën 50 për qind.[303] Një anketë e vitit 2018 tregoi se 66% e rusëve e pendonin rënien e Bashkimit Sovjetik, duke shënuar nivelin më të lartë në 15 vjet; shumica e këtyre mendimeve penduese vinin nga njerëzit mbi 55 vjeç.[303][304] Në vitin 2020, anketat e kryera nga Qendra Levada zbuluan se 75% e rusëve mendonin se epoka sovjetike ishte periudha më e mirë në historinë e vendit të tyre.[305]
Sipas anketave të New Russia Barometer (NRB), të kryera nga Centre for the Study of Public Policy, 50% e të anketuarve rusë raportuan se kishin përshtypje pozitive për Bashkimin Sovjetik në vitin 1991.[306] Kjo shifër u rrit në rreth 75% të të anketuarve të NRB-së në vitin 2000, pastaj ra pak, në 71%, në vitin 2009.[306] Gjatë viteve 2000, mesatarisht 32% e të anketuarve të NRB-së mbështetnin rivendosjen e Bashkimit Sovjetik.[306]
Në një anketë të vitit 2021, një shifër rekord prej 70% e rusëve thanë se kishin një mendim kryesisht ose shumë të favorshëm për Josif Stalinin.
[307] Në Armenia, 12% e të anketuarve thanë se shpërbërja e BRSS-së kishte sjellë të mira, ndërsa 66% thanë se kishte sjellë dëme. Në Kirgistan, 16% e të anketuarve thanë se shpërbërja e BRSS-së kishte sjellë të mira, ndërsa 61% thanë se kishte sjellë dëme.[308] Në një sondazh të vitit 2018 nga grupi sociologjik Rating, 47% e të anketuarve ukrainas kishin mendim pozitiv për udhëheqësin sovjetik Leonid Brezhnev, i cili drejtoi Bashkimin Sovjetik nga viti 1964 deri më 1982, ndërsa kishin mendim shumë negativ për Leninin, Stalinin dhe Gorbaçovin.[309] Një sondazh i vitit 2021 nga Qendra Levada zbuloi se 49% e rusëve parapëlqenin sistemin politik të BRSS-së, ndërsa 18% parapëlqenin sistemin aktual politik dhe 16% do të parapëlqenin një demokraci perëndimore. Ndërkaq, 62% e të anketuarve parapëlqenin sistemin sovjetik të planifikimit të centralizuar, ndërsa 24% parapëlqenin një sistem të bazuar në treg.[310] Sipas sondazheve të Qendrës Levada, arsyet kryesore të përmendura për nostalgjinë sovjetike janë përparësitë e bashkimit të përbashkët ekonomik mes republikave sovjetike, përfshirë stabilitetin financiar të perceptuar.[311] Këtë arsye e përmendën deri në 53% e të anketuarve më 2016.[311] Të paktën 43% shprehën keqardhje edhe për humbjen e statusit të Bashkimit Sovjetik si superfuqi politike globale.[311] Rreth 31% përmendën humbjen e besimit shoqëror dhe kapitalit shoqëror.[312] Pjesa tjetër e të anketuarve përmendën arsye të ndryshme, nga vështirësitë praktike të udhëtimit deri te ndjenja e zhvendosjes kombëtare.[311]
Periudha 1941–1945 e Luftës së Dytë Botërore njihet ende në Rusi si «Lufta e Madhe Patriotike». Lufta u bë temë me rëndësi të madhe në kinema, letërsi, mësimet e historisë në shkolla, masmedia dhe arte. Si pasojë e humbjeve të mëdha të pësuara nga ushtria dhe civilët gjatë konfliktit, Dita e Fitores, e festuar më 9 maj, mbetet një nga datat më të rëndësishme dhe më të ngarkuara emocionalisht në Rusi.[313] Catherine Wanner pohon se përkujtimet e Ditës së Fitores shërbejnë si mjet për nostalgjinë sovjetike, pasi «mbajtën gjallë një mitologji të madhështisë sovjetike, të solidaritetit mes narodit sovjetik (Sovetskii narod) dhe të ndjenjës së të qenit qytetar i një shteti superfuqi».[314]
Paradat ruse të Ditës së Fitores organizohen çdo vit në shumicën e qyteteve, ndërsa parada kryesore ushtarake zhvillohet në Moskë (ashtu si në kohën sovjetike).[315][316] Gjithashtu, në paradën «Regjimenti i Pavdekshëm», të zhvilluar rishtazi më 9 maj, miliona rusë mbajnë portretet e të afërmve të tyre që luftuan në këtë luftë.[317] Rusia vazhdon të festojë edhe festa të tjera sovjetike, si Dita e Mbrojtësit të Atdheut (23 shkurt), Dita Ndërkombëtare e Grave (8 mars) dhe Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve.[318]
Në ish-republikat sovjetike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në disa republika post-sovjetike, qëndrimi ndaj BRSS-së është më negativ, megjithëse nuk ka njëzëshmëri për këtë çështje.[319] Në një masë të madhe për shkak të Holodomorit, ukrainasit etnikë kanë qëndrim negativ ndaj Bashkimit Sovjetik.[320] Ukrainasit rusishtfolës të rajoneve jugore dhe lindore të Ukrainës kanë qëndrim më pozitiv ndaj BRSS-së. Në disa vende me konflikte të brendshme ka edhe nostalgji për BRSS-në, sidomos te refugjatët e konflikteve post-sovjetike, të cilët janë detyruar të largohen nga shtëpitë e tyre dhe janë zhvendosur. Shumë enklava ruse në ish-republikat e BRSS-së, si Transnistria, kanë përgjithësisht kujtime pozitive për të.[321]
Për Kinën
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Si një shtet komunist i fuqishëm, Partia Komuniste e Kinës (PKK) ka theksuar vazhdimisht rëndësinë e kuptimit të Bashkimit Sovjetik dhe të shpërbërjes së tij si mësime për veten. Më 2011, PKK-ja përfundoi një studim që u përqendrua në katër arsye të shpërbërjes sovjetike. Së pari, përpjekja e shpejtë e Gorbaçovit për demokraci, që minoi rolin qendror të Partisë Komuniste. Së dyti, privatizimi i shpejtë i ndërmarrjeve shtetërore. Së treti, mbarimi i monopolit ideologjik të Partisë Komuniste, që çoi në nihilizëm historik dhe sulme ndaj socializmit. Së katërti, promovimi perëndimor i një «evolucioni paqësor», që nxiti krijimin e një «kolone të pestë» properëndimore në shoqërinë sovjetike.[322]
Një raport i vitit 2023 nga Qendra për Studime Strategjike dhe Ndërkombëtare argumentoi se studimet bashkëkohore kineze ia atribuojnë kryesisht shpërbërjen sovjetike konceptit të nihilizmit historik, të barazuar me depërtimin e ideve perëndimore në shoqëri. Në dhjetor 1989, udhëheqësi i atëhershëm Xhiang Zemin ia atribuoi për herë të parë si rënien e komunizmit në Evropën Lindore, ashtu edhe protestat në Sheshin Tiananmen, nihilizmit historik. Një rrymë e dytë në shkrimet kineze përbëhet nga sovjetologë që argumentojnë se institucionet dhe politikat e Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik ishin më përgjegjëse për shpërbërjen sesa ideologjia e saj. Pavarësisht përqendrimit të Xi Xhinpingut te kjo rrymë e nihilizmit historik, më 2021 ai tha: «Partia Komuniste Sovjetike u shkëput nga populli dhe u shndërrua në një grup burokratik të privilegjuar». Raporti vuri në dukje gjithashtu se, midis viteve 1960 dhe 1980, propaganda shtetërore e Kinës zgjodhi të botonte «libra me kopertinë gri», një gamë të gjerë veprash të huaja socialiste dhe antisocialiste që kritikonin sistemin sovjetik. Këto përfshinin veprat e Leon Trockit Revolucioni i tradhtuar dhe Stalini; vepra të Eduard Bernsteinit dhe Karl Kautskyt; Klasa e re: Analizë e sistemit komunist të Millovan Gjillasit; dhe Rruga drejt robërisë të Friedrich Hayekut. Raporti sugjeroi se këto botime ndikuan në interesimin e udhëheqësve kinezë Xi, Jiang dhe Deng Xiaoping për dështimet sovjetike.[323]
Për të majtën politike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Kritika
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Qëndrimi i së majtës ndaj BRSS-së është kompleks.[nevojitet citimi] Ndërsa disa të majtë e konsiderojnë BRSS-në shembull të kapitalizmit shtetëror ose shtet oligarkik, të tjerë admirojnë Vladimir Leninin dhe Revolucionin rus.[324] Komunistët e këshillave përgjithësisht mendojnë se BRSS-ja dështoi të krijonte vetëdije klasore dhe u shndërrua në një shtet të korruptuar, ku elita kontrollonte shoqërinë.
Trotskistët besojnë se ngritja e burokracisë staliniste solli një shtet punëtorësh të degjeneruar ose të deformuar, ku elita kapitaliste u zëvendësua nga një elitë burokratike e papërgjegjshme dhe nuk kishte demokraci të vërtetë apo kontroll të punëtorëve mbi industrinë.[325] Veçanërisht, trotskisti amerikan David North vuri në dukje se brezi i burokratëve që erdhi në pushtet nën kujdestarinë e Stalinit kryesoi stanjacionin dhe shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik.[326]
Shumë të majtë anti-Stalinistë janë tejet kritikë ndaj autoritarizmit dhe represionit sovjetik. Shumica e kritikave përqendrohet te masakrat në Bashkimin Sovjetik, hierarkia e centralizuar e pranishme në BRSS dhe represioni politik në masë, si dhe dhuna ndaj kritikëve të qeverisë dhe disidentëve politikë, përfshirë të majtë të tjerë. Kritikët vënë në dukje gjithashtu dështimin për të zbatuar kooperativa punëtorësh kuptimplotë apo për të çliruar punëtorët, si dhe korrupsionin dhe natyrën autoritare sovjetike.[nevojitet citimi]
Anarkistët janë gjithashtu kritikë ndaj vendit dhe e cilësojnë sistemin sovjetik si fashizëm të kuq. Arsyet e armiqësisë anarkiste ndaj BRSS-së përfshijnë shkatërrimin sovjetik të lëvizjes makhnoviste pas një aleance fillestare, shtypjen e kryengritjes së Kronstadtit nga anarkistët dhe humbjen e fraksioneve rivale anarkiste nga fraksioni komunist i mbështetur nga sovjetikët gjatë Luftës Civile Spanjolle.[327]
Edhe maoistët kanë qëndrime të ndryshme ndaj BRSS-së: e shihnin atë negativisht gjatë përçarjes kino-sovjetike dhe e dënonin si revizioniste dhe të kthyer drejt kapitalizmit. Në vitin 1963, qeveria kineze formuloi kritikën e saj ndaj sistemit të BRSS-së dhe paraqiti vijën ideologjike të Kinës si alternativë.[328][329]
Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, Partia Komuniste Japoneze publikoi një deklaratë për shtyp me titullin «Ne e mirëpresim fundin e një partie që mishëronte të keqen historike të shovinizmit të fuqive të mëdha dhe hegemonizmit».[330]
Noam Chomsky e quajti rënien e Bashkimit Sovjetik «një fitore të vogël për socializmin, jo vetëm për shkak të rënies së njërit prej shteteve më antisocialiste në botë, ku punëtorët kishin më pak të drejta se në Perëndim, por edhe sepse ajo e çliroi termin “socializëm” nga barra e lidhjes, në sistemet propagandistike të Lindjes dhe Perëndimit, me tiraninë sovjetike — në Lindje, për të përfituar nga aura e socializmit autentik, dhe në Perëndim, për ta demonizuar konceptin».[331]
Lavdërimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Një studim i botuar më 1986 në American Journal of Public Health pretendonte, duke cituar të dhëna të Bankës Botërore, se modeli sovjetik, në shumicën e rasteve, siguronte cilësi më të mirë të jetës dhe zhvillim njerëzor sesa ekonomitë e tregut me të njëjtin nivel zhvillimi ekonomik.[332]
Disa studiues të së majtës kanë argumentuar se fundi i Bashkimit Sovjetik dhe i komunizmit si forcë globale i mundësoi kapitalizmit neoliberal të bëhej sistem global, gjë që ka sjellë rritje të pabarazisë ekonomike.[333][334][335][336]
Në librin e saj të vitit 2012, The Communist Horizon, Jodi Dean argumentoi se gati dy dekada pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, të gjitha rrymat e spektrit politik, përfshirë konservatorët, liberalët dhe socialdemokratët, zbatonin një standard të dyfishtë në mënyrën si e perceptonin komunizmin dhe kapitalizmin. Sipas Deanit, teprimet më të këqija të kapitalizmit shpesh minimizohen, ndërsa komunizmi shpesh barazohet vetëm me Bashkimin Sovjetik; eksperimentet në Evropën Lindore, Amerikën Latine, Afrikë dhe Azi shpesh shpërfillen. Në vend të tyre, vihet theksi te epoka e Stalinit dhe te teprimet e saj të dhunshme, përfshirë gulagut, spastrimet, thatësirat dhe zia e bukës, ndërsa pothuajse nuk merren parasysh industrializimi dhe modernizimi i ekonomisë sovjetike, arritjet e shkencës sovjetike, si programi hapësinor sovjetik, apo rritja e standardit të jetesës në shoqërinë dikur kryesisht agrare. Prandaj, shpërbërja e Bashkimit Sovjetik shihet si provë se komunizmi nuk mund të funksionojë, duke u përdorur për të heshtur çdo kritikë të majtë ndaj teprimeve të kapitalizmit neoliberal, me pretendimin se alternativat do të çonin në mënyrë të pashmangshme në joefikasitet ekonomik dhe autoritarizëm të dhunshëm.[337][338][339]
Libri i Michael Parentit i vitit 1997, Blackshirts and Reds, mbron në mënyrë polemike Bashkimin Sovjetik dhe vende të tjera komuniste nga dënimi automatik, duke argumentuar se ato kishin një sërë përparësish ndaj vendeve kapitaliste, për shembull, sepse siguronin pabarazi më të vogël ekonomike. Ai argumenton gjithashtu se «mangësitë dhe padrejtësitë e njohura gjerësisht» të Bashkimit Sovjetik u rënduan nga Lufta Civile Ruse, pushtimi shumëkombësh i udhëhequr nga nazistët dhe ndërhyrjet kapitaliste joushtarake kundër Bllokut Lindor. Për më tepër, ai pretendon se «socialistët e pastër» dhe «antikomunistët e majtë» nuk kishin arritur të përcaktonin një alternativë të zbatueshme ndaj «socializmit të rrethuar» të modelit sovjetik. Sipas Parentit, Bashkimi Sovjetik luajti rol kyç në «frenimin e shtysave më të këqija të kapitalizmit dhe imperializmit perëndimor», të cilat në epokën pas Luftës së Ftohtë «nuk kufizohen më nga një sistem konkurrues» dhe tani «po zhbëjnë shumë nga arritjet që punëtorët në Perëndim kanë fituar ndër vite».[340]
Shumë komunistë lavdërojnë faktin se, përgjithësisht, në shtetet komuniste nuk kishte papunësi dhe të gjithë qytetarëve u garantohej strehim, arsimim, kujdes shëndetësor dhe transport publik me kosto të ulët ose pa pagesë.[341][342][343] Ata lavdërojnë gjithashtu arritjen e Stalinit në mposhtjen e nazizmit, si dhe përpjekjet që i atribuojnë atij për të luftuar racizmin dhe mizogjinë.[342] Ata argumentojnë po ashtu se shumica e arritjeve të socialdemokracisë në Evropë erdhën falë përparimit në shtetet komuniste.[341]
Në librin e tyre të vitit 2004, Socialism Betrayed, historiani Roger Keeran dhe ekonomisti Thomas Kenny[344] kundërshtojnë pretendimin se shpërbërja e Bashkimit Sovjetik erdhi si pasojë e pakënaqësisë popullore të qytetarëve sovjetikë[344], të mungesës së demokracisë liberale, apo se shpërbërja ishte e pashmangshme dhe problemet e shumta të Bashkimit Sovjetik nuk mund të zgjidheshin brenda kuadrit të socializmit.[345] Në vend të kësaj, ata argumentojnë se shpërbërja erdhi si pasojë e revizionizmit, që nisi me ekonominë e dytë të Hrushçovit dhe arriti kulmin me Perestrojkën e Gorbaçovit.[345] Sipas tyre, shpërbërja erdhi si pasojë e shmangieve nga komunizmi, të cilat duhet të shërbejnë si mësime për shtetet komuniste të sotme dhe të ardhshme.[344]
Ekonomistët Allin F. Cottrell dhe Paul Cockshott mbrojtën dhe argumentuan për rikthimin te planifikimi ekonomik i tipit sovjetik në librin e tyre të vitit 1993, Towards a New Socialism.[346]
Për të djathtën politike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Si liberalët, ashtu edhe neokonservatorët në Shtetet e Bashkuara e kremtuan shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik. Ide si «fundi i historisë» i Francis Fukuyamës dhe «momenti unipolar» i Charles Krauthammerit u bënë të njohura për të përshkruar fitoren e demokracisë liberale perëndimore. Në të njëjtën kohë, të dyja anët e spektrit politik në SHBA kritikuan administratën e George H. W. Bushit për qëndrimin e saj relativisht të kujdesshëm dhe mbështetjen politike ndaj Gorbaçovit, në vend të forcave më pro-demokratike dhe nacionaliste në Bashkimin Sovjetik.[347]
Shiko edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Shënime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ Deklarata nr. 142-Н e Sovjetit të Republikave të Sovjetit të Lartë të Bashkimit Sovjetik, e nxjerrë më 26 dhjetor 1991, vendosi zyrtarisht shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik si shtet dhe subjekt të së drejtës ndërkombëtare ((rusisht)).
- ↑ De facto; ligjërisht që nga viti 1990. Republikat përbërëse kishin të drejtë të shpallnin gjuhët e tyre rajonale.
- ↑ Emërtimi i dhënë për gjuhën rumune.
- ↑ Si kryetar i Këshillit të Komisarëve të Popullit.
- ↑ Si sekretar i përgjithshëm i Partisë Komuniste dhe president i Bashkimit Sovjetik.
- ↑ Si kryetar i Komitetit Qendror Ekzekutiv, e më pas si kryetar i Presidiumit të Sovjetit të Lartë.
- ↑ Si sekretar i përgjithshëm i Partisë Komuniste dhe president i Bashkimit Sovjetik.
- ↑ Si kryetar i Këshillit të Komisarëve të Popullit të Bashkimit Sovjetik dhe të RSFSR-së.
- ↑ Si kryetar i Komitetit për Menaxhimin Operativ të Ekonomisë Sovjetike.
- ↑ Që nga 5 shtatori 1991, Sovjeti i Republikave.
- ↑ Statistikat për PBB-në sovjetike janë vetëm vlerësime, sepse Bashkimi Sovjetik nuk përdori produktin e brendshëm bruto ose produktin kombëtar bruto për të matur ekonominë e tij deri më 1990. Përpara kësaj, ai përdorte një sistem të njohur si Sistemi i Produktit Material.
- ↑ U caktua më 19 shtator 1990 dhe është ende në përdorim.
- ↑ Në rusisht: Советский Союз (Sovetskiy Soyuz); IPA: [sɐˈvʲetskʲɪj sɐˈjus].
- ↑ Për emrat e Bashkimit Sovjetik në gjuhët e tjera zyrtare, shih Emrat zyrtarë të Bashkimit Sovjetik.
- ↑ Në rusisht: Союз Советских Социалистических Республик (СССР) (Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik (SSSR)); IPA: [sɐˈjus sɐˈvʲetskʲɪx sətsɨəlʲɪˈsʲtʲitɕɪskʲɪx rʲɪˈspublʲɪk].
- ↑ Në rusisht: СССР (SSSR).
- ↑ Në vitin 1989, vendet që kufizoheshin me Bashkimin Sovjetik ishin: Norvegjia dhe Finlanda në veriperëndim; Polonia, Republika Socialiste Çekosllovake, Hungaria dhe Republika Popullore e Rumanisë në perëndim; Turqia dhe Irani në jugperëndim; Republika Demokratike e Afganistanit dhe Mongolia në jug; Kina dhe Koreja e Veriut në juglindje. Bashkimi Sovjetik kishte gjithashtu kufij detarë me Japoninë (me të cilën kufizohej në jug deri më 1945) dhe Shtetet e Bashkuara. Historikisht, vendi kufizohej edhe me territore të tjera, si Tuvën dhe zona të Polonisë të aneksuara nga Gjermania naziste.
- ↑ Siç përcaktohej në pjesën III të Kushtetutës sovjetike të vitit 1977, «Struktura kombëtare-shtetërore e Bashkimit Sovjetik».
- ↑ Në gjuhën ukrainase: рада (rada); në bjellorusisht: савет/рада; në uzbekisht: совет; në kazakisht: совет / кеңес (sovet / kenges); në gjeorgjisht: საბჭოთა (sabch′ota); në azerisht: совет; në lituanisht: taryba; në rumanisht: soviet (me alfabetin cirilik moldav: совиет); në letonisht: padome; në kirgizisht: совет; në taxhikisht: шӯравӣ / совет (šūravī / sovet); në armenisht: խորհուրդ / սովետ (xorhurd / sovet); në turkmenisht: совет; dhe në estonisht: nõukogu.
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ Schiffman, H. (19 nëntor 2002). "Language Policy in the former Soviet Union" (në anglisht). Universiteti i Pensilvanisë. Arkivuar nga origjinali më 21 shkurt 2024.
- ↑ "Demografía/Biometría". Almanaque Mundial 1996 (në spanjisht). Meksikë: Editorial América/Televisa. 1995. fq. 548–552.
- ↑ "1990 CIA World Factbook" (në anglisht). Agjencia Qendrore e Inteligjencës. Arkivuar nga origjinali më 27 prill 2011. Marrë më 30 dhjetor 2016.
- ↑ A Study of the Soviet Economy: Volume 1 (në anglisht)
- ↑ Chapter III.4 The Exchange and Trade Systems (në anglisht)
- ↑ "Human Development Report 1990" (PDF) (në anglisht). Zyra e Raportit për Zhvillimin Njerëzor e Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin. janar 1990. fq. 111. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 7 shkurt 2019. Marrë më 1 shtator 2020.
- 1 2 Klein, Henri F. (1920). "Soviet". The Americana (në anglisht).
- 1 2 Pons & Service 2010, f. 763.
- ↑ Mccauley 2014, f. 487.
- ↑ "April Thesis". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Marrë më 27 dhjetor 2022.
- ↑ Dewdney, John C.; Conquest, Robert; Pipes, Richard E.; McCauley, Martin. "Soviet Union". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Marrë më 27 dhjetor 2022.
- ↑ "The causes of the October Revolution" (në anglisht). BBC News. Arkivuar nga origjinali më 5 gusht 2014. Marrë më 31 dhjetor 2022.
- ↑ Service 2005, f. 84.
- ↑ Fischer 1964, f. 608; Lewin 1969, f. 50; Leggett 1981, f. 354; Volkogonov 1994, f. 421; Service 2000, ff. 452–455; White 2001, f. 175.
- ↑ Doenecke, Justus D.; Stoler, Mark A. (2005). Debating Franklin D. Roosevelt's foreign policies, 1933–1945 (në anglisht). Rowman & Littlefield. ISBN 0-8476-9416-X.
- ↑ "Russia". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 26 prill 2008. Marrë më 29 korrik 2013.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: BOT: Gjendja e adresës origjinale është e panjohur (lidhja) - ↑ Thompson, Virginia. "The Former Soviet Union: Physical Geography" (PDF) (në anglisht). Towson University: Department of Geography & Environmental Planning. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 15 shtator 2012. Marrë më 24 mars 2016.
- ↑ Brunsden, Denys (21 tetor 2015). "How Soviet pollution destroyed the Aral Sea". Witness (në anglisht). BBC News. Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ "Study Says Pollution in Arctic Could Originate From Soviet". The New York Times (në anglisht). 6 dhjetor 1982. ISSN 0362-4331. Arkivuar nga origjinali më 19 nëntor 2023. Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ Mathews, Jessica (22 mars 1991). "The Union of Soviet Socialist Pollution". The Washington Post (në anglisht). ISSN 0190-8286. Arkivuar nga origjinali më 15 janar 2024. Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ Sahakyan, Armine (19 shkurt 2016). "The Grim Pollution Picture in the Former Soviet Union". HuffPost (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 11 gusht 2024. Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ Shahgedanova, Maria; Burt, Timothy P (shtator 1994). "New data on air pollution in the former Soviet Union". Global Environmental Change (në anglisht). 4 (3): 201–227. Bibcode:1994GEC.....4..201S. doi:10.1016/0959-3780(94)90003-5.
- ↑ "Chernobyl disaster facts and information". Culture (në anglisht). 17 maj 2019. Arkivuar nga origjinali më 20 shkurt 2021. Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ "Chernobyl | Chernobyl Accident | Chernobyl Disaster – World Nuclear Association". world-nuclear.org (në anglisht). Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ "Unsealed Soviet archives reveal cover-ups at Chernobyl plant before disaster". Reuters (në anglisht). 26 prill 2021. Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ Baverstock, Keith; Williams, Dillwyn (2006). "The Chernobyl Accident 20 Years on: An Assessment of the Health Consequences and the International Response". Environmental Health Perspectives (në anglisht). 114 (9): 1312–1317. Bibcode:2006EnvHP.114.1312B. doi:10.1289/ehp.9113 (jo aktiv 8 maj 2026). PMC 1570049. PMID 16966081.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: DOI që nga 2026 (lidhja) - ↑ Simmons, Michael (3 maj 2021). "Radiation high over Europe after Chernobyl disaster – archive, 1986". The Guardian (në anglisht). ISSN 0261-3077. Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ "Chernobyl: the true scale of the accident". World Health Organization (në anglisht). 5 shtator 2005. Arkivuar nga origjinali më 25 shkurt 2018. Marrë më 7 tetor 2021.
- ↑ Zubok, V. M. (2021). "Section 1: Perestroika". Collapse: the fall of the Soviet Union (në anglisht). New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-25730-4.
- ↑ Johnson, Thomas (author/director) (2006). The battle of Chernobyl (në anglisht). Play Film / Discovery Channel. (shih intervistën e vitit 1996 me Mihail Gorbaçovin).
- ↑ Gorbachev, Mikhail (21 prill 2006). "Turning point at Chernobyl". The Japan Times (në anglisht). Marrë më 24 maj 2024.
- ↑ "Kyshtym disaster | Causes, Concealment, Revelation, & Facts | Britannica". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 22 maj 2026. Marrë më 1 qershor 2026.
- ↑ Kireeva, Anna (4 janar 2021). "One of the Murmansk Region's most polluting facilities shuts down after more than seven decades". Bellona.org (në anglisht). Përkthyer nga Digges, Charles. Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ Lavelle, Marianne (10 dhjetor 2021). "How Norilsk, in the Russian Arctic, became one of the most polluted places on Earth". NBC News (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 qershor 2024. Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ Broad, William J. (27 prill 1993). "Russians describe extensive dumping of nuclear waste". The New York Times (në anglisht). ISSN 0362-4331. Arkivuar nga origjinali më 19 nëntor 2023. Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ Raymer, Steve (15 mars 1992). "Nuclear Pollution Plagues Former Soviet Union : Environment: A map marking non-military explosions shows scope of 'national disaster.'". Los Angeles Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 nëntor 2023. Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ Hønneland, Geir; Jørgensen, Anne-Kristin (dhjetor 2002). "Implementing Russia's International Environmental Commitments: Federal Prerogative or Regional Concern?". Europe-Asia Studies (në anglisht). 54 (8): 1223–1240. doi:10.1080/0966813022000025862.
- ↑ Luhn, Alec (1 shtator 2020). "Russia's 'slow-motion Chernobyl' at sea". BBC (në anglisht). Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ Tiwari, Sakshi (10 tetor 2023). "Armed With Nuke Payload, How Dangerous Is Russia's Nuclear-Armed Submarine Resting In Arctic Ocean?". EurAsian Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 nëntor 2023. Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ Hoffman, David (16 nëntor 1998). "Wastes of War: Rotting Nuclear Subs Pose Threat". The Washington Post (në anglisht). Marrë më 19 nëntor 2023.
- ↑ Graff, Cory (17 janar 2021). "The Terrifying History of Russia's Nuclear Submarine Graveyard". Popular Mechanics (në anglishte amerikane). Marrë më 19 nëntor 2023.
- 1 2 Sakwa, Richard. Soviet Politics in Perspective. Botimi i 2-të. Londër – Nju-Jork: Routledge, 1998.
- ↑ Law, David A. (1975). Russian Civilization (në anglisht). Ardent Media. fq. 193–194. ISBN 978-0-8422-0529-0. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Zemtsov, Ilya (1989). Chernenko: The Last Bolshevik: The Soviet Union on the Eve of Perestroika (në anglisht). Transaction Publishers. fq. 325. ISBN 978-0-88738-260-4. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Knight, Amy (1995). Beria: Stalin's First Lieutenant (në anglisht). Princeton University Press. fq. 5. ISBN 978-0-691-01093-9. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Hough, Jerry F.; Fainsod, Merle (1979). How the Soviet Union is Governed (në anglisht). Harvard University Press. fq. 486. ISBN 978-0-674-41030-5. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Service, Robert (2009). History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-first Century (në anglisht). Penguin Books Ltd. fq. 378. ISBN 978-0-14-103797-4. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2011. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Конститутион оф тхе Руссиян Федератион: витх комментариес анд интерпретатион (në anglisht). Brunswick Publishing Corp. 1994. fq. 82. ISBN 978-1-55618-142-9. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Ōgushi, Atsushi (2008). The Demise of the Soviet Communist Party (në anglisht). Routledge. fq. 31–32. ISBN 978-0-415-43439-3. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Taras, Ray (1989). Leadership change in Communist states (në anglisht). Routledge. fq. 132. ISBN 978-0-04-445277-5. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ F. Triska, Jan; Slusser, Robert M. (1962). The Theory, Law, and Policy of Soviet Treaties (në anglisht). Stanford University Press. fq. 63–64. ISBN 978-0-8047-0122-8. Marrë më 20 qershor 2015.
{{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!) - ↑ Deb, Kalipada (1996). Soviet Union to Commonwealth: Transformation and Challenges (në anglisht). M.D. Publications Pvt. Ltd. fq. 81. ISBN 978-81-85880-95-2. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- 1 2 Benson, Shirley (2001). Nikita Khrushchev and the Creation of a Superpower (në anglisht). Penn State University Press. fq. XIV. ISBN 978-0-271-02170-6. Arkivuar nga origjinali më 10 shtator 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ The Communist World (në anglisht). Ardent Media. 2001. fq. 441. ISBN 978-0-271-02170-6. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Joseph Marie Feldbrugge, Ferdinand (1993). Russian Law: The End of the Soviet System and the Role of Law (në anglisht). Martinus Nijhoff Publishers. fq. 205. ISBN 978-0-7923-2358-7. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ White, Stephen; J. Gill, Graeme; Slider, Darrell (1993). The Politics of Transition: Shaping a post-Soviet Future (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 108. ISBN 978-0-521-44634-1. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Anderson, George (22 nëntor 2007). "Federalism: An Introduction" (PDF). forumfed.org (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2 shkurt 2026. Marrë më 13 maj 2026.
The next significant wave came with new federations emerging from the collapse of communism. The communist Soviet Union, Czechoslovakia, and Yugoslavia all had nominally federal constitutions, but were in reality centrally controlled one-party regimes. However, as they democratized, their federal structures took on real political significance. With little experience of democracy and the tremendous stresses of transition, all these federations failed. However, Russia, which itself had been a federation within the old structures of the Soviet Union, did emerge as a post-communist federation. And Bosnia-Herzegovina emerged out of Yugoslavia with a federal structure, though it remains under a strong measure of international tutelage.
- ↑ P. Hoffmann, Erik; Laird, Robin Frederick (1984). The Soviet Polity in the Modern Era (në anglisht). Transaction Publishers. fq. 313–315. ISBN 978-0-202-24165-4. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ P. Hoffmann, Erik; Laird, Robin Frederick (1984). The Soviet Polity in the Modern Era (në anglisht). Transaction Publishers. fq. 315–319. ISBN 978-0-202-24165-4. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ "The Soviet Polity in the Modern Era". Great Russian Encyclopedia (në rusisht). 1: 742. 2005.
- ↑ Sakwa, Richard (1998). Soviet Politics in Perspective (në anglisht). Routledge. fq. 106. ISBN 978-0-415-07153-6. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Kucherov, Samuel (1970). The Organs of Soviet Administration of Justice: Their History and Operation (në anglisht). Brill Archive Publishers. fq. 31. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Phillips, Steve (2000). Lenin and the Russian Revolution (në anglisht). Heinemann. fq. 71. ISBN 978-0-435-32719-4. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ "Union of Soviet Socialist Republics". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Encyclopædia Britannica, Inc. 2005. fq. 1014.
- ↑ Service, Robert (2009). History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-first Century (në anglisht). Penguin Books Ltd. fq. 379. ISBN 978-0-14-103797-4. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2011. Marrë më 20 qershor 2015.
- 1 2 Khrushchev, Nikita (2007). Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 3: Statesman (në anglisht). Pennsylvania State University Press. fq. 674. ISBN 978-0-271-02935-1.
- ↑ Polley, Martin (2000). A–Z of modern Europe since 1789 (në anglisht). Routledge. fq. 88. ISBN 978-0-415-18597-4. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ "Gorbachev's Reform Dilemma" (në anglisht). Library of Congress Country Studies. Arkivuar nga origjinali më 23 qershor 2011. Marrë më 16 tetor 2010.
- ↑ Polmar, Norman (1991). The Naval Institute Guide to the Soviet (në anglisht). United States Naval Institute. fq. 1. ISBN 978-0-87021-241-3. Arkivuar nga origjinali më 4 shtator 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ McCauley, Martin (2007). The Rise and Fall of the Soviet Union (në anglisht). Pearson Education. fq. 490. ISBN 978-0-582-78465-9. Arkivuar nga origjinali më 4 shtator 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Government of the USSR: Gorbachev, Mikhail (21 mars 1972). УКАЗ: ПОЛОЖЕНИЕ О МИНИСТЕРСТВЕ ЮСТИЦИИ СССР [Law: About state governing bodies of USSR in a transition period on the bodies of state authority and administration of the USSR in Transition] (në rusisht). sssr.su. Arkivuar nga origjinali më 25 prill 2013.
- ↑ Vincent Daniels, Robert (1993). A Documentary History of Communism in Russia: From Lenin to Gorbachev (në anglisht). University Press of New England (UPNE). fq. 388. ISBN 978-0-87451-616-6. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Encyclopædia Britannica. "Inquisitorial procedure (law) – Britannica Online Encyclopedia" (në anglisht). Encyclopædia Britannica, Inc. Arkivuar nga origjinali më 22 dhjetor 2010. Marrë më 30 tetor 2010.
- ↑ "totalitarianism | Definition, Examples, & Facts". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 3 janar 2021.
- ↑ Rutland, Peter (1993). The Politics of Economic Stagnation in the Soviet Union: The Role of Local Party Organs in Economic Management (në anglisht). Cambridge University Press. 1993. fq. 9. ISBN 978-0-521-39241-9.
after 1953 ...This was still an oppressive regime, but not a totalitarian one.
- ↑ Krupnik, Igor (2016). "Soviet Cultural and Ethnic Policies Towards Jews: A Legacy Reassessed". përmbledhur nga Ro'i, Yaacov (red.). Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union (në anglisht). fq. 67–86. doi:10.4324/9781315036205. ISBN 978-1-135-20510-2. fq. 70:
The era of 'social engineering' in the Soviet Union ended with the death of Stalin in 1953 or soon after; and that was the close of the totalitarian regime itself.
- ↑ von Beyme, Klaus (2014). On Political Culture, Cultural Policy, Art and Politics (në anglisht). Springer. 19 nëntor 2013. fq. 65. ISBN 978-3-319-01559-0.
The Soviet Union after the death of Stalin moved from totalitarianism to authoritarian rule.
- ↑ "Zakon SSSR ot 14 marta 1990 g. N 1360-I "Ob uchrezhdenii posta Prezidenta SSSR i vnesenii izmeneniy i dopolneniy v Konstitutsiyu (Osnovnoy Zakon) SSSR"" Закон СССР от 14 марта 1990 г. N 1360-I "Об учреждении поста Президента СССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) СССР" [Ligji i BRSS-së i 14 marsit 1990, nr. 1360-I, «Për krijimin e postit të Presidentit të BRSS-së dhe ndryshimet e shtesat në Kushtetutën (Ligjin Themelor) e BRSS-së»] (në rusisht). 10 tetor 2017. Arkivuar nga origjinali më 10 tetor 2017. Marrë më 4 janar 2021.
- ↑ Ulam, Adam B. (1974). Expansion and coexistence: the history of Soviet foreign policy, 1917–73 (në anglisht).
- ↑ Fisher, Harold Henry (1955). The Communist Revolution: An Outline of Strategy and Tactics (në anglisht). Stanford University Press. fq. 13.
- ↑ Duncan Hallas, The Comintern: The History of the Third International (1985).
- ↑ «Germany (East)», Library of Congress Country Study, Shtojca B: Këshilli për Ndihmë të Ndërsjellë Ekonomike Arkivuar 1 maj 2009 tek Wayback Machine
- ↑ Kaser, Michael C. (1967). Comecon: Integration problems of the planned economies (në anglisht). Oxford University Press.
- 1 2 3 Reinalda, Bob (2009). Routledge History of International Organizations: From 1815 to the Present Day (në anglisht). Routledge. fq. 369. ISBN 978-1-134-02405-6. Arkivuar nga origjinali më 1 janar 2016. Marrë më 1 janar 2016.
- ↑ Yoder, Amos (1993). Communism in Transition: The End of the Soviet Empires (në anglisht). Taylor & Francis. fq. 58. ISBN 978-0-8448-1738-5. Marrë më 1 janar 2016.
- ↑ Crump 2015.
- ↑ "Warsaw Pact ends". HISTORY (në anglisht). 13 nëntor 2009.
- ↑ Crump 2015, ff. 1, 17.
- ↑ Michał Jerzy Zacharias, «The Beginnings of the Cominform: The Policy of the Soviet Union towards European Communist Parties in Connection with the Political Initiatives of the United States of America in 1947». Acta Poloniae Historica 78 (1998): 161–200. ISSN 0001-6829
- ↑ Marantzidis, Nikos (2013). "The Greek Civil War (1944–1949) and the International Communist System". Journal of Cold War Studies (në anglisht). 15 (4): 25–54. doi:10.1162/JCWS_a_00394.
- ↑ Timmermann, Heinz (1985). "The cominform effects on Soviet foreign policy". Studies in Comparative Communism (në anglisht). 18 (1): 3–23. doi:10.1016/0039-3592(85)90053-5.
- ↑ Ulam, Expansion and Coexistence (1974), f. 111–179.
- ↑ Mueller, Gordon H. Rapallo Reexamined: A New Look at Germany's Secret Military Collaboration with Russia in 1922. Military Affairs. 1976. 40. 3. 109–117. 10.2307/1986524.
- ↑ Christine A. White, British and American Commercial Relations with Soviet Russia, 1918–1924 (UNC Press Books, 2017).
- ↑ American Business and the Recognition of the Soviet Union. Social Science Quarterly. 52. 2. 349–368. Wilson, J. H. 1971.
- ↑ Richter, Michael. 2006. Die doppelte Diktatur: Erfahrungen mit Diktatur in der DDR und Auswirkungen auf das Verhältnis zur Diktatur heute. The double dictatorship: Experiences with dictatorship in the GDR and effects on the relationship to dictatorship today. Lasten diktatorischer Vergangenheit – Herausforderungen demokratischer Gegenwart. Gerhard Besier dhe Katarzyna Stoklosa. LIT Verlag. 195–208. 978-3-8258-8789-6.
- ↑ Chris Ward, Stalin's Russia (botimi i dytë, 1999), f. 148–188.
- ↑ Barbara Jelavich, St.Petersburg and Moscow: Czarist and Soviet Foreign Policy, 1814–1974 (1974), f. 342–346.
- ↑ Haslam, Jonathan. 1984. The Soviet Union and the Struggle for Collective Security in Europe, 1933–1939. St. Martin's Press. New York. 52–53. 978-0-333-30050-3.
- ↑ Louise Grace Shaw, The British Political Elite and the Soviet Union, 1937–1939, Psychology Press, 2003, f. 103, https://books.google.com/books?id=iAmDj-U-1fAC&pg=PA103, arkivuar më 17 qershor 2020, qasur më 17 shtator 2019.
- ↑ D. C. Watt, How War Came: the Immediate Origins of the Second World War 1938–1939 (1989).
- ↑ Beloff, Max (1949). The Foreign Policy Of Soviet Russia (1929–1941), Volume Two (në anglisht). Oxford University Press. fq. 2.
- ↑ Strachan, Frederick (23 nëntor 2011). "The Evolution of Stalin's Foreign Policy during World War Two". E-International Relations (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 13 shkurt 2022. Marrë më 12 shkurt 2022.
- ↑ Adams, Simon (2005). Russian Republics (në anglisht). Black Rabbit Books. fq. 21. ISBN 978-1-58340-606-9. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Feldbrugge, Ferdinand Joseph Maria (1993). Russian Law: The Rnd of the Soviet system and the Role of Law (në anglisht). Martinus Nijhoff Publishers. fq. 94. ISBN 978-0-7923-2358-7. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Scott and Scott, The Armed Forces of the Soviet Union, Westview Press, 1979, p. 13
- 1 2 Central Intelligence Agency (1991). "GDP – Million 1990". The World Factbook (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 9 nëntor 2015. Marrë më 12 qershor 2010.
- ↑ Scott and Scott (1979) p. 305
- ↑ "October 30, 1961 – The Tsar Bomba: CTBTO Preparatory Commission" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 mars 2016. Marrë më 29 gusht 2018.
- ↑ "Принят закон "О всеобщей воинской обязанности"" (në rusisht). Përkthyer nga A law on the mandatory military draft. prlib.ru. 12 tetor 1967.
- ↑ Humphries, Rowan (29 mars 2022). "Fact Sheet: The Nunn-Lugar Cooperative Threat Reduction Program". Center for Arms Control and Non-Proliferation (në anglishte amerikane). Marrë më 4 maj 2026.
- ↑ "Nuclear Notebook". Bulletin of the Atomic Scientists (në anglisht). Marrë më 4 maj 2026.
- ↑ "Joe 1 | Soviet Union Nuclear Tests | Nuclear Testing | Photographs | Media Gallery". www.atomicarchive.com (në anglisht). Marrë më 4 maj 2026.
- ↑ Wendel, Cato Christian; Fifield, L. Keith; Oughton, Deborah H.; Lind, Ole Christian; Skipperud, Lindis; Bartnicki, Jerzy; Tims, Stephen G.; Høibråten, Steinar; Salbu, Brit (shtator 2013). "Long-range tropospheric transport of uranium and plutonium weapons fallout from Semipalatinsk nuclear test site to Norway". Environment International (në anglisht). 59: 92–102. Bibcode:2013EnInt..59...92W. doi:10.1016/j.envint.2013.05.017. PMID 23792418.
- ↑ "SIPRI Yearbook 1991 | SIPRI". www.sipri.org (në anglisht). Marrë më 20 dhjetor 2025.
- ↑ "Moscow 'Destroys 95 Percent' Of Its Chemical Weapons". Voice of America (në anglisht). 19 shtator 2016. Marrë më 10 dhjetor 2025.
- 1 2 "Chemical and Biological Weapons Status at a Glance | Arms Control Association". www.armscontrol.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 5 shtator 2025. Marrë më 10 dhjetor 2025.
- ↑ Langford, Roland E. (2004). Introduction to weapons of mass destruction: radiological, chemical, and biological (në anglisht). Hoboken, N.J: Wiley-Interscience. fq. 221. ISBN 978-0-471-46560-7.
- ↑ "Russia Destroys Last Chemical Weapons | Arms Control Association". www.armscontrol.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 26 shtator 2025. Marrë më 7 dhjetor 2025.
- ↑ "Russia Chemical Overview" (në anglisht). Nuclear Threat Initiative. 19 qershor 2015. Marrë më 11 dhjetor 2023.
- ↑ Fedorov, Lev Aleksandrovich (27 korrik 1994). "Chemical Weapons in Russia: History, Ecology, Politics" (në anglisht). Center of Ecological Policy of Russia. Marrë më 11 dhjetor 2023.
- ↑ Greaves, Ian; Hunt, Paul (2010). "Ch. 5 Chemical Agents". Responding to Terrorism. A Medical Handbook (në anglisht). Elsevier. fq. 233–344. doi:10.1016/B978-0-08-045043-8.00005-2. ISBN 978-0-08-045043-8.
The Novichok class of agents were reportedly developed in an attempt to circumvent the Chemical Weapons Treaty (chemical weapons are banned on the basis of chemical structure and therefore a new chemical agent is not subject to past treaties). They have reportedly been engineered to be undetectable by standard detection equipment and to defeat standard chemical protective gear...Novichok agents may consist of two separate 'non-toxic' components that, when mixed, become the active nerve agent...The binary concept—mixing or storing two less toxic chemicals and creating the nerve agent within the weapon—was safer during storage.
- ↑ Salem, Harry; Katz, Sidney A., red. (2014). Inhalation Toxicology (në anglisht) (bot. 3rd). CRC Press. fq. 498–499. ISBN 978-1-4665-5273-9.
- ↑ Kendall, Ronald J.; Presley, Steven M.; Austin, Galen P.; Smith, Philip N. (2008). Advances in Biological and Chemical Terrorism Countermeasures (në anglisht). CRC Press. fq. 136. ISBN 978-1-4200-7654-7.
- ↑ Leitenberg, Milton; Zilinskas, Raymond A.; Kuhn, Jens H. (2012). "Conclusion". The Soviet Biological Weapons Program: A History (në anglisht). Harvard University Press. fq. 698–712. doi:10.2307/j.ctt2jbscf.30. ISBN 978-0-674-04770-9. JSTOR j.ctt2jbscf.30.
- ↑ Smithson, Amy E. (12 nëntor 2025). "Factors in illicit bioweapons programs: case studies of the Soviet Union/Russia and Iraq". Frontiers in Political Science (në anglisht). 7 1654084. doi:10.3389/fpos.2025.1654084.
- ↑ "Mysteries of the Soviet Biological Weapons Program". Restricted Data: A Nuclear History Blog (në anglishte amerikane). Marrë më 4 maj 2026.
- ↑ Rimmington, Anthony (2021). The Soviet Union's Agricultural Biowarfare Programme (në anglisht). doi:10.1007/978-3-030-73843-3. ISBN 978-3-030-73842-6.
- ↑ Meselson, Matthew; Guillemin, Jeanne; Hugh-Jones, Martin; Langmuir, Alexander; Popova, Ilona; Shelokov, Alexis; Yampolskaya, Olga (18 nëntor 1994). "The Sverdlovsk Anthrax Outbreak of 1979". Science (në anglisht). 266 (5188): 1202–1208. Bibcode:1994Sci...266.1202M. doi:10.1126/science.7973702. PMID 7973702.
- ↑ Saxon, Wolfgang (23 nëntor 2001). "V. Pasechnik, 64, Is Dead; Germ Expert Who Defected". The New York Times (në anglisht). 431908447.
- ↑ Lih, Lars T., Bread and Authority in Russia, 1914–1921, University of California Press (1990), f. 131
- 1 2 3 4 5 6 Gregory, Paul R. (2004). The Political Economy of Stalinism: Evidence from the Soviet Secret Archives (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 218–220. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Mawdsley, Evan (1998). The Stalin Years: The Soviet Union, 1929–1953 (në anglisht). Manchester University Press. fq. 30. Arkivuar nga origjinali më 21 mars 2021. Marrë më 25 maj 2020.
- ↑ Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. (1986). "Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941" (në anglisht). 39. Economic History Review: 30–32. Arkivuar nga origjinali më 21 mars 2021. Marrë më 25 maj 2020.
{{cite journal}}: Burimi journal ka nevojë për|journal=(Ndihmë!) - ↑ "Reconstruction and Cold War" (në anglisht). Library of Congress. Arkivuar nga origjinali më 27 shtator 2006. Marrë më 23 tetor 2010.
- 1 2 3 "Reconstruction and Cold War" (në anglisht). Library of Congress Country Studies. Arkivuar nga origjinali më 9 mars 2017. Marrë më 23 tetor 2010.
- ↑ IMF & OECD (1991). A Study of the Soviet Economy (në anglisht). Vëll. 1. Fondi Monetar Ndërkombëtar and Organisation for Economic Co-operation and Development. fq. 9. ISBN 978-0-14-103797-4.
- ↑ "Raskhody na oboronu i chislennost' vooruzhennykh sil SSSR" Расходы на оборону и численность вооруженных сил СССР [Shpenzimet e mbrojtjes dhe madhësia e Forcave të Armatosura të BRSS-së] (në rusisht).
- 1 2 "Economy" (në anglisht). Library of Congress Country Studies. Arkivuar nga origjinali më 4 shtator 2015. Marrë më 23 tetor 2010.
- ↑ Bergson, Abram (prill 1997). "How Big Was the Soviet GDP?". Comparative Economic Studies (në anglisht). 39 (1): 1–14. doi:10.1057/ces.1997.1.
- ↑ Harrison, Mark (janar 1993). "Soviet economic growth since 1928: The alternative statistics of G. I. Khanin". Europe-Asia Studies (në anglisht). 45 (1): 141–167. doi:10.1080/09668139308412080.
- ↑ Gvosdev, Nikolas (2008). The Strange Death of Soviet communism: A Postscript (në anglisht). Transaction Publishers. ISBN 978-1-4128-0698-5. Arkivuar nga origjinali më 19 gusht 2020. Marrë më 25 maj 2020.
- ↑ Allen, Robert C. (2009). Farm to factory: a reinterpretation of the Soviet industrial revolution. The Princeton economic history of the Western world (në anglisht) (bot. Nachdr.). Princeton, NJ: Princeton Univ. Press. fq. 6–7. ISBN 978-0-691-14431-3.
- ↑ Davidson, Christopher M. (2017). Shadow wars: the secret struggle for the Middle East (në anglisht). London: Oneworld. fq. 163. ISBN 978-1-78607-192-7.
- ↑ Fischer & Easterly 1994, f. 4.
- ↑ Fischer & Easterly 1994, f. 5.
- ↑ Rosefielde, Steven (1996). "Stalinism in Post-Communist Perspective: New Evidence on Killings, Forced Labour and Economic Growth in the 1930s". Europe-Asia Studies (në anglisht). 48 (6): 956–987. doi:10.1080/09668139608412393. JSTOR 152635.
The new evidence shows that administrative command planning and Stalin's forced industrialization strategies failed in the 1930s and beyond. The economic miracle chronicled in official hagiographies and until recently faithfully recounted in Western textbooks has no basis in fact. It is the statistical artefact not of index number relativity (the Gerschenkron effect) but of misapplying to the calculation of growth cost prices that do not accurately measure competitive value. The standard of living declined during the 1930s in response to Stalin's despotism, and after a brief improvement following his death, lapsed into stagnation. Glasnost and post-communist revelations interpreted as a whole thus provide no basis for Getty, Rittersporn & Zemskov's relatively favorable characterization of the methods, economic achievements and human costs of Stalinism. The evidence demonstrates that the suppression of markets and the oppression of vast segments of the population were economically counterproductive and humanly calamitous, just as anyone conversant with classical economic theory should have expected.
- ↑ Hanson, Philip. The Rise and Fall of the Soviet Economy: An Economic History of the USSR from 1945. London: Longman, 2003.
- ↑ Central Intelligence Agency (1992). "GDP Per Capita – 1991". The World Factbook (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 gusht 2010. Marrë më 12 qershor 2010.
- ↑ Allen, Robert (26 korrik 2009). Farm to Factory: A Reinterpretation of the Soviet Industrial Revolution (në anglisht). Princeton University Press. fq. 6–10. ISBN 978-0691144313.
- ↑ "Human Development Report 1990 | Human Development Reports". hdr.undp.org (në anglisht). 1990. Arkivuar nga origjinali më 19 tetor 2016. Marrë më 18 tetor 2016.
- ↑ Wilson 1983, ff. 105–108.
- ↑ Wilson 1983, f. 295.
- ↑ Wilson 1983, f. 297.
- ↑ Wilson 1983, ff. 297–299.
- ↑ Wilson 1983, f. 299.
- ↑ Central Intelligence Agency (1992). "Soviet Union – Economy". The World Factbook (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 5 tetor 2010. Marrë më 23 tetor 2010.
- ↑ Hardt, John Pearce (2003). Russia's Uncertain Economic Future: With a Comprehensive Subject Index (në anglisht). M.E. Sharpe. fq. 233. ISBN 978-0-7656-1208-3. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ "Science and Technology" (në anglisht). Library of Congress Country Studies. Arkivuar nga origjinali më 4 shtator 2015. Marrë më 23 tetor 2010.
- ↑ "The Soviet Union and the United States – Revelations from the Russian Archives | Exhibitions – Library of Congress". www.loc.gov (në anglisht). 15 qershor 1992. Arkivuar nga origjinali më 15 shtator 2017. Marrë më 12 nëntor 2017.
- ↑ Rose Eveleth (12 dhjetor 2013). Soviet Russia Had a Better Record of Training Women in STEM Than America Does Today 2014-10-06. Smithsonian.com. Marrë më 2014-06-26.
- ↑ Offord, Catherine. "Stamping Out Science, 1948". The Scientist (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 28 maj 2021. Marrë më 20 shtator 2021.
- ↑ Chan, Chi Ling (11 qershor 2015). "Fallen Behind: Science, Technology and Soviet Statism". Intersect: The Stanford Journal of Science, Technology, and Society (në anglisht). 8 (3).
- ↑ MacFarland, Margo (3 maj 1990). "Global Tech Strategies Brought to U.S". Washington Technology (në anglisht).
- ↑ Deckert, R. A. (10 tetor 1990). "The science of uncovering industrial information". Business Journal of the Treasure Coast (në anglisht).
- ↑ "U.S. Firms Must Trade Short-Term Gains for Long-Term Technology Planning". Inside the Pentagon (në anglisht). 7 mars 1991.
- ↑ "Sputnik". Encyclopedia (në anglisht). 27 nëntor 2021. Arkivuar nga origjinali më 27 nëntor 2021. Marrë më 27 nëntor 2021.
- ↑ "Soviet cosmonaut Yuri Gagarin becomes the first man in space". History.com (në anglisht). 27 nëntor 2021. Arkivuar nga origjinali më 23 nëntor 2021. Marrë më 27 nëntor 2021.
- ↑ Das, Saswato R. (16 korrik 2009). "The Moon Landing through Soviet Eyes: A Q&A with Sergei Khrushchev, son of former premier Nikita Khrushchev". Scientific American (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 25 shkurt 2021. Marrë më 7 janar 2019.
- ↑ "The Soviet Manned Lunar Program". e-Prints (në anglisht). 27 nëntor 2021. Arkivuar nga origjinali më 23 dhjetor 2021. Marrë më 27 nëntor 2021.
- ↑ "Energia, Soviet Launch Vehicle". Britannica (në anglisht). 27 nëntor 2021. Arkivuar nga origjinali më 27 nëntor 2021. Marrë më 27 nëntor 2021.
- 1 2 Harland, David M. (28 janar 2020). "Mir". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 1 shkurt 2021. Marrë më 22 janar 2021.
- ↑ NASA, NASA FACTS/Russian Space Stations, January 1997, ID IS-1997-06-004JSC.
- ↑ Highman, Robert D.S.; Greenwood, John T.; Hardesty, Von (1998). Russian Aviation and Air Power in the Twentieth Century (në anglisht). Routledge. fq. 134. Arkivuar nga origjinali më 16 nëntor 2020. Marrë më 14 shtator 2017.
- 1 2 Central Intelligence Agency (1991). "Soviet Union – Communications". The World Factbook (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 5 tetor 2010. Marrë më 20 tetor 2010.
- 1 2 Wilson 1983, f. 205.
- ↑ Wilson 1983, f. 201.
- ↑ Ambler, Shaw & Symons 1985, ff. 166–167.
- ↑ Ambler, Shaw & Symons 1985, f. 168.
- ↑ Ambler, Shaw & Symons 1985, f. 165.
- 1 2 Ambler, Shaw & Symons 1985, f. 167.
- ↑ Ambler, Shaw & Symons 1985, f. 169.
- ↑ IMF & OECD (1991). A Study of the Soviet Economy (në anglisht). Vëll. 3. Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik. fq. 56.
- ↑ ДОРОГИ И ДВИЖЕНИЕ В СССР И ЦАРСКОЙ РОССИИ: ЧТО ПЕРЕНЯТЬ? (Roads and transportation in the USSR and Tsarist Russia, përkthyer nga Roads and transportation in the USSR and Tsarist Russia, 1 August 2016).
- ↑ The Editors of Encyclopaedia Britannica (8 qershor 2023). "War Communism". Encyclopaedia Britannica (në anglisht).
- ↑ Mark Harrison (1996). Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940–1945 (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 167. ISBN 978-0-521-89424-1. Arkivuar nga origjinali më 17 qershor 2020. Marrë më 25 maj 2020.
- ↑ Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history (në anglisht). Harvard University Press. fq. 469. ISBN 978-0-674-00473-3.
- ↑ Geoffrey A. Hosking (2006). Rulers and victims: the Russians in the Soviet Union (në anglisht). Harvard University Press. fq. 242. ISBN 978-0-674-02178-5.
- ↑ Winter, Jay; Sivan, Emmanuel (2000). War and Remembrance in the Twentieth Century (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 64. ISBN 978-0-521-79436-7. Arkivuar nga origjinali më 4 shtator 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Government of the USSR (1977). Большая советская энциклопедия [Great Soviet Encyclopaedia] (në rusisht). Vëll. 24. Moscow: State Committee for Publishing. fq. 15.
- ↑ Anderson, Barbara A. (1990). Growth and Diversity of the Population of the Soviet Union (në anglisht). Vëll. 510. Annals of the American Academy of Political and Social Sciences. fq. 155–77.
- ↑ Vallin, J.; Chesnais, J.C. (1970). Recent Developments of Mortality in Europe, English-Speaking Countries and the Soviet Union, 1960–1970 (në anglisht). Vëll. 29. Population Studies. fq. 861–898.
- ↑ Ryan, Michael (28 maj 1988). "Life Expectancy and Mortality Data from the Soviet Union". British Medical Journal (në anglisht). 296 (6635): 1, 513–1515. doi:10.1136/bmj.296.6635.1513. PMC 2546027. PMID 3134093.
- ↑ Davis, Christopher; Feshbach, Murray. Rising Infant Mortality in the USSR in the 1970s (në anglisht). Washington, D.C.: United States Census Bureau. fq. 95.
- ↑ Krimins, Juris (3–7 dhjetor 1990). The Changing Mortality Patterns in Latvia, Lithuania and Estonia: Experience of the Past Three Decades (në anglisht). Punim i paraqitur në Konferencën Ndërkombëtare për Shëndetin, Sëmundshmërinë dhe Vdekshmërinë sipas Shkakut të Vdekjes në Evropë.
- ↑ Clayton, Elizabeth; Richardson, Thomas (1989). "Soviet Control of City Size". Economic Development and Cultural Change (në anglisht). 38 (1): 155–165.
- 1 2 Stronski, Paul (2010). Tashkent: Forging a Soviet City, 1930–1966 (PDF) (në anglisht). University of Pittsburgh Press. ISBN 978-0-8229-4394-5.
- ↑ Harris, Chauncy D. (1945). "The Cities of the Soviet Union". Geographical Review (në anglisht). 35 (1): 119.
- ↑ "Statistics For Everyone" (PDF). istmat.info (në rusisht). 19 shkurt 2018. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 20 qershor 2018. Marrë më 23 shkurt 2024.
- ↑ Wendy Z. Goldman, Women, the State and Revolution: Soviet Family Policy and Social Life, 1917–1936. Cambridge: Cambridge University Press, 1993
- ↑ Richard Stites, The Women's Liberation Movement in Russia: Feminism, Nihilism, and Bolshevism, 1860–1930 (1978)
- ↑ Rebecca Balmas Neary, "Mothering Socialist Society: The Wife-Activists' Movement and the Soviet Culture of Daily Life, 1934–1941", Russian Review (58) 3, July 1999: 396–412
- ↑ Figes, Orlando (25 tetor 2017). "From Tsar to U.S.S.R.: Russia's Chaotic Year of Revolution". National Geographic (në anglisht). National Geographic Society. Arkivuar nga origjinali më 22 mars 2019. Marrë më 28 mars 2019.
- ↑ Gao, George (14 gusht 2015). "Why the Former USSR Has Far Fewer Men than Women". Pew Research Center (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 28 mars 2019. Marrë më 28 mars 2019.
- 1 2 Engelstein, Laura (27 nëntor 1995). "Soviet Policy Toward Male Homosexuality:: Its Origins and Historical Roots". Journal of Homosexuality (në anglisht). 29 (2–3): 155–178.
- ↑ Healey, Dan (2002). "Homosexual Existence and Existing Socialism: New Light on the Repression of Male Homosexuality in Stalin's Russia". GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies (në anglisht). 8 (3): 349–378. Marrë më 10 gusht 2025 – nëpërmjet Project MUSE.
- ↑ А. П. Чуприков, В. Д. Мишиев. // Латеральность населения СССР в конце 70-х и начале 80-х годов. К истории латеральной нейропсихологии и нейропсихиатрии. Хрестоматия. Донецк, 2010, 192 с.
- ↑ А. П. Чуприков, Е. А. Волков. // Мир леворуких. Киев. 2008.
- ↑ Englund, Will. "In Russia, left isn't quite right Handedness: The official Moscow line is that lefties are OK, but suspicion of those who are different persists from the old Soviet days". baltimoresun.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 qershor 2019. Marrë më 24 qershor 2019.
- ↑ Daniela, Linda; Rubene, Zanda; Medne, Dace (23 gusht 2016). Wrong Hand/Wrong Children: Education of Left Handed Children in the Soviet Union. European Educational Research Association (Reportazh) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 13 tetor 2017. Marrë më 24 qershor 2019.
- ↑ Sheila Fitzpatrick, Education and Social Mobility in the Soviet Union 1921–1934 Arkivuar 18 nëntor 2014 tek Wayback Machine, Cambridge University Press (2002), ISBN 978-0-521-89423-4
- ↑ Law, David A. (1975). Russian Civilization (në anglisht). Ardent Media. fq. 300–301. ISBN 978-0-8422-0529-0. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Mikhail Shifman, red. (2005). You Failed Your Math Test, Comrade Einstein: Adventures and Misadventures of Young Mathematicians Or Test Your Skills in Almost Recreational Mathematics (në anglisht). World Scientific. ISBN 978-981-270-116-9.
- ↑ Edward Frenkel (tetor 2012). "The Fifth problem: math & anti-Semitism in the Soviet Union". The New Criterion (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 7 dhjetor 2015. Marrë më 12 dhjetor 2015.
- ↑ Dominic Lawson (11 tetor 2011). "More migrants please, especially the clever ones". The Independent (në anglisht). London. Arkivuar nga origjinali më 4 shkurt 2012. Marrë më 14 shtator 2017.
- ↑ Andre Geim (2010). "Biographical" (në anglisht). Nobelprize.org. Arkivuar nga origjinali më 16 qershor 2017. Marrë më 14 qershor 2017.
- ↑ Shlapentokh, Vladimir (1990). Soviet Intellectuals and Political Power: The Post-Stalin Era (në anglisht). I.B. Tauris. fq. 26. ISBN 978-1-85043-284-5. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Pejovich, Svetozar (1990). The Economics of Property Rights: Towards a Theory of Comparative Systems (në anglisht). Springer Science+Business Media. fq. 130. ISBN 978-0-7923-0878-2. Arkivuar nga origjinali më 17 qershor 2020. Marrë më 25 maj 2020.
- ↑ Central Intelligence Agency (1991). "Soviet Union – People". The World Factbook (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 4 tetor 2010. Marrë më 25 tetor 2010.
- ↑ "Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей". www.demoscope.ru (në rusisht).
- ↑ Comrie, 1981, p. 2
- ↑ Comrie, 1981, p. 3
- ↑ O'Keefe, Brigid (2022). The multiethnic Soviet Union and its demise. Russian Shorts (në anglisht). London: Bloomsbury Academic. fq. 17.
- ↑ Geoffrey Hosking (13 mars 2006). "Rulers and Victims: The Russians in the Soviet Union". History Today (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 1 maj 2011. Marrë më 25 tetor 2010. (me pagesë)
- ↑ Kolstø, Pål (2000). Political construction sites: Nation-building in Russia and the post-Soviet States (në anglisht). Boulder, Colorado: Westview Press. fq. 81–104. Version i pakorrigjuar: Kapitulli 2, paragrafi «Nations and Nation-Building in Eastern Europe» 2017-12-19 dhe Kapitulli 5 2005-01-02
- ↑ Lane 1992, f. 353.
- ↑ Lane 1992, f. 352.
- ↑ Lane 1992, ff. 352–353.
- ↑ Eberstadt, Nick (dhjetor 2006). "The Health Crisis in the USSR". International Journal of Epidemiology (në anglisht). 35 (6): 1384–1394. doi:10.1093/IJE/DYL238. PMID 17148466.
- ↑ Field, Mark G. (dhjetor 1995). "The health crisis in the former Soviet Union: A report from the 'post-war' zone". Social Science & Medicine (në anglisht). 41 (11): 1469–1478. doi:10.1016/0277-9536(95)00060-K. PMID 8607037.
- ↑ Dinkel, R.H. (1990). "The Seeming Paradox of Increasing Mortality in a Highly Industrialized Nation: the Example of the Soviet Union". Population Studies (në anglisht). 39 (1): 155–177. doi:10.1080/0032472031000141296. PMID 11611752.
- ↑ Niedowski, Erika (1 mars 2007). "Russians discover the next big thing: teeth". The Baltimore Sun (në anglisht). Baltimore.
Niedowski, Erika (4 mars 2007). "Dentistry in Russia is finally leaving the Dark Ages behind". Chicago Tribune (në anglisht). The Baltimore Sun. fq. 11. Arkivuar nga origjinali më 5 prill 2021. Marrë më 30 prill 2021. – Prerja e gazetës nga Newspapers.com. Shih versionin në Los Angeles Times (25 mars 2007). Shih versionin në The Everett Herald. - ↑ Ferber, Irwin; Bedrick, Anthony E. (mars 1979). "Dental survey of 620 Soviet immigrants". The Journal of the American Dental Association (në anglisht). 98 (3): 379–383. doi:10.14219/jada.archive.1979.0062. PMID 283158.
- ↑ Comrie 1981, ff. 3–4.
- ↑ Comrie 1981, f. 4.
- ↑ Comrie 1981, f. 25.
- ↑ O'Keefe, Brigid (2022). The Multiethnic Soviet Union (në anglisht). London: Bloomsbury Academic. fq. 43. ISBN 9781350136816.
- ↑ Comrie 1981, f. 27.
- ↑ ЗАКОН СССР ОТ 24 April 1990 О ЯЗЫКАХ НАРОДОВ СССР [Ligji i BRSS-së i 24 prillit 1990 për gjuhët e popujve të BRSS-së] (në rusisht). Qeveria e Bashkimit Sovjetik. 24 prill 1990. Arkivuar nga origjinali më 8 maj 2016. Marrë më 24 tetor 2010.
- 1 2 3 Eaton, Katherine Bliss (2004). Daily life in the Soviet Union (në anglisht). Greenwood Publishing Group. fq. 285 and 286. ISBN 978-0-313-31628-9. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ Silvio Ferrari; W. Cole Durham; Elizabeth A. Sewell (2003). Law and religion in post-communist Europe (në anglisht). Peeters Pub & Booksellers. fq. 261. ISBN 978-90-429-1262-5. Arkivuar nga origjinali më 22 qershor 2020. Marrë më 25 maj 2020.
- 1 2 3 4 Simon 1974, fq. 64–65
- ↑ Simon 1974, f. 209
- ↑ Atwood, Craig D. (2001). Always Reforming: A History of Christianity Since 1300 (në anglisht). Macon, Georgia: Mercer University Press. fq. 311. ISBN 978-0-86554-679-0. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ York, Geoffrey (9 mars 2001). "Johnson's Russia List #5141 – Why father of glasnost is despised in Russia". The Globe and Mail (Canada) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 20 janar 2012 – nëpërmjet CDI.
In his new book, Maelstrom of Memory, Mr. Yakovlev lists some of the nightmares uncovered by his commission. More than 41 million Soviets were imprisoned from 1923 to 1953. More than 884,000 children were in internal exile by 1954. More than 85,000 Orthodox priests were shot in 1937 alone.
- ↑ D. Pospielovsky, The Russian Orthodox Church under the Soviet Regime, vëll. 1, f. 175.
- ↑ Dimitry V. Pospielovsky. A History of Soviet Atheism in Theory, and Practice, and the Believer, vëll. 2: Soviet Antireligious Campaigns and Persecutions, St Martin's Press, New York (1988).
- ↑ "ARTICLE 124" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2 janar 2019. Marrë më 4 shkurt 2019.
- ↑ "Article 52" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 16 shkurt 2019. Marrë më 4 shkurt 2019.
- ↑ Religion and the State in Russia and China: Suppression, Survival, and Revival, nga Christopher Marsh, f. 47. Continuum International Publishing Group, 2011.
- ↑ Hiro, Dilip (2009). Inside Central Asia: A Political and Cultural History (në anglisht). Penguin.
- ↑ Adappur, Abraham (2000). Religion and the Cultural Crisis in India and the West: An Ecumenical Inquiry (në anglisht). Intercultural Publications. ISBN 978-81-85574-47-9. fq. 306:
Forced Conversion under Atheistic Regimes: It might be added that the most modern example of forced 'conversions' came not from any theocratic state, but from a professedly atheist government—that of the Soviet Union under the Communists.
- ↑ [nevojitet citimi]
- ↑ Blainey, Geoffrey (2011). A Short History of Christianity (në anglisht). Viking. fq. 494.
- 1 2 3 Janz 1998, ff. 38–39.
- ↑ Yaacov, Ro'i (2016). "The Jewish Religion in the Soviet Union after World War II". përmbledhur nga Ro'i, Yaacov (red.). Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union (në anglisht). fq. 263–289. doi:10.4324/9781315036205. ISBN 978-1-135-20510-2.
- 1 2 Nahaylo, Bohdan & Victor Swoboda (1990). Soviet Disunion: A History of the Nationalities Problem in the USSR (në anglisht). London: Hamish Hamilton. fq. 144. ISBN 978-0-02-922401-4.
- ↑ Mark D. Steinberg; Catherine Wanner (2008). Religion, morality, and community in post-Soviet societies (në anglisht). Indiana University Press. fq. 6. ISBN 978-0-253-22038-7. Arkivuar nga origjinali më 17 qershor 2020. Marrë më 25 maj 2020.
- ↑ Janz 1998, f. 42.
- ↑ McKay, George; Williams, Christopher (2009). Subcultures and New Religious Movements in Russia and East-Central Europe (në anglisht). Peter Lang. fq. 231–232. ISBN 978-3-03911-921-9. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2015. Marrë më 20 qershor 2015.
- ↑ «Nga ana tjetër …» Shih indeksin e Stalin and His Hangmen të Donald Rayfieldit, 2004, Random House
- ↑ Rayfield, Donald (2004). Stalin and His Hangmen (në anglisht). fq. 317–320.
- ↑ "Mikhail Gorbachev | Biography, Facts, Cold War, & Significance | Britannica". www.britannica.com (në anglisht). 26 gusht 2023. Marrë më 4 tetor 2023.
- 1 2 Benson, Tyler. "The Role of Sports in the Soviet Union | Guided History". BU Blogs (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 22 tetor 2014. Marrë më 8 mars 2021.
- ↑ Washburn, J. N. (21 korrik 1974). "Soviet Amateur Athlete: A Real Pro". The New York Times (në anglisht).
- ↑ "Sports in Soviet Union Only for Elite : There Are Top Athletes, and then There Are Those Who Sunbathe and Watch Drawbridges Go up". Los Angeles Times (në anglisht). 22 korrik 1986.
- ↑ "Info" (PDF). www.cia.gov (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 23 janar 2017.
- ↑ Hunt, Thomas M. (2011). Drug Games: The International Olympic Committee and the Politics of Doping (në anglisht). University of Texas Press. fq. 66. ISBN 978-0-292-73957-4.
- ↑ Aleksandrov, Alexei; Aleksandrov, Grebeniuk; Runets, Volodymyr (22 korrik 2020). "The 1980 Olympics Are The 'Cleanest' In History. Athletes Recall How Moscow Cheated The System". Radio Free Europe/Radio Liberty (në anglisht). Marrë më 26 dhjetor 2021.
- ↑ Ruiz, Rebecca R. (13 gusht 2016). "The Soviet Doping Plan: Document Reveals Illicit Approach to '84 Olympics". The New York Times (në anglisht). ISSN 0362-4331. Marrë më 3 shtator 2016.
- ↑ Murnikov, Vlad (1 mars 2018). "The boat that just won't die". Sailing Magazine (në anglisht). Marrë më 30 gusht 2025.
- ↑ Sandle, Mark (16 shtator 2003). A Short History Of Soviet Socialism (në anglisht). Routledge. fq. 265–266. doi:10.4324/9780203500279. ISBN 978-1-135-36640-7.
- ↑ Wesson, Robert G. (26 qershor 1972). "The USSR: Oligarchy or Dictatorship?". Slavic Review (në anglisht). 31 (2): 314–322. doi:10.2307/2494336.
- ↑ Tetlock, Philip E. (dhjetor 1985). "Integrative complexity of American and Soviet foreign policy rhetoric: A time-series analysis". Journal of Personality and Social Psychology (në anglisht). 49 (6): 1565–1585. doi:10.1037/0022-3514.49.6.1565.
- ↑ "Child poverty soars in eastern Europe". BBC News (në anglisht). 11 tetor 2000.
- ↑ Parenti, Michael (1997). Blackshirts and Reds: Rational Fascism and the Overthrow of Communism (në anglisht). City Lights Books. fq. 118. ISBN 978-0-87286-329-3.
- 1 2 3 Scheidel, Walter (2017). The Great Leveler: Violence and the History of Inequality from the Stone Age to the Twenty-First Century (në anglisht). Princeton: Princeton University Press. fq. 51 & 222–223. ISBN 978-0-691-16502-8.
- ↑ McAaley, Alastair. Russia and the Baltics: Poverty and Poverty Research in a Changing World (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 janar 2017. Marrë më 18 korrik 2016.
- ↑ "An epidemic of street kids overwhelms Russian cities". The Globe and Mail (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 28 gusht 2016. Marrë më 17 korrik 2016.
- ↑ Targ, Harry (2006). Challenging Late Capitalism, Neoliberal Globalization, & Militarism (në anglisht).
- ↑ Theodore P. Gerber and Michael Hout (korrik 1998). "More Shock than Therapy: Market Transition, Employment, and Income in Russia, 1991–1995". AJS (në anglisht). 104 (1): 1–50.
- ↑ "Cops for hire". The Economist (në anglisht). 2010. Arkivuar nga origjinali më 8 dhjetor 2015. Marrë më 4 dhjetor 2015.
- ↑ "Corruption Perceptions Index 2014" (në anglisht). Transparency International. 3 dhjetor 2014. Arkivuar nga origjinali më 2 dhjetor 2015. Marrë më 18 korrik 2016.
- ↑ Hardt, John (2003). Russia's Uncertain Economic Future: With a Comprehensive Subject Index (në anglisht). M. E. Sharpe. fq. 481.
- ↑ Mattei, Clara E. (2022). The Capital Order: How Economists Invented Austerity and Paved the Way to Fascism (në anglisht). University of Chicago Press. fq. 301–302. ISBN 978-0-226-81839-9.
- ↑ Alexander, Catharine; Buchil, Victor; Humphrey, Caroline (2007). Urban Life in Post-Soviet Asia (në anglisht). CRC Press.
- ↑ Smorodinskaya. Encyclopaedia of Contemporary Russian (në anglisht). Routledge.
- ↑ Galazkaa, Artur (2000). "Implications of the Diphtheria Epidemic in the Former Soviet Union for Immunization Programs". Journal of Infectious Diseases (në anglisht). 181: 244–248. doi:10.1086/315570. PMID 10657222.
- ↑ Shubnikov, Eugene. "Non-communicable Diseases and Former Soviet Union countries" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 11 tetor 2016. Marrë më 18 korrik 2016.
- ↑ Wharton, Melinda; Vitek, Charles (1998). "Diphtheria in the Former Soviet Union: Reemergence of a Pandemic Disease". Emerging Infectious Diseases (në anglisht). 4 (4): 539–550. doi:10.3201/eid0404.980404. PMC 2640235. PMID 9866730.
- ↑ Parenti, Michael (1997). Blackshirts and Reds: Rational Fascism and the Overthrow of Communism (në anglisht). San Francisco: City Lights Books. fq. 107, 115. ISBN 978-0-87286-329-3.
- ↑ Hudson, Michael; Sommers, Jeffrey (20 dhjetor 2010). "Latvia provides no magic solution for indebted economies". The Guardian (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 25 tetor 2017. Marrë më 24 tetor 2017.
- ↑ Hoepller, C (2011). "Russian Demographics: The Role of the Collapse of the Soviet Union". Undergraduate Research Journal for the Human Sciences (në anglisht). 10 (1). Arkivuar nga origjinali më 6 gusht 2016. Marrë më 18 korrik 2016.
- ↑ Poland, Marshall. "Russian Economy in the Aftermath of the Collapse of the Soviet Union". Needham K12 (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 8 korrik 2016. Marrë më 18 korrik 2016.
- ↑ Ghodsee, Kristen; Orenstein, Mitchell A. (2021). Taking Stock of Shock: Social Consequences of the 1989 Revolutions (në anglisht). Oxford University Press. fq. 83–85. doi:10.1093/oso/9780197549230.001.0001. ISBN 978-0-19-754924-7.
- ↑ Ndefru, Bineh G.K.; Sullivan, Dylan; Hickel, Jason (2026). "Excess Mortality During the Dissolution of the Soviet Union". papers.ssrn.com (në anglisht). doi:10.2139/ssrn.6148078. Marrë më 25 gusht 2026.
- ↑ Stuckler, David; King, Lawrence; McKee, Martin. Mass privatisation and the post-communist mortality crisis: a cross-national analysis. The Lancet, 373(9661), 2009, 399–407. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(09)60005-2; PMID 19150132.
- ↑ Privatisation 'raised death rate'. BBC, 15 January 2009. https://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7828901.stm (aksesuar më 19 November 2014).
- ↑ Ghodsee, Kristen. Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism. Duke University Press, 2017, f. 63. ISBN 978-0-8223-6949-3. https://www.dukeupress.edu/red-hangover (aksesuar më 6 August 2018; arkivuar më 4 August 2018).
- ↑ Milanović, Branko. After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism. Challenge, 58(2), 2015, 135–138. https://doi.org/10.1080/05775132.2015.1012402.
- ↑ End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on. The Guardian. https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data (aksesuar më 21 January 2021; arkivuar më 28 January 2021).
- ↑ Russell 2018; Libman dhe Obydenkova 2019; Ovcharova dhe Biryukova 2018; Michalski dhe Hlynskyy 2009; Habibov 2013; Stewart, Klein, Schmitz dhe Schröder 2012.
- 1 2 Ностальгия по СССР (Nostalgji për BRSS-në). levada.ru, 19 December 2018. https://www.levada.ru/2018/12/19/nostalgiya-po-sssr-2/
- ↑ Maza, Christina. Russia vs. Ukraine: More Russians Want the Soviet Union and Communism Back Amid Continued Tensions. Newsweek, 19 December 2018. https://www.newsweek.com/russia-vs-ukraine-soviet-union-communism-1264875 (aksesuar më 20 December 2018).
- ↑ 75% of Russians Say Soviet Era Was 'Greatest Time' in Country's History – Poll. The Moscow Times, Moscow, 20 March 2020. https://www.themoscowtimes.com/2020/03/24/75-of-russians-say-soviet-era-was-greatest-time-in-countrys-history-poll-a69735 (aksesuar më 4 March 2023; arkivuar më 9 February 2023).
- 1 2 3 Rose, Richard; Mishler, William; Munro, Neil. Popular Support for an Undemocratic Regime: The Changing Views of Russians. Cambridge University Press, Cambridge, 2011, f. 92–93. ISBN 978-0-521-22418-5.
- ↑ Arkhipov, Ilya (16 prill 2019). "Russian Support for Stalin Surges to Record High, Poll Says". Bloomberg (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 3 tetor 2020. Marrë më 8 tetor 2020.
- ↑ "Former Soviet Countries See More Harm From Breakup" (në anglisht). Gallup. 19 dhjetor 2013. Arkivuar nga origjinali më 11 nëntor 2020. Marrë më 19 dhjetor 2013.
- ↑ "Survey shows Ukrainians most negatively regard Stalin, Lenin and Gorbachev". Kyiv Post (në anglisht). 20 nëntor 2018. Arkivuar nga origjinali më 8 nëntor 2020. Marrë më 9 dhjetor 2020.
- ↑ "What Should Russia be in the View of Russians?". Levada Center (në anglisht). nëntor 2021. Arkivuar nga origjinali më 5 mars 2022. Marrë më 4 mars 2022.
- 1 2 3 4 "Why do so many people miss the Soviet Union?". The Washington Post (në anglisht). 21 dhjetor 2016.
- ↑ "The Fall of the Soviet Union" (në anglisht). Levada.ru. 9 janar 2017.
- ↑ Ločmele, K.; Procevska, O.; Zelče, V. (2011). Muižnieks, Nils (red.). "Celebrations, Commemorative Dates and Related Rituals: Soviet Experience, its Transformation and Contemporary Victory Day Celebrations in Russia and Latvia" (PDF). The Geopolitics of History in Latvian-Russian Relations (në anglisht). Riga: Academic Press of the University of Latvia. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2 korrik 2021. Marrë më 9 dhjetor 2020.
- ↑ Wanner, Catherine (1998). Burden of Dreams: History and Identity in Post-Soviet Ukraine (në anglisht). University Park, Pennsylvania: The Pennsylvania State University Press. fq. 70, 160–167. ISBN 978-0-271-01793-8.
- ↑ "Russia's Victory Day celebrations take on new importance for the Kremlin this year". NPR (në anglisht).
- ↑ "Victory Parade on Red Square" (në anglisht). 9 maj 2022.
- ↑ "The Immortal Regiment: the pride and prejudice of Russia" (në anglisht).
- ↑ "U.S. & Russian Holidays in 2022 & 2023". U.S. Embassy & Consulates in Russia (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 20 mars 2023. Marrë më 21 prill 2023.
- ↑ Budrytė, Dovilė (14 dhjetor 2023). "'A Decolonising Moment of Sorts': The Baltic States' Vicarious Identification with Ukraine and Related Domestic and Foreign Policy Developments". Central European Journal of International and Security Studies (në anglisht). 17 (4): 82–105. doi:10.51870/YPIJ8030.
- ↑ Dietsch, Johan (26 tetor 2006). Making Sense of Suffering : Holocaust and Holodomor in Ukrainian Historical Culture (thesis/docmono) (në anglisht). Lund University. Arkivuar nga origjinali më 24 prill 2022. Marrë më 26 tetor 2020 – nëpërmjet lup.lub.lu.se.
- ↑ Zinchenko, A. V. (26 tetor 2003). Nostalgia and discontinuity of life: A multiple case study of older ex-Soviet refugees seeking psychotherapeutic help for immigration-related problems (PhD) (në anglisht). fq. 1. Marrë më 26 tetor 2020 – nëpërmjet eLibrary.ru.
- ↑ "The CCP's Changing Understanding of the Soviet Union's Collapse". thediplomat.com (në anglisht). Marrë më 14 shkurt 2026.
- ↑ Buckley, Martin Dimitrov, Elizabeth Perry, Neil Thomas, Chris (8 maj 2023). "Chinese Assessments of the Soviet Union's Collapse". Interpret: China (në anglisht). Marrë më 13 shkurt 2026.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja) - ↑ Howard, M.C.; King, J.E. (janar 2001). "'State Capitalism' in the Soviet Union". History of Economics Review (në anglisht). 34 (1): 110–126. doi:10.1080/10370196.2001.11733360.
- ↑ Taaffe, Peter (tetor 1995). "Preface, and Trotsky and the Collapse of Stalinism". The Rise of Militant (në anglisht). Bertrams. Arkivuar nga origjinali më 17 dhjetor 2002.
Burokracia sovjetike dhe kapitalizmi perëndimor mbështeteshin në sisteme shoqërore që ishin reciprokisht antagoniste.
- ↑ North, David (2010). In Defense of Leon Trotsky (në anglisht). Mehring Books. fq. 172–173.
- ↑ Berkman, Alexander (2006) [1942]. ABC of Anarchism (PDF) (në anglisht). Freedom Press. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 5 nëntor 2020. Marrë më 8 tetor 2020 – nëpërmjet Zine Distro.
- ↑ "A Proposal Concerning the General Line of the International Communist Movement". Marxists Internet Archive (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 31 janar 2016. Marrë më 24 shkurt 2016.
- ↑ "Seven Letters Exchanged Between the Central Committees of the Communist Party of China and the Communist Party of the Soviet Union". Etext Archives (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 25 dhjetor 2007. Marrë më 21 tetor 2007.
- ↑ "JCP struggling to become relevant". The Daily Yomiuri (në anglisht). 16 korrik 2012. Arkivuar nga origjinali më 17 tetor 2012. Marrë më 12 korrik 2012.
- ↑ Polychroniou, C. J. (17 korrik 2016). "Noam Chomsky on Anarchism, Communism and Revolutions". Truthout (në anglisht). Marrë më 21 qershor 2023.
- ↑ Cereseto, Shirley; Waitzkin, H (qershor 1986). "Economic Development, Political-Economic System, and the Physical Quality of Life". American Journal of Public Health (në anglisht). 76 (6): 661–666. doi:10.2105/ajph.76.6.661.
- ↑ Ghodsee, Kristen (2018). Why Women Have Better Sex Under Socialism (në anglisht). Vintage Books. fq. 3–4.
Without the looming threat of a rival superpower, the last thirty years of global neoliberalism have witnessed a rapid shriveling of social programs that protect citizens from cyclical instability and financial crises and reduce the vast inequality of economic outcomes between those at the top and bottom of the income distribution.
- ↑ Greene, Julie (prill 2020). "Bookends to a Gentler Capitalism: Complicating the Notion of First and Second Gilded Ages". The Journal of the Gilded Age and Progressive Era (në anglisht). 19 (2). Cambridge University Press: 197–205. doi:10.1017/S1537781419000628.
- ↑ Bartel, Fritz (2022). The Triumph of Broken Promises: The End of the Cold War and the Rise of Neoliberalism (në anglisht). Harvard University Press. fq. 5–6.
- ↑ Gerstle, Gary (2022). The Rise and Fall of the Neoliberal Order: America and the World in the Free Market Era (në anglisht). Oxford University Press. fq. 10–12, 149.
The collapse of communism, then, opened the entire world to capitalist penetration, shrank the imaginative and ideological space in which opposition to capitalist thought and practices might incubate, and impelled those who remained leftists to redefine their radicalism in alternative terms, which turned out to be those that capitalist systems could more, rather than less, easily manage. This was the moment when neoliberalism in the United States went from being a political movement to a political order.
- ↑ Ghodsee, Kristen (2015). The Left Side of History: World War II and the Unfulfilled Promise of Communism in Eastern Europe (në anglisht). Durham, North Carolina: Duke University Press. fq. xvi–xvii. Marrë më 6 janar 2025 – nëpërmjet Google Books.
- ↑ Dean, Jodi (2012). The Communist Horizon (në anglisht). Verso. fq. 6–7. Marrë më 6 janar 2025 – nëpërmjet Google Books.
- ↑ Ehms, Jule (9 mars 2014). "The Communist Horizon (review)". Marx & Philosophy Society Review of Books (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 22 mars 2016. Marrë më 6 janar 2025.
- ↑ Blackshirts and Reds: Rational Fascism and the Overthrow of Communism (në anglisht). City Lights Books. 1997. fq. 45–53.
- 1 2 MLToday (18 shkurt 2011). "The Soviet Union and the Labor Movement in Western Europe". MLToday (në anglishte amerikane). Arkivuar nga origjinali më 25 maj 2024. Marrë më 12 shtator 2026.
- 1 2 "Red Theory: The achievements of socialism in the Soviet Union". Fight Back! News (në anglisht). 11 dhjetor 2022. Arkivuar nga origjinali më 9 korrik 2025. Marrë më 11 shtator 2026.
- ↑ Becker, Brian (1 shkurt 2008). "Socialism and the legacy of the Soviet Union – Liberation School" (në anglishte amerikane). Arkivuar nga origjinali më 3 gusht 2026. Marrë më 12 shtator 2026.
- 1 2 3 Almberg, Mark (13 gusht 2004). "Understanding what went wrong in the USSR". People's World (në anglishte amerikane). Arkivuar nga origjinali më 19 prill 2026. Marrë më 11 shtator 2026.
- 1 2 MLToday (12 prill 2004). "Review: Socialism Betrayed". MLToday (në anglishte amerikane). Arkivuar nga origjinali më 13 prill 2024. Marrë më 12 shtator 2026.
- ↑ "Towards a New Socialism In Proper Perspective". Challenge Magazine (në anglishte britanike). Arkivuar nga origjinali më 21 maj 2022. Marrë më 10 shtator 2026.
- ↑ "The quiet revolution: Bush and the demise of the Soviet empire". www.ussc.edu.au (në anglisht). Marrë më 14 shkurt 2026.
Bibliografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Ambler, John; Shaw, Denis J.B.; Symons, Leslie (1985). Soviet and East European Transport Problems (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-0-7099-0557-8.
- Comrie, Bernard (1981). The Languages of the Soviet Union (në anglisht). Cambridge University Press (CUP Archive). ISBN 978-0-521-29877-3.
- Crump, Laurien (2015). The Warsaw Pact Reconsidered: International Relations in Eastern Europe, 1955–1969 (në anglisht). Routledge.
- Davies, Robert; Wheatcroft, Stephen (2004). The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger: Soviet Agriculture 1931–1933 (në anglisht). Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-230-23855-8.
- Fischer, Louis (1964). The Life of Lenin (në anglisht). London: Weidenfeld and Nicolson.
- Fischer, Stanley; Easterly, William (1994). "The Soviet Economic Decline, Historical and Republican Data" (PDF) (në anglisht). Banka Botërore. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 1 mars 2011. Marrë më 23 tetor 2010.
- Goldstein, Erik (2013). The First World War Peace Settlements, 1919–1925 (në anglisht). London: Routledge. ISBN 978-1-31-7883-678.
- Habibov, Nazim (qershor 2013). "Who Wants to Redistribute? An Analysis of 14 Post-Soviet Nations". Social Policy & Administration (në anglisht). 47 (3): 262–286. doi:10.1111/j.1467-9515.2011.00834.x.
- Janz, Denis (1998). World Christianity and Marxism (në anglisht). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-511944-2.
- Lane, David Stuart (1992). Soviet Society under Perestroika (në anglisht). Routledge. ISBN 978-0-415-07600-5.
- Lee, Stephen J. (2003). Lenin and Revolutionary Russia (në anglisht). London: Routledge. ISBN 978-0-415-28718-0.
- Leggett, George (1981). The Cheka: Lenin's Political Police (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-822552-2.
- Lewin, Moshe (1969). Lenin's Last Struggle (në anglisht). Përkthyer nga Sheridan Smith, A. M. London: Faber and Faber.
- Libman, Alexander; Obydenkova, Anastassia V. (2019). "Historical Legacy of the Communist Party of the Soviet Union and Inequality: Evidence from Post-Communist Regions". Post-Communist Economies (në anglisht). 31 (6): 699–724. doi:10.1080/14631377.2019.1607440. hdl:10261/201912.
- Mccauley, Martin (2014). The Rise and Fall of the Soviet Union (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-1-317-86783-8.
- Michalski, Tomasz; Hlynskyy, Nazar (2009). "Economic transformation disparity in European post-Soviet countries in the period of transformation". përmbledhur nga Palmowski, Tadeusz; Vaitekūnas, Stasys (red.). The Problems of Development and International Cooperation in the Region of the Southern Baltic (në anglisht). Wydawnictwo "Bernardinum". fq. 134–143. ISBN 978-83-7380-819-5.
- Ovcharova, Lilia; Biryukova, Svetlana (2018). "Poverty and the Poor in Post-Soviet Russia". përmbledhur nga Rauhut, Daniel; Hatti, Neelambar (red.). Poverty, Politics and the Poverty of Politics (në anglisht). B.R. Publishing Corporation. fq. 157–183.
- Pons, Silvio; Service, Robert (2010). A Dictionary of 20th-Century Communism (në anglisht). Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-3452-5.
- Rayfield, Donald (2004). Stalin and His Hangmen: An Authoritative Portrait of a Tyrant and Those Who Served Him (në anglisht). Viking Press. ISBN 978-0-375-75771-6.
- Read, Christopher (2005). From Tsar to Soviets (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-1-135-36625-4.
- Russell, Martin (prill 2018). Socioeconomic inequality in Russia (PDF) (Reportazh) (në anglisht). Kuvendi Evropian.
- Ryan, James (2012). Lenin's Terror: The Ideological Origins of Early Soviet State Violence (në anglisht). London: Routledge. ISBN 978-1138815681.
- Service, Robert (2000). Lenin: A Biography (në anglisht). London: Macmillan. ISBN 978-0-333-72625-9.
- Service, Robert (2005). A History of Modern Russia from Nicholas II to Vladimir Putin (në anglisht). Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01801-3.
- Simon, Gerard (1974). Church, State, and Opposition in the U.S.S.R (në anglisht). Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0-520-02612-4.
- Stewart, Susan; Klein, Margarete; Schmitz, Andrea; Schröder, Hans-Henning (2012). "Introduction". përmbledhur nga Stewart, Susan; Klein, Margarete; Schröder, Hans-Henning (red.). Presidents, Oligarchs and Bureaucrats: Forms of Rule in the Post-Soviet Space (në anglisht). Ashgate Publishing. fq. 1–14. ISBN 9781138278790.
- Volkogonov, Dmitri (1994). Lenin: Life and Legacy (në anglisht). Përkthyer nga Shukman, Harold. London: HarperCollins. ISBN 978-0-00-255123-6.
- White, James D. (2001). Lenin: The Practice and Theory of Revolution. European History in Perspective (në anglisht). Basingstoke, England: Palgrave. ISBN 978-0-333-72157-5.
- Wilson, David (1983). The Demand for Energy in the Soviet Union (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-0-7099-2704-4.
- Wheatcroft, Stephen (1996). "The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45" (PDF). Europe-Asia Studies (në anglisht). 48 (8): 1319–1353. doi:10.1080/09668139608412415. JSTOR 152781. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 17 korrik 2011. Marrë më 7 nëntor 2017.
Lidhje të jashtme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Use dmy dates from December 2024
- Artikuj me parametër të pavlefshëm të datës në stampë
- Artikuj me tekst në rusisht-të cituar haptazi
- Artikuj me lidhje të jashtme në rusisht
- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- Pages with rusisht IPA
- Artikuj me tekst në ukrainisht-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në bjellorusisht-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Uzbek-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Kazakh-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në gjeorgjisht-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Azerbaijani-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në lituanisht-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në rumanisht-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në letonisht-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Kyrgyz-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Tajik-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në armenisht-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Turkmen-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në estonisht-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Proto-Slavic-të cituar haptazi
- Artikuj me tekst në Slavic languages
- Lidhje ekzistuese te stampa e lidhjes ndërgjuhësore
- Artikuj me stampa hatnote që synojnë një faqe joekzistuese
- Pages using PMID magic links
- Bashkimi Sovjetik
- Shekulli XX në Rusi
- Shtetet komuniste
- Shtete dhe territore ku rusishtja është gjuhë zyrtare
- Republikat e hershme sovjetike
- Vende të dikurshme në Azinë Qendrore
- Vende të dikurshme në Evropë
- Vende të dikurshme në Azinë Perëndimore
- Republika të dikurshme socialiste
- Perandori të dikurshme transkontinentale
- Shtete dhe territore të shpërbëra më 1991
- Shtete dhe territore të krijuara më 1922
- Shtetet totalitare