Ballaban Pasha

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Ballaban Badera)
Jump to navigation Jump to search

Ballaban Badera (i njohur edhe si Ballaban Pasha, ose Badheri) ishte gjeneral i ushtrisë osmane me prejardhje shqiptare i cili ne shekullin XV ishte kryekomandant i Sulltanit Mehmeti II gjatë Rrethimit të dytë të Krujës, ku ai ishte në krye të ushtrisë osmane që masakroi rreth 14000 mijë njerëz.[1] I lindur shqiptar, flitet që ka qënë i pari i cili u ngjit në muret e Konstandinopojës gjatë betejës1453 duke shënjuar fundin e Perandorisë Bizantine.[2] Në periudhën 1464-1465 ka qenë sanxhakbej i Ohrit,[3][4] dhe qe ndër gjeneralët e dërguar kundër Skënderbeut, të cilin e luftoi në disa beteja, më 1464 dhe 1465 në betejën e Vajkalit, të Meçadit, Betejën e Dytë të Vajkalit dhe atë te Kasharit). Në 1466-67 ishte kryekomandant i osmanëve në Rrethimin e dytë të Krujës, ku edhe vdiq i vrarë.[5] Të gjitha betejat kundër Skënderbeut i humbi, por, mbas pushtimit të Shqipërisë nga osmanët, u shndërrua në figurë të nderuar të myslymanëve të zonës së Petrelës, ku kishte edhe një tyrbe, e cila u shkatërrua në 1967, dhe nderimet kundrejt tij mbaruan.[6]

Biografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Jeta e hershme[redakto | redakto tekstin burimor]

Ballabani u lind në fshatin Baderë (Batër në Mat,[7][8] apo Brataj në Martanesh), në një familje të krishterë dhe kishte emrin Mhill, mendohet se prindët e tij quheshin Millosh e Helena dhe kishte patur edhe dy vëllezër, Kostantinin dhe Jonimën (më pas i konvertuar me emrin Jonuz, edhe ky shërbeu në radhët osmane).[9] U rekrutua sipas sistemit të Devshirmesë, u ngrit në rangun e pashait në kohën e Sulltan Mehmedit II.[2] U edukua në pallatet e sulltanit, duke u kthyer në Islam.[10] Emri i tij i vërtetë u bë Mehmet, Ballaban shënon një veti që me kohën zëvendësoi plotësisht emrin. Ballaban do të thotë "i madh, i rëndë, i pamposhtshëm".[11]

Në pushtimin e Konstantinopojës ishte ndër të parët që sulmoi dhe hyri,[8] kështu fitoi simpatinë e sulltanit.[10] Në regjistrin kadastral osman të Sanxhakut Shqiptar të vitit 835 h. (1431-1432) ai përmendet si timarli i katër fshatrave të vilajetit të Krujës, kurse dy vjet më pas emërohet dizdar i saj dhe gjatë viteve 1437-1439 do të ishte vartës i Skënderbeut kur ky u emërua si subash i Krujës. Ballabani përmendet aty si "gulam-i mir" dhe me cilësimin "i vogël" (Ballaban-i kyçyk), që është në përshtatje me përshkrimin që Barleti i bën fizikut të tij: "nga shtati ishte i shkurtër dhe i pakët".

Ballabani ishte dizdar (kështjellar) i kalasë së Krujës kur Skënderbeu u kthye në Arbëri pas dezertimit të frontit të Nishit, dhe pasi mori pushtetin e dëboi dizdarin së bashku me ushtarët osmanë.[5]

Kundër Skënderbeut[redakto | redakto tekstin burimor]

Në mesin e viteve 1460 dy djem të tij, Hamzai dhe Hiziri, përmenden si timarlinj në Maqedoninë Lindore (në lindje të Serezit). Ballabani përmendet ndërkohë si "ish-dizdar i Krujës", gjë që tregon se sulltani, kur e ngarkoi me detyrën që të shkatërronte forcat e Skënderbeut, i kishte premtuar së paku edhe postin që kishte pasur në vitet 30. Më pas, në tetor të vitit 1466, Ballabani përmendet si zotërues i një timari të madh në rajonin e Tetovës. Para se të vendosej këtu, Ballaban Beu duhet të ketë pasur në zotërim prona diku në rajonet që shtriheshin në lindje të Ohrit, sepse në afërsi të këtij qyteti ai do të zhvillonte luftimet me forcat e Skënderbeut.[5]

Pas fitoreve të kundër Sheremet Beut, për t'iu kundërvënë Skënderbeut, Sulltan Mehmeti zgjodhi Ballabanin. Betejën e parë e patën në fushën e Valkalisë, pranë Ohrit, prillin e 1465. Ushtria osmane u thye, por Ballaban Pasha mund të zinte në pusi tetë kalorës të dëgjuar të Skënderbeut: Moisi Golemin, Vladan Juricën, Muzakën e Angjelinës, Gjon Muzakën, Gjon Perlatin, Nikollë Berishën, Gjergj Kukën dhe Gjin Maneshin. Më pas u dërguan në Stamboll, ku u ropën të gjallë.[8]

Pas katër betejave të ashpra që u zhvilluan në vitin 1465 mes ushtrisë arbërore dhe ushtrive osmane të drejtuara nga Ballaban Pasha (e para ishte beteja e Vajkalit, dhe të tjerat ishin Beteja e Meçadit, Beteja e Dytë e Vajkalit dhe Beteja e Kasharit), ku arbërorët dolën fitimtarë, sulltan Mehmeti II mendoi se kishte ardhur koha për një goditje vendimtare të të gjitha forcave ushtarake të Perandorisë Osmane. Në pranverën e vitit 1466 sulltani u nis në krye të gjithë ushtrisë osmane për të rrethuar Krujën.[12][13] Mehmedi, me kryekomandant Ballabanin, kishte për taktikë ta izolonte Krujën. Ushtria osmane u dërgua në dy drejtime: njëra nga lugina e Shkumbinit dhe tjetra nga lugina e Lumit Drin. Të dyja ushtritë kishin shqiptarë e sllavë renegatë që filluan të masakronin popullsinë lokale, duke djegur çdo fshat që rezistonte. Si rezultat, popullsia u arratis sa të mundte nga këto zona.[1]

Skënderbeu nuk ishte në gjendje të ndalonte një avancim të tillë. Sipas një akti të lëshuar në Monopoli, Pulia, ushtria osmane nën Ballaban Pashën komandant, e Sulltanin kryekomandant, kishte masakruar 14000 njerëz dhe plaçkitur shumë zona të populluara e Skënderbeu do arratisej së shpejti në Itali.[1] Gjithsesi, Skënderbeu ndenji në Shqipëri, por dërgoi në Itali 12 anije me banorë të Krujës, mes të cilëve Donikën e të birin.[14][15]

Skënderbeu për vete u tërhoq në malet rreth Shkodrës ku organizoi një ushtri me burra për të hequr rrethimin e Krujës.[16] Akinçijtë e Mehmedit, nën komandën e Ballabanit, filluan të shkatërrojnë ndërkaq vendin, gjë që sipas Mehmed Neshriut, ishte një akt ndëshkimi ndaj luftërave që Skënderbeu kishte bërë kundër Ballabanit në 1464 dhe 1465, ndërsa Idris Bitlisi thotë që fushata e Mehmedit e Ballabanit ishte përgjigje e thyerjes së armëpushimit të vitit 1463 kur Skënderbeu mësoi se kryqëzata kundër osmanëve, e organizuar nga Pius II, ishte gati të nisej nga Ancona.[17] Rezistenca e shqiptarëve përshkrohet nga Tursun Beu: shqiptarët kishin marrë malet dhe rrinin në luginat ku kishin kullat e tyre, po kur u kapën nga forcat e Sulltanit e të Ballabanit, u shndërruan në skllevër, dhe do shiteshin me 3000–4000 akçe për frymë. Mikel Kritobuli, një historian grek i sulltanit, përshkruan rezistencën sesi shqiptarët zotëronin malet dhe arratiseshin në to,[18][19] kurse këmbësoria e lehtë osmane ngjitej drejt tyre ku i masakronte nëpër maja. Shumë shqiptarë hidheshin nga shkëmbinjtë që t'i shpëtonin masakrës.[18][19][20] Ushtarët e Ballabanit ktheheshin nga malet me skllevër dhe plaçkë.[21][22] Mehmedi urdhëroi forcat e Ballabanit të prisnin gjithë pyjet ku kalonin rrugët kryesore. Në këtë mënyrë rrugët ishin të sigurta për ushtritë osmane.[23]

Faza e parë e fushatës së osmanëve ishin të izolonin Krujën për dy muaj.[21] Sipas Barletit, Skënderbeu kishte 4400 burra nën Tanush Topiajn si mbrojtës të kështjellës.[24] Kjo forcë përfshinte 1000 venecianë nën Baldasarr Perduçin,[25] dhe 200 pushkatarë e shigjetarë napolitanë.[26] Skënderbeu i hoqi burrat e tjerë nga Kruja, ndërkaq që Mehmedi me Ballabanin e ushtritë e tyre po i drejtoheshin Krujës.[27] Ballabani i ofroi para trupave që mbronin Krujën, që të dorëzoheshin, po këto nuk pranuan dhe filluan të bombardojnë pozicionet osmane.[28] Osmanët pastaj, nën Ballabanin, filluan të bombardojnë kështjellën, po pa rezultat.[15][27][29] Sipas burimeve dokumentare, rrethimi filloi në mes të qershorit, një muaj pasi Mehmedi filloi fushatën masakruese të Shqipërisë lindore.[30]

Pasi dy muaj luftimesh të ashpra Mehmedi u bind se Kruja nuk pushtohej me forcën e armëve prandaj vendosi ta mbante nën një rrethim të vazhdueshëm derisa mbrojtësit e Krujës të dorëzoheshin nga uria. Sulltani la 18000 kalorës dhe 5000 këmbësorë nën Ballaban Pashën në Shqipëri dhe, në qershor 1466, u tërhoq me pjesën tjetër të ushtrisë.[12][31] Gjithashtu sulltani hoqi rrethimin e Durrësit ku vodhi e plaçkiti në territoret përreth qytetit.[25][12] Gjithashtu mori me vete 3,000 shqiptarë rob.[32]

Përveç se sulltani i la Ballaban Pashës drejtimin e ushtrisë osmane në Arbëri, për të dobësuar pronat e Skënderbeut dhe për të ushtruar presion të vazhdueshëm në viset e lira arbërore sulltani organizoi Sanxhakun e Dibrës në Shqipërinë lindore . Gjithashtu sulltani ndërtoi kalanë e Elbasanit për të dobësuar forcën e Krujës dhe për ta mbajtur si bazë për sulme të mëvona osmane.[30]

Mundja e osmaneve tregoi se Skënderbeu nuk mposhtej dot akoma kollaj.[33] Kjo fitore e lejoi Skenderbeun t'i bënte vizitë Ferdinandit në Itali po nga ai mori vetem 1000 dukatë, 300 karro me grurë dhe 500 dukatë me municione. Ndërkaq kur Skënderbeu ishte te Ferdinandi, ky i fundit pranoi një ambasador nga Mehmedi, i cili ofronte paqe dhe thonte se osmanët nuk kishin qëllime agresive ndaj Napolit. Ferdinandi e pranoi propozimin e paqes dhe Skënderbeu në prill 1467 u kthye në Shqipëri.[34][5] Ndërkaq Ballabani vazhdoi të forconte rrethimin e Krujës. Mbasi Skënderbeu u kthye në Shqipëri, situata politike filloi të ndryshojë. Fisnikët shqiptarë, dikur të ftohtë me Skënderbeun, mes të cilëve Lekë Dukagjini, tashmë ishin bindur që ishin në rrezik dhe bënë aleancë me Skënderbeun. Sakaq edhe venecianët nuk bënë më pazar me Mehmedin dhe bënë edhe ata aleancë me Skënderbeun. Skënderbeu u takua me Lekë Dukagjinin e shqiptarë fisnikë të tjerë dhe në Lezhë bën plan të sulmonin forcat e Ballabanit.[35] Bashkë me 400 kalorës të Dukagjinit dhe një numër të madh kalorësish, 600 ushtarë italianë, dhe 4000 ushtarë vendas nga Durrësi, Shkodra, Lezha, Drivasti, Drishti, dhe Tivari, Skënderbeu mblodhi rreth 13400 burra që të hiqte rrethimin e Ballabanit.[36]

Kampi i Ballabanit ishte mbi kodrat në jugperëndim të Krujës, pra poshtë malit Sarisalltëk, ku ai kishte forcat kryesore. Pjesa tjetër e ushtrisë rrethonte Krujën.[29] Skanderbeu dhe aleatët e tij marshuan nëpërmjet gojës së lumit të Matit dhe kaluan nëpërmjet zotërimeve të Jonimës deri te kufijtë e Krujës.[37] Komandantët e Skënderbeut kishin grupime të ndryshme për një sulm mbi trupat e Ballabanit: shqiptarët e veriut ishin nën komandën e Dukagjinit, batalionet veneciane nën komandën e Monetës, dhe garda e Skënderbeut ishin nën të direkt, kurse mbrojtësit e Krujës brenda në kala do vazhdonin ta mbronin atë. Forcat e Monetës dhe burrat e Dukagjinit do sulmonin forcat rrethuese të Ballabanit nga veriu dhe burrat e Skënderbeut do sulmonin nga jugu i Krujës, duke bllokuar edhe ndonjë furnizim të mundshëm të osmanëve nga lindja.[38] Skënderbeu në fillim sulmoi gardën e Ballabanit dhe i mori pikën strategjike.[29] Më vonë Skënderbeu mundi forcat e të vëllait të Ballabanit, Jonuzit, të cilin e kapi rob, së bashku me të birin.[29][39] Katër ditë më vonë, më 23 prill 1467, ushtria arbërore së bashku me mbrojtësit e Krujës sulmuan dhe shpartalluan ushtrinë e Ballabanit duke e lënë këtë të fundit të vdekur.[5] Vrasësi i Ballabanit ishte Gjergj Aleksi (Georgius Alexius), një ushtar i gardës së Skënderbeut, i cili i kishte gjuajtur me një arkbys (pushkë e shekullit XV).[40].[38][41]

Trashëgimia[redakto | redakto tekstin burimor]

Shpirtërore dhe toponimike[redakto | redakto tekstin burimor]

Dikur më vonë iu rregullua një tyrbe e njohur në Petrelë, ku përnderohej si evlija, dhe njihej si Tyrbja e Ballaban Pashës,[42] pjesë e teqesëtarikatitHalvetive,[11] e shkatërruar në vitin 1967.[43] Deri në vitet 1960, banorët e rrethinës së Petrelës nga mosdija dhe fanatizmi faleshin tek ajo tyrbe dhe e nderonin Ballabanin si shenjtor. Në ditët e sotme kjo praktikë nuk ndodh ngaqë banorët janë edukuar mbi bëmat e Ballabanit.[6]

Në të përkohshmen jezuite "Leka" shkruhet për një gurrë dhe një çinar pranë Krujës, të quajtur Kroi[44] dhe Çinari i Ballabanecit, ku sipas gojëdhënës së radhitur në artikull qe zhvilluar lufta mes Lidhjes dhe trupave osmane.[42] Rrapi është ndër 16 monumentet e kulturës në Krujë.[45]

Orale dhe letrare[redakto | redakto tekstin burimor]

Në kujtesën popullore vdekjes së tij i këndohej kënga "Deka e Ballaban Pashës", të mbledhur nga Alexandre Degrand dhe të përkthyer në frëngjisht më 1901 botuar në librin Souvenir de la Haute Albanie. Gjithashtu e mbledhur nga Zef Harapi që e botoi në vitet '30.[42]

Ballaban pasha ish burrë
Nuk ishte fis barbari,
pa nuk ishte mundur kurrë,
se ishte bir shqiptari.
Naim Frashëri, Istori e Shqipërisë, Kënga XVII, vargjet 320-323

Rilindasi arbëresh Jeronim de Rada, më 1860 shkruan një variant të dytë të Skanderbeku i pafan, ku te storja e gjashtë trajtohet pushtimi i Dibrës prej «renegatit Ballaban», që nënkupton Garibaldin. Ky libër përmbyllet me një diatribë kundër Ballabanit.[46] De Rada e rreshton gjithashtu ndër heronjtë e ciklit të parë të Rapsodie, marrë nga personazhe historike;[47] posaçërisht te kënga "Skënderbeu dhe Ballabani".[48]

Në veprën Naim Frashërit, Istori e Shqipërisë, megjithëse është ndër armiqtë e betuar të Skënderbeut, duke qenë shqiptar Naimi prapëseprapë e përshkruan me nota pozitive.[49]

Referencat[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ a b c Frashëri 2002, p. 424
  2. ^ a b Ludlow, James Meeker (2009) [1890]. The Captain of the Janizaries: A Story of the Times of Scanderbeg and the Fall of Constantinople. Kessinger Publishing.  9781104968632. 
  3. ^ Sir Hamilton Alexander Rosskeen Gibb; Johannes Hendrik Kramers; Bernard Lewis; Charles Pellat; Joseph Schacht (1954), The Encyclopaedia of Islam, 4, Leiden: Brill, f. 140,  978-90-04-14448-4,  399624, marrë më 24 December 2011, Tursun p.125, cf Critoboulos, 147; emphasize Iskender's "breaking of faith" as the reason for the Ottoman operations against him from 868/1464 onwards. By permitting Venetian troops to garrison Kruje he created a real treat to the Ottoman forces in Albania. In 1464 and 1465 the neighbouring sanjak begis and especially the governor of Ohri, Balaban, launched the swift attacks 
  4. ^ İnalcık, Halil, From empire to republic: essays on Ottoman and Turkish social history, Istanbul: Isis Press, f. 88,  978-975-428-080-7,  34985150, marrë më 4 January 2012, Balaban Aga, qui a accordé des timar à ses propres soldats dans la Basse-Dibra et dans la Çermeniça, ainsi qu'à son neveu à Mati, doit être ce même Balaban Aga, sancakbeyi d'Ohrid, connu pour ses batailles sanglantes contre Skanderbeg. 
  5. ^ a b c d e Anamali, Skënder; Prifti, Kristaq (2002). Historia e Popullit Shqiptar. Tiranë: Toena. f. 392–394, 396–398.  9992716223. 
  6. ^ a b Pëllumb Xhufi (2014). "Xhufi: Shën Kozmai shenjtor? Ai është si Ballaban Pasha". The Albanian. Marrë më 22 prill 2018. 
  7. ^ (Frangjisht) Gegaj, Athanas (1937). L'Albanie et l'Invasion turque au XVe siècle. Paris: Universite de Louvain. f. 138. 
  8. ^ a b c Noli, Fan S. (1921). Historia e Skënderbeut. Boston: Shtypëshkronja e «Diellit». f. 246.  25513556. 
  9. ^ Zefi, Paulin (28 shtator 2017). "Ballaban pashë Badera nga Martaneshi". shqiperiaebashkuar.al. 
  10. ^ a b Frashëri, Sami (2002). Shqipëria dhe shqiptarët: Materiali nxjerrë nga "Diksionieri historik e gjeografik" [Kamûs-ül Â'lâm]. Përkthyer nga Zyber Hasan Bakiu. Tiranë: Dajti 2000. f. 232–237.  9789992772027. 
  11. ^ a b Vlora, Eqrem bej; Von Godin, Amelie (2010) [1955-56]. Ndihmesë për historinë e sundimit turk në Shqipëri v. I. Tiranë: 55. f. 117–120.  978-99943-56-83-6. 
  12. ^ a b c Setton 1978, p. 279
  13. ^ Franco 1539, pp. 343–344
  14. ^ Frashëri 2002, p. 425
  15. ^ a b Freely 2009, p. 110
  16. ^ Schmitt 2009, p. 374
  17. ^ Frashëri 2002, p. 427
  18. ^ a b Frashëri 2002, p. 428
  19. ^ a b Freely 2009, p. 109
  20. ^ Hodgkinson 1999, pp. 209–210
  21. ^ a b Frashëri 2002, p. 429
  22. ^ Hodgkinson 1999, p. 210
  23. ^ Schmitt 2009, p. 380
  24. ^ Noli 1947, p. 330
  25. ^ a b Babinger 1978, p. 252
  26. ^ Schmitt 2009, p. 372
  27. ^ a b Frashëri 2002, p. 430
  28. ^ Franco 1539, p. 343
  29. ^ a b c d Karaiskaj 1981
  30. ^ a b Frashëri 2002, p. 431
  31. ^ Franco 1539, pp. 343–344
  32. ^ Babinger 1978, p. 253
  33. ^ Frashëri 2002, p. 450
  34. ^ Frashëri 2002, p. 451
  35. ^ Frashëri 2002, p. 453
  36. ^ Franco 1539, pp. 344–345
  37. ^ Schmitt 2009, p. 400
  38. ^ a b Frashëri 2002, p. 454
  39. ^ Noli 1947, p. 333
  40. ^ Nelo Drizari (1968). Scanderbeg; His Life, Correspondence, Orations, Victories, and Philosophy. National Press. An alert soldier on his security staff stole the bloody show: He shot Ballaban Pasha dead with his flintlock gun. His name: Gjergj Aleksi 
  41. ^ Franco 1539, p. 345
  42. ^ a b c Harapi, Zef M. (prill 1933). "Krueja: Kroi dhe Çinari i Ballabanecit". bksh.al. Leka vj. V, nr. IV. f. 116–121. Marrë më 22 prill 2018. 
  43. ^ Omari, Jeton (2014). "Scanderbeg tra storia e storiografia (tesi di laurea specialistica)" (PDF). 
  44. ^ Lkêni i Hasit (1906). "Ghergh Kastrioti Skenderbegu: Gojedhânat e popullit t' Kurbinit e t' Krues," (PDF). bksh.al. Albania v. 10 n. 2. f. 28. 
  45. ^ "Rrapi shekullor i Ballaban Pashës: mungon kujdesi ndaj Monumentit të Kulturës". oranews.tv. 
  46. ^ Pipa, Arshi (2013). Trilogjia Albanika III: Jeronim de Rada [Trilogia Albanica II: Hieronimus De Rada]. Tiranë: Princi. f. 15, 249.  978-9928-4090-7-2. 
  47. ^ Pipa, Arshi (2014). Trilogjia Albanika III: Letërsia shqipe: Perspektiva shoqërore [Trilogia Albanica III: Albanian Literature: Social Perspectives]. Tiranë: Princi. f. 49.  978-9928-4090-9-6. 
  48. ^ Vehbiu, Ardian (2009). "Skënderbeu arbëresh". peizazhe.com. 
  49. ^ Sulstarova, Enis (2006). Arratisje Nga Lindja: Orientalizmi Shqiptar Nga Naimi Te Kadareja. Globic Press. f. 52–53.  9780977666249. 

Burime[redakto | redakto tekstin burimor]