Kanoni

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search

1). Përkufizim

Kanun do të thotë një përmbledhje librash që janë normative për të gjitha çështjet e fesë dhe sjelljes. Në Shkrimin e shenjtë kanuni lidhet gjithnjë me konceptin e besëlidhjes. Teksti i dokumentit përcakton kushtet e besëlidhjes. Në kohën e DhV/BV ideja e kanunit ishte e njohur për çdokënd.


2). Kanuni i Dhiatës së vjetër

Shkrimet e DhV/BV i zgjodhën njerëzit e autorizuar nga Zoti, nën frymëzimin e Shpirtit të shenjtë. Njerëz të tillë ishin Moisiu (hebr. Mosheu), Davidi, Salomoni (hebr. Sholomo), Hizkija (gr. Ezekia), Joshia dhe Ezra. Kanunin e përfundoi Ezra (400 vjet para Krishtit). Tekstet u redaktuan në kohën e Samuelit, Davidit, Hizkijës dhe Ezrës. Ky kanun u ratifikua në kuvendin e Javneut më 93 e.r. Në çdo fazë të kanunizimit, kriteret vendimtare ishin:

a) Personat e kualifikuar për të vendosur kanunin (d.m.th. profetët).

b) Përdorimi i lëndës në liturgjinë e Tempullit. Futja në kanun do të thoshte konkretisht autorizim për perdorimin në liturgjinë e Tempullit. Autorët e DhV/BV ishin Moisiu (pjesës së parë që quhet Tora = mësimi themelor i fesë), profetët (zbatimi i mësimit), dhe të urtët (asimilimi i mësimit, në formë fjalësh të urta dhe adhurimi), e kjo pajtohet me tri ndarjet e DhV (Ligji, Profetët dhe Shkrimet e tjera). Autori i librave të Joshuas dhe Gjyqtarëve ishte profeti Samuel. Librat e Samuelit dhe Mbretërve (hebr. libri i Mbretërive) i shkroi profeti Isaia, por profeti Jeremi i redaktoi më vonë. Kështu, libri hebraik i Mbretërive është një hyrje në librin e Isaisë. Danieli ka luajtur një rol të rëndsishëm, sepse ai ishte lidhja (në kohën e mërgimit) midis Jeremisë (i cili shkoi në Babilon pas kohës së tij në Egjipt) dhe Ezrës. Danieli ia dorëzoi librat e kanunit Ezrës në fund të mërgimit. Librat e Ezrës dhe Nehemisë, si dhe librat e Kronikave i shkroi Ezra. Ai, gjithashtu, futi në kanun librat e tjerë të pjesës së tretë të kanunit (Kënga e këngëve, Ruta, Vajtimet, Koheleti dhe Estera).

Kanuni hebre është ndarë në tri pjesë:

LIGJI (5 libra); Zanafilla, Dalja, Levitiku (d.m.th. Kodi priftëror), Numrat dhe Ligji i përtërirë (d.m.th, Besëlidhja e ripërtërirë.

PROFETËT (21 libra); Joshua, Gjyqtarët,1 + 2 i Samuelit, 1 + 2 i Mbretërve, Isaia, Jeremia, Ezekieli, Hoshea, Joeli, Amosi, Obadia, Jona, Mihaja, Nahumi, Habakuku, Cefania, Hagai, Zakaria, Malahi.

SHKRIMET E TJERA (13 libra); Psalmet, Fjalët e urta, Jobi, Kënga e Këngëve, Ruta, Vajtimet, Koheleti, Estera, Danieli (një libër apokaliptik), Ezra, Nehemia, 1 + 2 Kronikave (Analeve).


3). Apokrifa:

Në disa botime të Biblës paraqiten edhe 7 libra të tjerë (Tobia, Judita, Libri i Dijes, Libri i Sirakut, Baruku, 1 + 2 mbi Makabenjtë, si dhe disa shtesa në librat e Esterës dhe të Danielit) që nuk i përkasin kanunit të Jerusalemit, por që pranohen nga kisha katolike, sepse bënin pjesë në botimin e Septuagintës (përkthimi grek). Në të vërtetë mendimet rreth Apokrifës në Kishën ortodokse janë të ndara. Këto libra ekzistonin në Izraelin e lashtë, por nuk u pranuan për leximin publik: ato mund të konsultoheshin për përmirësim shpirtëror personal. Është kuptimplotë që asnjë botim çifut i Septuagintës (LXX) nuk u gjet deri më sot. Çdo botim i krishterë i Septuagintës ka një përmbledhje të ndryshme të librave apokrife. Kur çifutët nga Aleksandria përvetësuan përkthimin grek të Akuilës, për të zëvendësuar Septuagintën, u përjashtuan të gjithë librat e Apokrifës. Filo, i cili jetonte në Egjipt më 20 p.e.r deri te 50 e.r. nuk citon kurrë nga ndonjë libër apokrifik, por shpesh nga librat kanonikë. S’ka dëshmi historike për ekzistencën e ndonjë kanuni të dytë aleksandrin, i cili do të justifikonte përfshirjen e librave apokrifë në ndonjë botim të Biblës.


4). Kanuni i Dhiatës së re

Në rastin e DhR/BR, njerëzit e autorizuar do të jenë Pjetri dhe Pali në Romë, dhe Gjoni në Efes. Formimi i kanunit u shpejtua kur apostujt e kuptuan (pas 63 e.r.) se Jezusi nuk do të kthehej në të gjallën e tyre. Edhe Ezra edhe Gjoni si përfunduesit e kanuneve, redaktuan, gjithashtu, mbarë tekstin. Kanunet kishtare përfundimtare ishin: kanuni i kuvendit të tretë të Kartagut (397), në perëndim kurse në lindje kanuni i Atanazit (367). Kështu, pas një periudhe diskutimi dhe pasigurie, u ratifikua kanuni origjinal i apostujve. Duhet vënë re që shumica dërrmuese e kishave kurrë nuk kishte ndonjë dyshim për librat e kanunit. Prandaj kisha nuk e ka vendosur kanunin, por vetëm ka ratifikuar vendimin e mëparshëm të apostullit Gjon në fund të shek. I. Dhiatën e re e shkruan apostujt (përfaqësuesit e vetë Jezusit). Marku ishte redaktori i Pjetrit, kurse Luka redaktori i Palit. Këto shkrime do të jenë redaktuar edhe në Efes në fund të jetës së Gjonit. Por, në fund të fundit, Perëndia është autori, sepse Bibla u shkrua nën frymëzimin e Shpirtit të tij.

Lista e librave (27 libra): Librat 1-4 i quajmë Ungjijt: sipas Mateut, Markut, Lukës dhe Gjonit, Veprat e apostujve.

7 letra baritore: Letrat e Jakobit, Pjetrit (1 + 2), Gjonit (1 + 2 + 3), Juda

14 Letrat nga Pali drejtuar kishave dhe individëve të ndryshëm: Letrat e Palit drejtuar romakëve, korintasve (1 + 2), galatasve, efesianëve, filipianëve, kolosianëve, selanikasve (1 + 2), Timoteut (1 + 2), Titit, Filemonit, Hebrenjve (sipas Klementit të Aleksandrisë Luka ka përkthyer origjinalin hebraik nga apostulli Pal).

Një libër apokaliptik: Zbulesa (Apokalipsi)

Sipas renditjes origjinale të kanunit (që gjendet sot e kësaj dite te kisha ortodokse), pas Veprave të apostujve (vazhdim i ungjillit sipas Lukës) vijojnë Letrat e apostujve të renditura sipas vjetërsisë: Letrat e Jakobit, Pjetrit, Gjonit, Judës dhe në fund Letrat e Palit, me Zbulesцn në fund. Kështu, katër ndarjet e kanunit të DhR janë:

1. Librat historikë (pesëlibrashi i krishterë): katër ungjijt + Veprat.

2. Shtatë letrat e përgjithshme (baritore).

3. Katërmbëdhjetë (2 x 7) letrat e Palit.

4. Libri i Zbulesës.


5). Kanuni i përgjithshëm i Shkrimit përmban në përgjithësi 49 (7 x 7) libra: 22 librat e Dhiatës së vjetër (sipas llogaritjes hebraike) kurse 27 librat e Dhiatës së re.