Shko te përmbajtja

Bashkimi Evropian

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Ridrejtuar nga Bashkimi Europian)
Bashkimi Evropian
Flamuri i Bashkimi Evropian
Motoja: "Të bashkuar në diversitet"[1]
Himni: Himni i Evropës[1]
27 Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian
27 Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian
StatusiBashkim mbishtetëror
KryeqytetiBruksel (de facto)[2]
Gjuhët zyrtare24 gjuhë zyrtare[3]
Demonim(et)qytetarë të Bashkimit Evropian
QeverisjaBashkim mbishtetëror politik dhe ekonomik
António Costa[4]
Ursula von der Leyen[5]
Roberta Metsola[5]
Themelimi
9 maj 1950
18 prill 1951
25 mars 1957
• Krijimi i BE-së me Traktatin e Mastrihtit
1 nëntor 1993
• Reformimi institucional me Traktatin e Lisbonës
1 dhjetor 2009
Sipërfaqja
• Gjithsej
4,000,000[3] km2 (1,500,000 sq mi)
Popullsia
• Llogaritja 2024
450.000.000[3]
PBB (nominal)Llogaritja 2024
• Gjithsej
gati €18 trilionë[3]
ValutaEuro (€) në 21 shtete anëtare[6]
TLD në internet.eu

Bashkimi Evropian (shkurt BE; anglisht: European Union, EU) është një bashkim mbishtetëror politik dhe ekonomik i 27 shteteve anëtare, të vendosura kryesisht në Evropë. Ai mbështetet në një treg të përbashkët, në institucione të përbashkëta dhe në një rend juridik të përbashkët që ushtron ndikim të drejtpërdrejtë në shumë fusha të jetës politike, ekonomike dhe shoqërore të shteteve anëtare. Bashkimi Evropian ka gati 450 milionë banorë, një sipërfaqe prej rreth 4 milion km², 24 gjuhë zyrtare dhe 21 shtete anëtare që përdorin Euron.[3][6]

Rrënjët e tij ndodhen në bashkëpunimin evropian të pasluftës, sidomos në Bashkësinë Evropiane të Qymyrit dhe Çelikut të vitit 1951 dhe në Traktatet e Romës të vitit 1957. Në kuptimin e sotëm juridik dhe politik, Bashkimi Evropian u krijua me hyrjen në fuqi të Traktatit të Mastrihtit më 1 nëntor 1993, ndërsa Traktati i Lisbonës i dha një formë më të qëndrueshme rendit të tij institucional dhe personalitetit juridik më 1 dhjetor 2009.[7][8]

Selitë kryesore institucionale të BE-së ndodhen në Bruksel, ndërsa Parlamenti Evropian zhvillon seanca plenare edhe në Strasburg dhe mban pjesë të veprimtarisë së tij në Luksemburg. President i Këshillit Evropian është António Costa, presidente e Komisionit Evropian është Ursula von der Leyen dhe presidente e Parlamentit Evropian është Roberta Metsola.[2][9][10][4][5]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pas Luftës së Dytë Botërore, një pjesë e shteteve evropiane filloi të ndërtonte forma të reja bashkëpunimi për të shmangur konfliktet e reja dhe për të forcuar rindërtimin ekonomik. Më 9 maj 1950, Robert Schuman paraqiti deklaratën që u bë themeli politik i integrimit evropian. Një vit më pas u nënshkrua Traktati i Parisit, i cili krijoi Bashkësinë Evropiane të Qymyrit dhe Çelikut mes Belgjikës, Francës, Gjermanisë Perëndimore, Italisë, Luksemburgut dhe Holandës.[7][11]

Një hap tjetër vendimtar u hodh me Traktatet e Romës të vitit 1957, të cilat krijuan Komunitetin Ekonomik Evropian dhe Euratom-in. Gjatë dekadave të mëvonshme, bashkëpunimi u zgjerua si në aspektin gjeografik, ashtu edhe në thellësi politike e juridike. Më 1 janar 1993 u vu në veprim tregu i përbashkët, ndërsa po atë vit Traktati i Mastrihtit krijoi formalisht Bashkimin Evropian dhe qytetarinë e tij.[8][3]

Më 1 dhjetor 2009 hyri në fuqi Traktati i Lisbonës, i cili reformoi në mënyrë të rëndësishme arkitekturën institucionale të Bashkimit, i dha atij personalitet juridik dhe hoqi sistemin e mëparshëm të shtyllave. Deri tani kanë ndodhur shtatë zgjerime; zgjerimi më i fundit ndodhi më 1 korrik 2013 me hyrjen e Kroacisë. Më 31 janar 2020 Mbretëria e Bashkuar u largua nga Bashkimi Evropian, duke e kthyer numrin e shteteve anëtare në 27.[7][12][13]

Shtetet anëtare dhe zgjerimi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Bashkimi Evropian është zgjeruar në shtatë valë, duke kaluar nga gjashtë shtete themeluese në 27 shtetet anëtare të sotme. Vetë Bashkimi Evropian e përkufizon zgjerimin si procesin përmes të cilit shtete të reja evropiane i bashkohen unionit pasi plotësojnë një sërë kushtesh politike, ekonomike dhe administrative. Në praktikë, ky proces zhvillohet në disa etapa: paraqitja e kërkesës për anëtarësim, marrja e statusit të vendit kandidat, hapja e negociatave të aderimit dhe, në fund, anëtarësimi i plotë.[14][15]

Deri më sot, zgjerimi i Bashkimit Evropian ka ndodhur në vitet 1958, 1973, 1981, 1986, 1995, 2004, 2007 dhe 2013. Zgjerimi më i madh ishte ai i vitit 2004, kur në BE u bashkuan dhjetë shtete të Evropës Qendrore, Lindore dhe Mesdhetare, ndërsa zgjerimi më i fundit ishte pranimi i Kroacisë më 1 korrik 2013.[16]

Në vitin 2026, Bashkimi Evropian përbëhet nga 27 shtete anëtare. Njëzet e një prej tyre bëjnë pjesë në eurozonë, ndërsa 25 nga 27 shtetet anëtare të BE-së marrin pjesë në hapësirën Shengen; përjashtim bëjnë Qiproja dhe Irlanda, ndërsa Bullgaria iu bashkua eurozonës më 1 janar 2026 dhe Bullgaria me Rumaninë hapësirës Shengen më 31 mars 2024.[17][18][19]

Tabela e mëposhtme përmbledh për secilin shtet datën e hyrjes në BE, popullsinë më 1 janar 2025, PBB-në për frymë në vitin 2023, si edhe pjesëmarrjen në eurozonë dhe në hapësirën Shengen. Për arsye krahasueshmërie është përdorur PBB-ja për frymë dhe jo PBB-ja totale; të dhënat bazohen në faqet zyrtare të BE-së për secilin shtet anëtar, të cilat mbështeten në Eurostat për popullsinë dhe treguesit ekonomikë.[20][21]

Shteti Hyrja në BE Popullsia
(1 janar 2025)		 PBB për frymë
(€; 2023)		 Eurozona Shengen
Austria Austria 1 janar 1995 9 197 213 45 700 1999 1997
Belgjika Belgjika 1 janar 1958 11 900 123 44 800 1999 1995
Bullgaria Bullgaria 1 janar 2007 6 437 360 24 300 2026 2024
Kroacia Kroacia 1 korrik 2013 3 874 350 29 000 2023 2023
Qipro Qipro 1 maj 2004 979 865 35 900 2008 Jo (në proces aderimi)
Republika Çeke Republika Çeke 1 maj 2004 10 909 500 34 500 Jo 2007
Danimarka Danimarka 1 janar 1973 5 992 734 47 800 Jo (opt-out) 2001
Estonia Estonia 1 maj 2004 1 369 995 30 500 2011 2007
Finlanda Finlanda 1 janar 1995 5 635 971 40 000 1999 2001
 Franca 1 janar 1958 68 635 943 37 800 1999 1995
Gjermania Gjermania 1 janar 1958 83 577 140 44 200 1999 1995
Greqia Greqia 1 janar 1981 10 409 547 26 400 2001 2000
Hungaria Hungaria 1 maj 2004 9 539 502 29 400 Jo 2007
flamuri Irlanda 1 janar 1973 5 439 898 81 200 1999 Jo (opt-out)
Italia Italia 1 janar 1958 58 934 177 37 600 1999 1997
 Letonia 1 maj 2004 1 856 932 27 100 2014 2007
Lituania Lituania 1 maj 2004 2 890 664 33 000 2015 2007
Luksemburgu Luksemburgu 1 janar 1958 681 973 92 200 1999 1995
Malta Malta 1 maj 2004 574 250 40 900 2008 2007
Holanda Holanda 1 janar 1958 18 044 027 50 800 1999 1995
Polonia Polonia 1 maj 2004 36 497 495 29 600 Jo 2007
flamuri Portugalia 1 janar 1986 10 749 635 30 800 1999 1995
Rumania Rumania 1 janar 2007 19 036 031 29 700 Jo 2024
Sllovakia Sllovakia 1 maj 2004 5 419 451 28 400 2009 2007
Sllovenia Sllovenia 1 maj 2004 2 130 850 35 000 2007 2007
Spanja Spanja 1 janar 1986 49 077 984 34 500 1999 1995
Suedia Suedia 1 janar 1995 10 587 710 42 900 Jo 2001

Vendet kandidate dhe kandidatët potencialë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Procesi aktual i zgjerimit përfshin nëntë vende kandidate zyrtare — Shqipëria, Bosnjë dhe Hercegovina, Gjeorgjia, Moldavia, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut, Serbia, Turqia dhe Ukraina — ndërsa Kosova mbetet kandidat potencial. Ecuria e këtyre vendeve nuk është e njëjtë: disa prej tyre kanë vite që negociojnë me Bashkimin Evropian, ndërsa të tjerat kanë marrë së fundi statusin e kandidatit ose sapo kanë hapur negociatat.[22][23][24][25][26][27][28][29][30][31][32]

Në mënyrë të veçantë, Mali i Zi dhe Serbia ndodhen prej kohësh në fazën e negociatave, Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut i hapën ato në vitin 2022, Moldavia dhe Ukraina në vitin 2024, ndërsa për Bosnjë dhe Hercegovinën Këshilli Evropian dha dritën jeshile politike për hapjen e negociatave në mars 2024. Në të kundërt, procesi i aderimit të Gjeorgjisë ka hyrë në një ndalesë de facto që nga viti 2024, ndërsa negociatat me Turqinë janë në ngecje që nga qershori 2018.[33][34][35][36]

Vendi Kërkesa për anëtarësim Statusi kandidat Hapja e negociatave Gjendja aktuale
Shqipëria Shqipëria prill 2009 qershor 2014 korrik 2022 Të gjashtë grupkapitujt negociues janë hapur; negociatat e anëtarësimit janë në vijim.
Bosnja dhe Hercegovina Bosnja dhe Hercegovina shkurt 2016 dhjetor 2022 mars 2024
(vendim politik për hapje)		 Korniza negociuese pritet të miratohet pasi të plotësohen hapat përkatës të kërkuar nga BE-ja.
Gjeorgjia Gjeorgjia mars 2022 dhjetor 2023 — Procesi i aderimit ka hyrë në një ndalesë de facto që nga viti 2024.
Moldavia Moldavia mars 2022 qershor 2022 25 qershor 2024 Negociatat janë hapur zyrtarisht.
Mali i Zi Mali i Zi dhjetor 2008 dhjetor 2010 qershor 2012 Negociatat janë në vijim; deri tani janë hapur 33 kapituj.
Maqedonia e Veriut Maqedonia e Veriut mars 2004 dhjetor 2005 korrik 2022 Negociatat janë në vijim.
Serbia Serbia dhjetor 2009 mars 2012 janar 2014 Negociatat janë në vijim; deri tani janë hapur 22 kapituj.
Turqia Turqia prill 1987 dhjetor 1999 tetor 2005 Negociatat janë në ngecje që nga qershori 2018.
Ukraina Ukraina 28 shkurt 2022 23 qershor 2022 25 qershor 2024 Negociatat janë hapur zyrtarisht.

Kandidatët potencialë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Aktualisht, Kosova nuk ka statusin e vendit kandidat, por konsiderohet nga Bashkimi Evropian si kandidat potencial. Ajo paraqiti kërkesën për anëtarësim në dhjetor 2022, por ende nuk i është dhënë statusi i kandidatit dhe nuk janë hapur negociata të aderimit.[37][38]

Vendi Kërkesa për anëtarësim Statusi Hapja e negociatave Gjendja aktuale
Kosova Kosova dhjetor 2022 Kandidat potencial — Në pritje të statusit të vendit kandidat.

Institucionet

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Bashkimi Evropian ka një rend institucional të veçantë. Ai përbëhet nga 7 institucione, 9 organe të Bashkimit dhe më shumë se 30 agjenci të decentralizuara. Katër institucionet kryesore që përcaktojnë agjendën dhe prodhojnë pjesën më të madhe të veprimtarisë ligjvënëse e ekzekutive janë Parlamenti Evropian, Këshilli Evropian, Këshilli i Bashkimit Evropian dhe Komisioni Evropian.[2][3]

Parlamenti Evropian përfaqëson qytetarët e shteteve anëtare dhe zgjidhet drejtpërdrejt çdo pesë vjet. Ai ka 720 deputetë dhe ushtron funksione legjislative, mbikëqyrëse dhe buxhetore. Së bashku me Këshillin e Bashkimit Evropian, Parlamenti miraton pjesën më të madhe të legjislacionit të Bashkimit.[9]

Këshilli Evropian mbledh krerët e shteteve ose të qeverive të vendeve anëtare. Ai përcakton drejtimin e përgjithshëm politik dhe përparësitë strategjike të Bashkimit, por zakonisht nuk miraton vetë ligje. Presidenti aktual i tij është António Costa, i cili mori detyrën më 1 dhjetor 2024.[4][2]

Këshilli i Bashkimit Evropian përfaqëson qeveritë e shteteve anëtare. Në të mblidhen ministrat kombëtarë sipas fushës përkatëse për të miratuar ligje dhe për të bashkërenduar politikat. Në shumicën e rasteve vendimet merren me shumicë të cilësuar, ndërsa në fusha më të ndjeshme, si politika e jashtme dhe tatimet, kërkohet unanimitet.[39]

Komisioni Evropian është organi kryesor ekzekutiv i Bashkimit. Ai përfaqëson interesin e përgjithshëm të BE-së, propozon legjislacion të ri, zbaton politikat dhe buxhetin e përbashkët dhe mbikëqyr respektimin e së drejtës së Bashkimit. Ai përbëhet nga një komisioner për secilin shtet anëtar dhe drejtohet nga Ursula von der Leyen.[10]

Tre institucionet e tjera të Bashkimit janë Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian, Banka Qendrore Evropiane dhe Gjykata Evropiane e Auditorëve. Ato plotësojnë funksionet gjyqësore, monetare dhe të kontrollit financiar të Bashkimit.[2]

Tregu i brendshëm dhe qytetaria

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Një nga arritjet themelore të Bashkimit Evropian është tregu i brendshëm. Ai bazohet në lëvizjen e lirë të mallrave, shërbimeve, kapitalit dhe personave. Kjo do të thotë se, me përjashtimet e parashikuara nga e drejta e Bashkimit, qytetarët dhe ndërmarrjet mund të lëvizin, të punojnë, të studiojnë, të investojnë dhe të tregtojnë në të gjithë hapësirën e tregut të përbashkët pa pengesa teknike, ligjore dhe burokratike të panevojshme.[40][8]

Qytetaria e Bashkimit, e futur me Traktatin e Mastrihtit, u jep shtetasve të vendeve anëtare një sërë të drejtash plotësuese krahas shtetësisë kombëtare. Midis tyre përfshihen e drejta për të lëvizur dhe qëndruar lirshëm në territorin e shteteve anëtare, e drejta për të votuar dhe për t’u zgjedhur në zgjedhjet vendore dhe evropiane në shtetin e qëndrimit, si dhe mbrojtja nga përfaqësitë diplomatike të vendeve të tjera anëtare kur vendi i shtetësisë nuk është i përfaqësuar.[40]

Euro dhe zona Shengen

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Euro u hodh në përdorim si monedhë kontabël në vitin 1999 dhe hyri në qarkullim fizik në vitin 2002. Në vitin 2026 ai është monedha zyrtare e 21 prej 27 shteteve anëtare të Bashkimit Evropian, duke përbërë kështu eurozonën. Përdorimi i monedhës së përbashkët konsiderohet një nga shenjat më të dukshme të integrimit evropian.[6][3]

Zona Shengen lejon lëvizjen pa kontrolle kufitare të brendshme në pjesën më të madhe të Evropës. Në vitin 2026, 25 nga 27 shtetet anëtare të Bashkimit Evropian janë pjesë e kësaj hapësire; përjashtim bëjnë Qipro dhe Irlanda. Bullgaria dhe Rumania iu bashkuan më së fundi hapësirës Shengen në mars 2024. Në këtë zonë marrin pjesë edhe katër shtete joanëtare të BE-së: Islanda, Lihtenshtajni, Norvegjia dhe Zvicra.[3]

Simbolet

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Simbolet kryesore të Bashkimit Evropian janë flamuri me dymbëdhjetë yje të artë në sfond blu, himni i tij instrumental i bazuar në Ode to Joy, motoja "United in diversity" dhe Dita e Evropës, e cila kremtohet çdo vit më 9 maj në përkujtim të Deklaratës Schuman të vitit 1950. Flamuri dhe himni u përdorën zyrtarisht në nivel evropian në vitin 1985, ndërsa motoja u miratua në vitin 2000.[1][11]

Ekonomia, roli ndërkombëtar dhe prioritetet

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Bashkimi Evropian është një nga ekonomitë më të mëdha në botë. Prodhimi i tij i përgjithshëm i brendshëm arrin gati 18 trilionë euro, ndërsa Bashkimi përbën eksportuesin më të madh botëror të mallrave të prodhuara dhe të shërbimeve dhe përfaqëson rreth 14% të tregtisë botërore të mallrave. Tregu i tij i përbashkët dhe pesha e tij ekonomike i japin një rol të rëndësishëm në tregtinë ndërkombëtare dhe në rregullimin ekonomik global.[3]

Në planin politik, Bashkimi Evropian synon të promovojë paqen, demokracinë, shtetin e së drejtës, mbrojtjen e të drejtave themelore dhe zhvillimin e qëndrueshëm. Ndër prioritetet e ciklit politik 2024–2029 përfshihen një Evropë e lirë dhe demokratike, një Evropë më e sigurt, një ekonomi më konkurruese, menaxhimi i zgjerimit dhe forcimi i rolit të Bashkimit në botë. Bashkimi është zotuar gjithashtu të bëhet kontinenti i parë klimatikisht neutral deri në vitin 2050.[41][3]

Shiko edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. 1 2 3 "Symbols". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  2. 1 2 3 4 5 "Types of institutions, bodies and agencies". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Key facts and figures". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  4. 1 2 3 "Biography of António Costa, President of the European Council". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  5. 1 2 3 "Presidents of the European institutions". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  6. 1 2 3 "Countries using the euro". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  7. 1 2 3 "History of the EU". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  8. 1 2 3 "History of the European Union – 1990-99". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  9. 1 2 "European Parliament – roles and powers". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  10. 1 2 "European Commission – what it does". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  11. 1 2 "Europe Day – May 9". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  12. ↑ "EU enlargement". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  13. ↑ "History of the European Union – 2020 to today". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  14. ↑ "EU enlargement". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  15. ↑ "How EU enlargement works". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  16. ↑ "Timeline - Accession of EU member states". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  17. ↑ "EU countries". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  18. ↑ "Countries using the euro". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  19. ↑ "Travelling in the EU". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  20. ↑ "Population and population change statistics". Eurostat (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  21. ↑ "National accounts and GDP". Eurostat (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  22. ↑ "EU enlargement". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  23. ↑ "Albania". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  24. ↑ "Bosnia and Herzegovina". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  25. ↑ "Georgia". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  26. ↑ "Moldova". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  27. ↑ "Montenegro". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  28. ↑ "North Macedonia". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  29. ↑ "Serbia". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  30. ↑ "Türkiye". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  31. ↑ "Ukraine". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  32. ↑ "Council document referring to Kosovo as a potential candidate". Council of the European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  33. ↑ "European Council conclusions on enlargement and reforms, 14 December 2023". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  34. ↑ "European Council conclusions, 21 and 22 March 2024". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  35. ↑ "EU opens accession negotiations with Ukraine". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  36. ↑ "EU opens accession negotiations with Moldova". Consilium (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  37. ↑ "2025 Communication on EU enlargement policy". Council of the European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  38. ↑ "Document referring to Kosovo as a potential candidate". Council of the European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  39. ↑ "Council of the European Union – role". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  40. 1 2 "Achievements and benefits". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.
  41. ↑ "European Union priorities 2024-2029". European Union (në anglisht). Marrë më 21 prill 2026.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  • Uebfaqja zyrtare e Bashkimit Evropian
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Bashkimi_Evropian&oldid=2964239"