Mehdi bej Frashëri

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Mehdi bej Frashëri
Mehdi Frashëri.jpg
Kryeministër dhe zëvendësisht Ministër i Drejtësisë i Shqipërisë
21 tetor, 1935 – 5 mars, 1936
Paraardhësi: Pandeli Evangjeli; Vasil Avrami si min. i Drejtësisë
Pasardhësi: Kostaq Kota; Thoma Orollogai si min. i Drejtësisë
Ministër i Punëve të Brendshme (edhe zv. i F. Dibrës 1920-1921)
25 dhjetor, 1918 – 25 dhjetor, 1918
Paraardhësi: Eshref Frashëri, drejtor i Punëve Botore
Pasardhësi: Ahmet Zogu
Ministër i Punëve Botore, pas 10 gushtit Ministër i Bujqësisë
11 korrik – 16 tetor, 1921
Paraardhësi: Sami bej Vrioni
Pasardhësi: Zija Dibra
Ministër i Ekonomisë Kombëtare
6 mars, 1930 – 11 prill, 1931
Paraardhësi: Musa Juka
Pasardhësi: Pandeli Evangjeli, korrik Sait bej Toptani
Të dhënat personale
Lindi më: 28 shkurt, 1872
Lindi në: Frashër, Perandoria Osmane, sot Shqiperia
Vdiq më: 25 maj, 1963
Vdiq në: Roma, Itali
Kombësia: Shqiptare
Profesioni: Politikan, Diplomat
Shkolla e kryer: Mülkiye, Stamboll
Grada shkencore: politolog-ekonomist
Bashkëshortja Nejre Frashëri-Biçaku (25 maj 1885 – 13 gusht 1969)
Fëmijë Ragipi, Medihaja e Vehbiu
Feja: musliman bektashi


Mehdi bej Frashëri (Frashër, 28 shkurt 1872 - Romë, 20 maj 1963) ishte nëpunës në administratën osmane, politikan[1] e shkrimtar shqiptar. Firmëtar i deklaratës së pavarësisë[2]. Shquhej për kulturën e tij politike, kryesisht në fushën e të drejtës ndërkombëtare.

Jeta[redakto | redakto tekstin burimor]

Prej degës së Velibejllinjve të familjeve të Frashërit, i ati Ragip beu i martuar me Aishenë e Hasan Çaçit ishte kajmekam në Meçovë. Patën pesë fëmijë: Mehdiun, Ganiun, Tekiun, Arzikon, dhe Hatixhenë[3]. I ati i tyre u vra nga grekët më 1879[4].

Në kohën që ndodhi internimi i familjes nga Frashëri për në Anadoll, Mehdiu ishte nxënës në shkollën e mesme të qytetit të Manastirit, të cilën e mbaroi me rezultate të larta në vitin 1894. Pas mbarimit të kësaj shkolle, Mehdiu fitoi një të drejtë studimi për të ndjekur mësimet në Shkollën Civile të Administratës Mbretërore "Mülkiye-i-Sehahané" në Stamboll për Shkenca Politike-Administrative, ku u diplomua në vitin 1897. Gjatë kohës kur ishte student, ndihmonte në përhapjen e të përkohshmes "Albania" botuar nga Faik Konica[4].

Krejt i ri Mehdiu ndërmori një karrierë të shkëlqyer në administratën osmane, duke u emëruar së pari si atashe pranë qeveritarit të ishujve të Arkipelagut – ku shërbeu deri në 1901, mandej e në Peqin me detyrën e kajmekamit/nënprefektit deri në vitin 1903 dhe nënprefekt në Ohër deri në 1906.

Më pas emërohet prefekt në Thrakí ku qëndron deri në shpalljen e Kushtetutës, në korrik të 1908. Më 7 dhetor 1908 bëhet prefekt në Serres (Maqedoni), duke mbajtur këtë detyrë deri në shtator të 1909-s. Më pas emërohet prefekt i Senidjes (sanxhaku i Novipazarit) e prej këtu dërgohet si qeveritar në Samsun. Më 1911 emërohet mytesarrif i Jeruzalemit, kurse në janar 1912 ngarkohet edhe me detyrën e Nën-Komisarit të Lartë të Perandorisë në Egjipt.

Jep dorëheqjen më 28 nëntor 1912 dhe kthehet në Egjipt ku qëndron deri në prill të vitit 1913, prej aty kthehet në atdheun e tij që sapo ishte mëvetësuar. Me të mbërritur, kryen detyrën e prefektit të Beratit[5] dhe më tej zgjidhet si përfaqësues i qeverisë pranë Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit, detyrë që e mban deri në shtator të 1914-s.

Me ardhjen e Princ Vidit emërohet kryebashkiak i Durrësit. Me revoltat, zhvendoset në Lozanë ku gjen Mit'hat beun. Pas një përpjekjeje për kthim në atdhe mbarim të Luftës I Botërore internohet në Shën Mitër Koronë, ku jep lëndën e gjuhës dhe letërsisë shqipe në kolegjin e mirënjohur arbëresh[6]. Me qeverinë Përmeti emërohet ministër i Punëve të Brendshme dhe më pas si delegat i Shqipërisë në Konferencën e Paqes në Paris.

Pas Kongresit të Lushnjës, në funksionin e Ministrit të Brendshëm, Mehdi Frashëri dha një kontribut të madh në organizimin e mbajtjen e zgjedhjeve parlamentare të vitit 1921, pas të cilave ai u zgjodh deputet. Në atë kohë ai bashkëpunoi ngushtë me degët ekonomike të vendit dhe me iniciativën e tij personale bëri të mundur ndryshimin e monedhës shqiptare nga "Leka i madh" në "Lek". Në atë periudhë, kur po hidheshin themelet e para të shtetit të ri shqiptar, Mehdi Frashëri kryesoi të gjitha komisionet parlamentare për hartimin e ligjeve (kodeve) ekonomike dhe ishte i pari që paraqiti nevojën e reformës agrare e themelimin e një Banke në Shqipëri. Nga viti 1923 e deri në vitin 1939, me disa ndërprerje të shkurtra, Mehdi Frashëri ishte në funksionin e deputetit të Parlamentit shqiptar dhe përfaqësuesit të Shqipërisë pranë Lidhjes së Kombeve në Gjenevë të Zvicrës.

Në vitin 1929 u zgjodh në postin e Kryetarit të Këshillit të Shtetit dhe më 1935, Mbreti Zog e thirri dhe e emëroi në postin e Kryeministrit të Shqipërisë. Caktimi i tij në atë detyrë nga ana e Mbretit Zog u bë me qëllim që të kalonte situata e vështirë në të cilën ndodhej vendi. Ardhja e Mehdi Frashërit në krye të qeverisë shqiptare, asokohe u përshëndet nëpërmjet shtypit edhe nga Át Gjergj Fishta, u konsiderua si një qeveri me frymë thellësisht liberale dhe e kohës.

Programi i kryeministrit ishte i përbamë prej 16 projekt-ligjesh e prej po aq sqarimesh, por mbi të gjitha po inaguronte një mënyrë krejt të re komunikimi politik në Shqipëri: ai ia bënte të ditur popullit projekt-ligjet e nuk u mjaftonte me shpall ligjet e aprovuara, siç kishin bërë qeveritë e mëparshme. Reformat që mëtonte të bënte qenë: individualizimi i dhjetë plagëve të bujkut shqiptar, organizimin e shoqërive bujqësore, luftën kundër fajdexhijve dhe spekulatorëve, krijimin e Bankës Bujqësore, transformimin e të dhjetave në detyrime fiskale, stabilizimin e çmimeve në tregun e mbrendshëm, krijimi i kapitalit industrial në një klimë shoqnore e politike liberale. Qeveria dështoi e Zogu ngarkoi Koço Kottën me formue një qeveri të re[6].

Më 6 prill të vitit 1939 kur Italia filloi agresionin fashist ndaj Shqipërisë, Mehdi bej Frashëri, i cili në atë kohë ishte deputet i Parlamentit Shqiptar, u takua me Mbretin Zog që e kishte mikun më të ngushtë dhe i kërkoi atij që të fillonte rezistenca e armatosur ndaj italianëve duke i thënë që Shqipëria nuk duhej të ndiqte shembullin e Tunizisë, e cila nuk shtiu asnjë pushkë kur u pushtua nga Italia. Pas takimit me Mbretin Zog, Mehdi bej Frashëri shkoi dhe kreu një takim me Ministrin Fuqiplotë të Italisë në Tiranë, duke i kërkuar atij që të ndërhynte pranë Qeverisë së tij që Musolini të tërhiqte ultimatumin që i kishte dhënë Qeverisë shqiptare. Mbasi nuk e bindi dot atë, Mehdi beu ndërmori dhe disa takime të tjera me trupin diplomatik të akredituar në Tiranë, duke u kërkuar atyre që të ndërhynin pranë qeverive përkatëse me qëllim që të dënohej agresioni fashist që Italia po ndërmerrte ndaj një vendi të vogël e sovran siç ishte Shqipëria.

Në mëngjesin e 7 prillit 1939, kur u dha lajmi se anijet luftarake italiane mbërritën në Portin e Durrësit, Mehdi bej Frashëri shkoi në Radio-Tirana dhe që andej me anë të një fjalimi iu drejtua gjithë popullit shqiptar duke i bërë thirrje që të ngrihej me armë kundër pushtimit fashist. Gjatë atij fjalimi, i cili u ndoq me interes të madh nëpërmjet radios nga mijëra qytetarë, Mehdi beu, duke folur në emër të popullit shqiptar, e quajti Musolinin dhe trupat e tij "Atila oksidental, modern dhe i motorizuar".

Pas atij fjalimi patriotik dhe tepër prekës Mehdi Beu nuk u largua nga Shqipëria, ndonëse i kishte të gjitha mundësitë, por preferoi dhe u fut në Legatën turke në Tiranë, duke u kërkuar atyre strehim politik. Më pas autoritetet italiane që u vendosën në Shqipëri, duke e konsideruar Mehdi beun si një antifashist e person politik me mjaft rrezikshmëri dhe kundërshtar potencial të tyre, e internuan atë në Itali duke e mbyllur në kampet e përqendrimit, ku ai qëndroi deri në vitin 1943. Në 1943 kur kapitulloi Italia dhe në Shqipëri hynë trupat gjermane, disa figura të politikës shqiptare të asaj kohe, si Rexhep Krasniqi, Xhafer Deva, Bedri Pejani etj, gjatë bisedimeve që patën me përfaqësuesin fuqiplotë të Hitlerit në Ballkan (Nojbauer) i kërkuan atij që të ndërhynte pranë Qeverisë së tij që Mehdi Frashëri, i cili ndodhej i internuar në Itali, të sillej në Tiranë për të kryesuar Këshillin e Lartë të Regjencës, pasi ai konsiderohej si një nga politikanët më të aftë që kishte Shqipëria në atë kohë. Autoritetet gjermane u bindën për këtë dhe e sollën Mehdi Frashërin në Tiranë dhe ai, së bashku me Lef Nosin, at Anton Harapin dhe Fuat Dibrën, të cilët konsideroheshin si persona politikë me të kaluar të pastër, kryesuan Këshillin e Lartë të Regjencës, i cili u zgjodh pas mbajtjes së një Kuvendi Kushtetues, ku për herë të parë morën pjesë me mandat të rregullt dhe përfaqësuesit e Kosovës.

Në funksionin e anëtarit të Këshillit të Lartë të Regjencës, Mehdi Frashëri qëndroi deri në fillimin e nëntorit të vitit 1944. Gjatë asaj periudhe, si dhe më përpara, në vitet e Monarkisë, Mehdi Frashëri ka banuar në Tiranë në një shtëpi tek Rruga e Dibrës të cilën ia kishte marrë me qera familjes Petrela, pasi shtëpinë e tij (vila ku sot ndodhet rezidenca e Ambasadës Ruse) ai e kishte lëshuar me qira për të përballuar jetesën e familjes.

Në fillimin e nëntorit 1944, kur forcat partizane të Enver Hoxhës po përgatiteshin të sulmonin Tiranën, Mehdi Frashëri, së bashku me gruan e tij Nejre (Biçaku) dhe tre fëmijët Vehbiun, Medihan dhe Ragipin u largua nga Shqipëria dhe nëpërmjet Shkodrës kaluan dhe u vendosën në Itali, e cila në atë kohë kontrollohej nga Forcat Aleate.

Në Itali, Mehdi Frashëri me familjen e tij përfituan statusin e azilantit politik dhe kur mbërritën në Romë u vendosën në një apartament (afër stacionit të trenit) në Piazza "Regina Margherita". Në atë periudhë Mehdi Bej Frashëri ishte në moshë të thyer (75 vjeç) dhe nuk preferoi të vazhdonte më politikën, por iu përkushtua vetëm veprimtarisë studimore, duke hartuar një Histori të Shqipërisë e cila i mbeti në dorëshkrim, pasi nuk arriti që ta botonte dot. Gjatë gjithë karrierës së tij politike Mehdi Frashëri arriti të botonte rreth 600 artikuj publicistikë e studimorë në gazeta e revista të ndryshme, si dhe disa libra si "Koka e Prerë e Ali Pashë Tepelenës", "Tirana Kryeqytet i Shqipërisë", etj.

Mehdi Bej Frashëri vdiq në shtëpinë e tij në Romë në 25 maj të vitit 1963 kur ishte 91 vjeç dhe në varrimin e tij, ku fjalën e rastit e mbajti Dhimitër Berati, morën pjesë shumë personalitete politike të diasporës shqiptare në Europë e Amerikë, si dhe disa përfaqësues të trupit diplomatik të akredituar në Itali.

Vepra[redakto | redakto tekstin burimor]

Ka shkruar në kujtimet e tij se qe nismëtari i Protokollit të Korfuzit, me të cilin qeveria shqiptare e Durrësit pranonte autonominë e Vorio-Epirit, Korçë-Gjirokastër, si krahinë greke dhe me një protokoll tjetër autonominë e Himarës. Dihet se këtë akt qeveria shqiptare e Durrësit e konsideroi kapitullim.

Ishte përfaqësues i Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë, ku mbrojti me dinjitet të drejtat e minoritetit shqiptar në Çamëri që shkeleshin nga qeveria greke. Më 1925 ai pranoi të bashkëpunonte me Ahmet Zogun.

Është autor romanesh, dramash, tragjedish, u shqua si publicist dhe si përkthyes në shqip, turqisht, frëngjisht. Me 1935-1936, Mehdi Frashëri u bë, për një periudhe gati njëvjeçare, kryeministër i Shqipërisë. Si kryeministër ai ndoqi një politikë deri diku “liberale”. Akti më pozitiv i jetës politike të Mehdi Frashërit ishte thirrja që ai i drejtoi opinionit shqiptar dhe botëror më 7 prill 1939, me të cilën denonconte haptas pushtimin ushtarak fashist italian të Shqipërisë dhe paralajmëronte Evropën për pasojat negative që do të kishte ky pushtim në arenën ballkanike.[2] Roma nuk e burgosi, por e largoi Mehdi Frashërin nga Shqipëria me një qëndrim të detyrueshëm në Romë. Me qëndrimin e tij të hapur kundër okupacionit, Mehdi Frashëri fitoi një simpati të madhe në opinionin publik shqiptar. Në periudhën e pranisë së trupave naziste, pas kapitullimit të ushtrive italiane në shtator 1943 më 16 shtator u bë e mundur të kuvendonte me të plotfuqishmin e Reich-ut në Europën Juglindore, Hermann Neubacher me majorin Franz von Scheiger dhe Herr Schliep. U vendos që shteti shqiptar të kish një pavarësi nën suzerenitetin nazist, si Shteti i Pavarur Kroat. I parashtruan qeverisë shqiptare tri kërkesa: 1. Dorëzimin e arit numizmatik të Bankës Kombëtare "për arsye sigurie". 2. Dorëzimin e arkivit të dorëshkrimeve kishtare të mitropolisë së Beratit, gjithashtu "për arsye sigurie". 3. Dorëzimin e listave të hebrenjve rezidentë dhe të ardhur në Shqipëri. Floriri i Bankës Kombëtare përfundoi shumë shpejt në duart e ushtrisë naziste. Dy dorëshkrimet më të vjetra të mitropolisë së Beratit (Beratinus-1 dhe Beratinus-2) u fshehën nga këshilli kishtar dhe mbetën të fshehur e të zhdukur edhe për tri dekada pas çlirimit. Kurse listat e hebrenjve nuk u dorëzuan asnjëherë[7].

Burime[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Ligjvënësit shqiptarë 1920-2005 - Republika e Shqipërisë KUVENDI . Tiranë 2005
  2. ^ a b Deklarata
  3. ^ Frashëri A. & Frashëri N., Frashëri në Historinë e Shqipërisë, SHBLSH e Re, Tiranë, fq. 181.
  4. ^ a b (Anglisht) Özdalga E., Late Ottoman society: the intellectual legacy, studimet SOAS/RoutledgeCurzon të Lindjes së Mesme. 3. Routledge. fq. 301-302. ISBN 0-415-34164-7
  5. ^ Dervishi K., Kryeministrat dhe ministrat e shtetit shqiptar në 100 vjet, Tiranë: "55", 2012. fq. 125. ISBN 978-9943-56-22-5
  6. ^ a b Ndreca A., Vorre të harrueme shqiptarësh në Romë: Shefqet Verlaci, Ali Këlcyra, Mehdi Frashëri, Mapo. - Nr. 578, 22 maj, 2012, f. 11.
  7. ^ Shaban Sinani: Hebrenjtë në Shqipëri ─ Prania dhe shpëtimi, "Naimi" Tiranë 2009 ff. 142-144