Berlini

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Berlin)
Jump to navigation Jump to search
Berlin
Berlin
Porta e Brandenburgut (lart), Rotes Rathaus (në mes majtas), Kisha Përkujtimore (në mes djathtas), Ndërtesa Reichstag (poshtë)
Porta e Brandenburgut (lart), Rotes Rathaus (në mes majtas), Kisha Përkujtimore (në mes djathtas), Ndërtesa Reichstag (poshtë)
Flamuri i Berlin
Stema Berlin
Berlini is located in Earth
Berlini
Berlini (Earth)
Koordinatat: Lua error te package.lua te rreshti 80: module 'Module:ISO 3166/data/DE' not found.
VendiFlag of Germany.svg Gjermania
LandiBerlin
Qeveria
 • BodyAbgeordnetenhaus of Berlin
 • Kryetari qeverisësFranziska Giffey (SPD (Stampa:Polparty)
Sipërfaqja
 • Kryeqytet, shtet dhe komunë891,7 km2 (344,3 sq mi)
Lartësia mbidetare
34 m (112 ft)
Popullsia
 (31 dhjetor 2020)
 • Kryeqytet, shtet dhe komunë3.769.495
 • Sipërfaqja urbane4.473.101
 • Metro6.144.600
Emri i banorëveBerliner (m), Berlinerin (f) (Gjermanisht)
Zona kohoreUTC+01:00 (CET)
 • Verës (DST)UTC+02:00 (CEST)
Prefiksi030
Kodi ISO 3166DE-BE
TargatB
PBR€155 miliardë (2020)[4]
GRP per capita€41,000 (2020)
GeoTLD.berlin
HDI (2018)0.950[5]
very high · e 2-ta
Faqja zyrtarewww.berlin.de/en/

Berlin ( /b ɜːr l ɪ n / bur-LIN, Gjermanisht: [bɛʁˈliːn] [6] është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Gjermanisë si nga sipërfaqja ashtu edhe nga popullsia. [7] [8] 3.7 milionë banorët e tij e bëjnë atë qytetin më të populluar të Bashkimit Evropian, sipas popullsisë brenda kufijve të qytetit. [9] Një nga gjashtëmbëdhjetë shtetet përbërëse të Gjermanisë, Berlini është i rrethuar nga shteti i Brandenburgut dhe i afërt me Potsdamin, kryeqytetin e Brandenburgut. Zona urbane e Berlinit, e cila ka një popullsi prej rreth 4.5 milionë banorë, është zona e dytë urbane më e populluar në Gjermani pas Ruhrit . Rajoni i kryeqytetit Berlin-Brandenburg ka mbi gjashtë milionë banorë dhe është rajoni i tretë më i madh metropolitan i Gjermanisë pas rajoneve Rhine-Ruhr dhe Rhine-Main . [10]

Berlini shtrihet në brigjet e Spree, i cili derdhet në Havel (një degë e Elbës ) në lagjen perëndimore të Spandaut . Ndër karakteristikat kryesore topografike të qytetit janë liqenet e shumta në lagjet perëndimore dhe juglindore të formuara nga Spree, Havel dhe Dahme, më i madhi prej të cilëve është Liqeni Müggelsee . Për shkak të vendndodhjes së tij në Rrafshin Evropian, Berlini është i ndikuar nga një klimë e butë sezonale . Rreth një e treta e sipërfaqes së qytetit është e përbërë nga pyje, parqe, kopshte, lumenj, kanale dhe liqene. [11] Qyteti shtrihet në zonën e dialektit të gjermanishtes qendrore,dialekti i Berlinit është një variant i dialekteve lusatiane-marshiane të reja.

I dokumentuar për herë të parë në shekullin e 13-të dhe në kryqëzimin e dy rrugëve të rëndësishme historike tregtare, [12]Berlini u bë kryeqyteti i Margraviatit të Brandenburgut (1417 – 1701), i Mbretërisë së Prusisë (1701-1918), i Perandorisë Gjermane (1871). –1918), Republika e Vajmarit (1919–1933) dhe Rajhu i Tretë (1933–1945). Berlini në vitet 1920 ishte komuna e tretë më e madhe në botë. [13] Pas Luftës së Dytë Botërore dhe pushtimit të tij nga vendet fitimtare, qyteti u nda; Berlini Perëndimor u bë një enklavë de fakto e Gjermanisë Perëndimore, e rrethuar nga Muri i Berlinit (nga gushti 1961 deri në nëntor 1989) dhe territori i Gjermanisë Lindore. [14] Berlini Lindor u shpall kryeqytet i Gjermanisë Lindore, ndërsa Boni u bë kryeqytet i Gjermanisë Perëndimore. Pas ribashkimit gjerman në vitin 1990, Berlini u bë sërish kryeqyteti i gjithë Gjermanisë.

Berlini është një qytet botëror i kulturës, politikës, medias dhe shkencës. [15] [16] [17] [18] Ekonomia e saj bazohet në firmat e teknologjisë së lartë dhe sektorin e shërbimeve, duke përfshirë një gamë të larmishme industrish kreative, objekte kërkimore, korporata mediatike dhe ambiente konventash. [19] Berlini shërben si një qendër kontinentale për trafikun ajror dhe hekurudhor dhe ka një rrjet shumë kompleks transporti publik. Metropoli është një destinacion popullor turistik. [20] Industritë e rëndësishme përfshijnë gjithashtu IT, farmaceutikë, inxhinieri biomjekësore, teknologji të pastër, bioteknologji, ndërtim dhe elektronikë.

Berlini është shtëpia e universiteteve me famë botërore si Universiteti Humboldt, Universiteti Teknik, Universiteti i Lirë, Universiteti i Arteve, ESMT Berlin, Shkolla Hertie dhe Kolegji Bard në Berlin . Kopshti i tij Zoologjik është kopshti zoologjik më i vizituar në Evropë dhe një nga më të njohurit në mbarë botën. Me Babelsberg që është kompleksi i parë i studiove filmike në shkallë të gjerë në botë, Berlini është një vend gjithnjë e më popullor për prodhimet ndërkombëtare të filmit. [21] Qyteti është i njohur për festivalet e tij, arkitekturën e larmishme, jetën e natës, artet bashkëkohore dhe një cilësi shumë të lartë jetese. [22] Që nga vitet 2000, Berlini ka parë shfaqjen e një skene sipërmarrëse kozmopolite. [23]

Berlini përmban tre vende të Trashëgimisë Botërore : Ishulli i Muzeut ; pallatet dhe parqet e Potsdamit dhe Berlinit ; dhe pronat e banimit të modernizmit të Berlinit . [24] Pika të tjera referimi përfshijnë Portën e Brandenburgut, ndërtesën e Reichstagut, Potsdamer Platz, Memorialin për Hebrenjtë e Vrarë të Evropës, Memorialin e Murit të Berlinit, Galerinë East Side, Kolona e Fitores së Berlinit, Katedralja e Berlinit dhe Kulla e Televizionit të Berlinit, struktura më e lartë në Gjermani. Berlini ka shumë muze, galeri, biblioteka, orkestra dhe ngjarje sportive. Këto përfshijnë Galerinë e Vjetër Kombëtare, Muzeun Bode, Muzeun e Pergamonit, Muzeun Historik Gjerman, Muzeun Hebraik të Berlinit, Muzeun e Historisë Natyrore, Forumin Humboldt, Bibliotekën ShtetëroreBerlinit, Opera Shtetërore e Berlinit, Filarmoninë e Berlinit dhe Maratonën e Berlinit .

Pak histori[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Berlini fillimisht u krijua në shekullin e XII-të si një fshat i vogël tregtar me origjinë sllave. Në shekujt e mëvonshëm fitoi më shumë rëndësi se qytetet e tjera të Brandenburgut. Berlini ishte kryeqytet i Gjermanisë edhe në periudhën naziste dhe si shkak qe objektivi kryesor i bombardimeve aleate gjatë Luftës së dytë Botërore deri në 8 maj 1945. Pas luftës Berlini u nda në katër zona pushtimi dhe si rrjedhim në dy zona influence : Berlini perëndimor, dhe Berlini lindor që i takoi sektorit sovjetik. Ndërkohë që Berlini lindor u bë kryeqytet i Republikës Demokratike Gjermane, Berlini perëndimor u bë enklavë e republikës federale dhe botës perëndimore, përtej perdes së hekurt. Me fillimin e luftës së ftohtë filloi edhe bllokada e Berlinit nga 24 qershori 1948 deri me 11 maj 1949, efikasish e manipuluar nga e ashtuquajtura ura ajrore, e vënë në jete kryesisht nga SHBA, Britania dhe Franca, të para ndërkohë jo më si forca pushtuese por si forca mbrojtëse. Pasi ultimatumi qe Hrushovi lëshoi për të aneksuar edhe Berlinin perëndimor, dështoi qeveria demokratike gjermane mori urdhër nga Moska për ngritjen e murit te Berlinit për të mos lejuar qytetarët e saj të largoheshin në perëndim.

Solidariteti i amerikanëve me berlinezët perëndimorë ishte kusht themelor pasi ata ishin të ashtuquajturin pararojë të lirisë.

Shprehje të këtijë realiteti ishte edhe thënia e famshme dhe e spikatur e John F. Kennedy26 qershor 1963 – Ich bin ein Berliner (lexo: Ih bin ajn Berliner, sq.: Unë jam një berlinas.).

Më 12 qershor 1987, Presidenti i SHBA-së Ronald Reagan foli para popullit të Berlinit Perëndimor në Portën e Brandenburgut, duke kërkuar shkatërrimin e Murit të Berlinit. Duke ju drejtuar Sekretarit të Përgjithshëm të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, Mihail Gorbaçov, Reagani tha:

"Sekretari i Përgjithshëm Gorbaçov, nëse kërkon paqe, nëse kërkon begati për Bashkimin Sovjetik dhe Europën Lindore, nëse kërkoni liberalizim, ejani këtu në këtë portë! Z. Gorbaçov, hapeni këtë portë! Z. Gorbaçov, shkatërroje këtë mur!"

Me rënien e murit të Berlinit mbrëmjen e 9 nëntorit 1989 u bë e mundur dhe bashkimi i Gjermanisë, si pasojë Berlini vazhdoi të jetë kryeqyteti gjerman.

Ekonomia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në vitin 2009, GDP nominale e Berlinit citystate përjetoj një rritje prej 1.7% (-3,5% në Gjermani) dhe arritën në 90,1 € (~ $ 117) miliard. Ekonomia e Berlinit është e dominuar nga sektori i shërbimeve, me rreth 80% të gjitha kompanitë që bëjnë biznes në shërbime. Shkalla e papunësisë arriti shkallën më të ulët të 15-vjeçarit në shtator 2011 dhe qëndroi në 12.7% (mesatarja gjermane: 6.6%). Sektorët me rritje të shpejtë ekonomike në Berlin janë komunikimi, shkencat e jetës, dhe të transportit, në veçanti që përdorin shërbimet e informacionit dhe teknologjive të komunikimit, si dhe media, muzika, reklamat dhe dizajni, bioteknologjia, shërbimet mjedisore, dhe inxhinieria mjekësore. Parku i Biznesit të Shkencës dhe Berlin-Adlershof është ndër 15 parqe të teknologjisë më të mëdha në mbarë botën. Kërkimin dhe zhvillimin kanë rëndësi të madhe ekonomike për qytetin, dhe rajoni i Berlin-Brandenburg renditet në mesin e top-tre rajone të reja në BE.

Demografia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Berlini ka një popullsi prej 3,42 milion banorë dhe një sipërfaqe rreth 891,85 km². Pra është qyteti me popullsi dhe sipërfaqe me e madhe në Gjermani, ndërkohë qe zë vendin e dytë në Evrope.

Berlini është një qendër metropoli. Është një nga qytetet me te vizituara ne gjithë kontinentin Evropian. Konsiderohet si një qendër e rëndësishme politike, kulturore dhe shkencore ne te gjithë botën.

Berlini shtrihet ne pjesën lindore te Gjermanisë dhe një largësi prej 70 kilometra e ndan atë nga kufiri polak. Përsa i perkeste fesë rreth 59 % e popullsisë janë ateiste, 22,3 % janë evangjelistë, 9,1 % janë katolike, 7,2 % e përbejnë besimet e tjera te krishtere, 6,1 % janë myslimane.

Kultura[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Për kultivimin e kulturës gjermano-shqiptare në Berlin janë disa shoqata shqiptaro-gjermane si Qendra informative kulturore Kosova 'LDK' dhe Klubi shqiptar Bajram Curri.[25]

Berlini është shquar për institucionet e tij të shumta kulturore, shumë prej të cilave gëzon reputacionin ndërkombëtar diversitetin dhe gjallërine e Metropolit Zeitgeist qe çoi në një imazh trendsetting midis qyteteve të mëdha. Qyteti ka një skenë shumë të ndryshme të artit dhe është shtëpi për rreth 420 njerëz të galleries.Shume artiste dhe artistë ndërkombëtarë vazhdojnë të vendosen në qytet, dhe Berlini ka vendosur veten si një qendër të rinisë dhe të kulturës popullore në Evropë. [106] Roli zgjerimin e kulturore të Berlinit është nënvizuar nga njoftimi 2003 se Popkomm, industria më e madhe e Evropës vjetor të muzikës më parë Konventa-priti për 15 vjet nga Cologne-do të shkojë në Berlin.Pak pas kësaj, Grupi Universal Music dhe MTV gjithashtu vendosi për të lëvizur seline e tyre evropiane dhe studiot me kryesore në brigjet e lumit në Friedrichshain.Ne zbavitje 2005, Berlinit iu dha titulli i "City Design" nga UNESCO.

Headquarters of the Axel Springer AG

Arsimi[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Berlin ka 878 shkolla ku mësojnë 340 658 fëmijë në 13 727 klasa dhe 56 787 praktikantë në biznese dhe gjetkë. Qyteti ka një program të arsimit fillor 6-vjeçar. Pas përfundimit të shkollës fillore, nxënësit vazhdojnë shkollën e mesme ose gjimnazin. Berlin ka një program të posaçëm shkollor dygjuhësh të përfshirë në "Europaschule", në të cilën fëmijëve u mësohen lëndët në gjermanisht dhe në gjuhë të huaj, duke filluar në shkollën fillore dhe duke vazhduar në shkollën e mesme. Nëntë gjuhë të mëdha evropiane mund të zgjidhen si gjuhë të huaja në 29 shkolla.

Gjimnazi Francez i Berlinit (Französisches Gymnasium Berlin), i themeluar në vitin 1689 për të mësuar fëmijët e refugjatëve Huguenotë (protestantë francezë), ofron udhëzime (gjermane / franceze). Shkolla John F. Kennedy, një shkollë dygjuhësore gjermano-amerikane e vendosur në Zehlendorf, është veçanërisht e popullarizuar me fëmijët e diplomatëve dhe komunitetin e emigrantëve anglishtfolës. Katër shkolla japin mësim latinisht dhe në greqishten e vjetër. Dy prej tyre janë shkolla shtetërore (Gjimnazi Steglitzer në Steglitz dhe Gjimnazi Gëte në Wilmersdorf), njëra është Protestante (Evangelisches Gymnasium zum Grauen Kloster në Wilmersdorf) dhe njëra është jezuite (Canisius-Kolleg në "Lagjen e Ambasadave" në Tiergarten).

Berlini ka tri universitete, katër shkolla të larta arti dhe muzike, 27 shkolla të larta profesionale të njohura nga shteti dhe shumë struktura kërkimore jashtëuniversitare të financuara nga fondet publike. Në të gjitha këto institucione studiojnë gjithsej 140.000 femra dhe meshkuj.[26]

Referime[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ "Amt für Statistik Berlin Brandenburg – Statistiken". Zyra e Statistikave Berlin-Brandenburg (në gjermanisht). Arkivuar nga origjinali më 8 mars 2021. Marrë më 2 maj 2019.
  2. ^ citypopulation.de quoting Federal Statistics Office. "Germany: Urban Areas" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-06-03. Marrë më 2021-01-28.
  3. ^ "Bevölkerungsanstieg in Berlin und Brandenburg mit nachlassender Dynamik" (PDF). statistik-berlin-brandenburg.de (në gjermanisht). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg. 8 shkurt 2019. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 27 gusht 2021. Marrë më 24 nëntor 2019.
  4. ^ "Bruttoinlandsprodukt – in jeweiligen Preisen – 1991 bis 2020". www.statistikportal.de (në gjermanisht).
  5. ^ "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (në anglisht). Marrë më 13 shtator 2018.
  6. ^ Kleiner, Stefan; Knöbl, Ralf; Mangold, Max (2015). Das Aussprachewörterbuch (në gjermanisht) (bot. 7th). Berlin: Duden. fq. 229. ISBN 978-3-411-04067-4.
  7. ^ Milbradt, Friederike (6 shkurt 2019). "Deutschland: Die größten Städte". Die Zeit (Magazin) (në gjermanisht). Hamburg. Marrë më 24 nëntor 2019.
  8. ^ "Leipzig überholt bei Einwohnerzahl Dortmund – jetzt Platz 8 in Deutschland". Leipziger Volkszeitung (në gjermanisht). Leipzig. 1 gusht 2019. Arkivuar nga origjinali më 13 nëntor 2019. Marrë më 24 nëntor 2019.
  9. ^ "Statistischer Bericht: Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2019" [Statistical Report: Residents in the state of Berlin on 31 December 2019] (PDF). Amt für Statistik Berlin-Brandenburg (në gjermanisht). fq. 4, 10, 13, 18–22. Marrë më 8 prill 2020.
  10. ^ "Daten und Fakten zur Hauptstadtregion". www.berlin-brandenburg.de (në gjermanisht). 4 tetor 2016. Marrë më 23 shkurt 2019.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  11. ^ Senatsverwaltung für Umwelt, Verkehr und Klimaschutz Berlin, Referat Freiraumplanung und Stadtgrün. "Anteil öffentlicher Grünflächen in Berlin" (PDF) (në gjermanisht). Marrë më 2020-01-10.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja) Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  12. ^ "Niederlagsrecht" [Të drejtat e zgjidhjes] (në gjermanisht). Verein für die Geschichte Berlins. gusht 2004. Arkivuar nga origjinali më 22 nëntor 2015. Marrë më 21 nëntor 2015.
  13. ^ "Topographies of Class: Modern Architecture and Mass Society in Weimar Berlin (Social History, Popular Culture and Politics in Germany)". www.h-net.org. shtator 2009. Marrë më 9 tetor 2009. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  14. ^ "Berlin Wall". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Marrë më 18 gusht 2008.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  15. ^ "Berlin – Capital of Germany". German Embassy in Washington (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 janar 2012. Marrë më 18 gusht 2008.
  16. ^ Davies, Catriona (10 prill 2010). "Revealed: Cities that rule the world – and those on the rise" (në anglisht). CNN. Marrë më 11 prill 2010.{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  17. ^ Sifton, Sam (31 dhjetor 1969). "Berlin, the big canvas". The New York Times (në gjermanisht). Marrë më 18 gusht 2008.{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  18. ^ "Global Power City Index 2009" (PDF). Institute for Urban Strategies at the Mori Memorial Foundation (në anglisht). 22 tetor 2009. Marrë më 29 tetor 2009.
  19. ^ "ICCA publishes top 20 country and city rankings 2007". ICCA (në anglisht). Marrë më 18 gusht 2008.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  20. ^ "Berlin Beats Rome as Tourist Attraction as Hordes Descend". Bloomberg L.P. (në anglisht). 4 shtator 2014. Marrë më 11 shtator 2014.
  21. ^ "Hollywood Helps Revive Berlin's Former Movie Glory". Deutsche Welle (në anglisht). 9 gusht 2008. Marrë më 18 gusht 2008.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  22. ^ Flint, Sunshine (12 dhjetor 2004). "The Club Scene, on the Edge". The New York Times (në anglisht). Marrë më 18 gusht 2008.{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  23. ^ "Young Israelis are Flocking to Berlin". Newsweek (në anglisht). 13 qershor 2014. Marrë më 28 gusht 2014.
  24. ^ "World Heritage Site Museumsinsel" (në anglisht). UNESCO. Marrë më 6 maj 2021.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  25. ^ Regjistri i shoqatave të huaja në Gjermani: Kosova Arkivuar 28 shtator 2007 tek Wayback Machine - në int. prill 2007
  26. ^ Universiteti i Lirë i Berlinit- Universitet elitar | Shkenca & Edukimi | DW.DE | 16.08.2010

Shiko edhe këtë[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Burim i të dhënave[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]