Berlini

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Berlin)
Shko te: navigacion, kërko
Berlin
Gjermanisht : Berlin
Qytet
noform
Stema_figura
Stema e Berlinit
Flag of Berlin.svg
Flamuri i Berlinit
Vendndodhja
Berlin is located in Gjermania
Berlin
Berlin

Koordinatat: 52°30′02″V 13°23′56″L / 52.50056°V 13.39889°L / 52.50056; 13.39889

Administrimi
Shteti Flamuri Gjermania
Landi
Qarku
Kryetari i Bashkisë Michael Müller
Sipërfaqja dhe popullsia
Sipërfaqja 891,85 km² km2
Popullsia 3.419.623 (2013)[1] banorë
 •  aglomerati 5.000.000 banorë
Dendësia 3.834/km² banorë/km2
Të dhëna të tjera
Zona Kohore UTC+1
Kodi Postal 10001–14199
Targa B
Koordinatat 52° 30′ 02″ Veri

13° 23′ 56″ Lindje

Berlini është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Gjermanisë, si dhe një nga 16 shtetet (land) e saj. Me një popullsi prej rreth 3.7 milion, Berlini është qyteti i dytë më i populluar në Bashkimin Europian dhe zona e shtatë më e populluar urbane në Bashkimin Europian. Berlini ndodhet në Gjermaninë verilindore në brigjet e lumenjve Spree dhe Havel. Ai është qendra e rajonit Metropolitan Berlin-Brandenburg, i cili ka rreth 6 milionë banorë nga më shumë se 180 vende. Për shkak të vendndodhjes së tij në Fushën Europiane, Berlini ndikohet nga një klimë e butë sezonale. Rreth një e treta e sipërfaqes së qytetit përbëhet nga pyje, parqe, kopshte, lumenj, kanale dhe liqene.

Berlin është një qytet ndërkombëtar i kulturës, politikës, medias dhe shkencës. Ekonomia e tij bazohet në firmat e teknologjisë së lartë dhe në sektorin e shërbimeve, duke përfshirë një gamë të larmishme të industrive krijuese, institucioneve kërkimore, korporatave mediatike dhe ambienteve të konventave. Berlini shërben si qendër kontinentale për trafikun ajror dhe hekurudhor dhe ka një rrjet transporti publik shumë kompleks. Metropoli është një destinacion popullor turistik. Industritë e rëndësishme gjithashtu përfshijnë teknologjinë e informacionit, farmaceutikë, inxhinieri biomjekësore, teknologji të pastër, bioteknologji, ndërtim dhe elektronikë.

Pak histori[redakto | redakto tekstin burimor]

Berlini fillimisht u krijua në shekullin e XII-të si një fshat i vogël tregtar me origjinë sllave. Në shekujt e mëvonshëm fitoi më shumë rëndësi se qytetet e tjera të Brandenburgut. Berlini ishte kryeqytet i Gjermanisë edhe në periudhën naziste dhe si shkak qe objektivi kryesor i bombardimeve aleate gjatë Luftës së dytë Botërore deri në 8 maj 1945. Pas luftës Berlini u nda në katër zona pushtimi dhe si rrjedhim në dy zona influence : Berlini perëndimor, dhe Berlini lindor që i takoi sektorit sovjetik. Ndërkohë që Berlini lindor u bë kryeqytet i Republikës Demokratike Gjermane, Berlini perëndimor u bë enklavë e republikës federale dhe botës perëndimore, përtej perdes së hekurt. Me fillimin e luftës së ftohtë filloi edhe bllokada e Berlinit nga 24 qershori 1948 deri me 11 maj 1949, efikasish e manipuluar nga e ashtuquajtura ura ajrore, e vënë në jete kryesisht nga SHBA, Britania dhe Franca, të para ndërkohë jo më si forca pushtuese por si forca mbrojtëse. Pasi ultimatumi qe Hrushovi lëshoi për të aneksuar edhe Berlinin perëndimor, dështoi qeveria demokratike gjermane mori urdhër nga Moska për ngritjen e murit te Berlinit për të mos lejuar qytetarët e saj të largoheshin në perëndim.

Solidariteti i amerikanëve me berlinezët perëndimorë ishte kusht themelor pasi ata ishin të ashtuquajturin pararojë të lirisë.

Shprehje të këtijë realiteti ishte edhe thënia e famshme dhe e spikatur e John F. Kennedy26 qershor 1963 – Ich bin ein Berliner (lexo: Ih bin ajn Berliner, sq.: Unë jam një berlinas.).

Më 12 qershor 1987, Presidenti i SHBA-së Ronald Reagan foli para popullit të Berlinit Perëndimor në Portën e Brandenburgut, duke kërkuar shkatërrimin e Murit të Berlinit. Duke ju drejtuar Sekretarit të Përgjithshëm të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, Mihail Gorbaçov, Reagani tha:

"Sekretari i Përgjithshëm Gorbaçov, nëse kërkon paqe, nëse kërkon begati për Bashkimin Sovjetik dhe Europën Lindore, nëse kërkoni liberalizim, ejani këtu në këtë portë! Z. Gorbaçov, hapeni këtë portë! Z. Gorbaçov, shkatërroje këtë mur!"

Me rënien e murit të Berlinit mbrëmjen e 9 nëntorit 1989 u bë e mundur dhe bashkimi i Gjermanisë, si pasojë Berlini vazhdoi të jetë kryeqyteti gjerman.

Ekonomia[redakto | redakto tekstin burimor]

Në vitin 2009, GDP nominale e Berlinit citystate përjetoj një rritje prej 1.7% (-3,5% në Gjermani) dhe arritën në 90,1 € (~ $ 117) miliard. Ekonomia e Berlinit është e dominuar nga sektori i shërbimeve, me rreth 80% të gjitha kompanitë që bëjnë biznes në shërbime. Shkalla e papunësisë arriti shkallën më të ulët të 15-vjeçarit në shtator 2011 dhe qëndroi në 12.7% (mesatarja gjermane: 6.6%). Sektorët me rritje të shpejtë ekonomike në Berlin janë komunikimi, shkencat e jetës, dhe të transportit, në veçanti që përdorin shërbimet e informacionit dhe teknologjive të komunikimit, si dhe media, muzika, reklamat dhe dizajni, bioteknologjia, shërbimet mjedisore, dhe inxhinieria mjekësore. Parku i Biznesit të Shkencës dhe Berlin-Adlershof është ndër 15 parqe të teknologjisë më të mëdha në mbarë botën. Kërkimin dhe zhvillimin kanë rëndësi të madhe ekonomike për qytetin, dhe rajoni i Berlin-Brandenburg renditet në mesin e top-tre rajone të reja në BE.

Demografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Berlini ka një popullsi prej 3,42 milion banorë dhe një sipërfaqe rreth 891,85 km². Pra është qyteti me popullsi dhe sipërfaqe me e madhe në Gjermani, ndërkohë qe zë vendin e dytë në Evrope.

Berlini është një qendër metropoli. Është një nga qytetet me te vizituara ne gjithë kontinentin Evropian. Konsiderohet si një qendër e rëndësishme politike, kulturore dhe shkencore ne te gjithë botën.

Berlini shtrihet ne pjesën lindore te Gjermanisë dhe një largësi prej 70 kilometra e ndan atë nga kufiri polak. Përsa i perkeste fesë rreth 59 % e popullsisë janë ateiste, 22,3 % janë evangjelistë, 9,1 % janë katolike, 7,2 % e përbejnë besimet e tjera te krishtere, 6,1 % janë myslimane.

Kultura[redakto | redakto tekstin burimor]

Për kultivimin e kulturës gjermano-shqiptare në Berlin janë disa shoqata shqiptaro-gjermane si Qendra informative kulturore Kosova 'LDK' dhe Klubi shqiptar Bajram Curri.[2]

Berlini është shquar për institucionet e tij të shumta kulturore, shumë prej të cilave gëzon reputacionin ndërkombëtar diversitetin dhe gjallërine e Metropolit Zeitgeist qe çoi në një imazh trendsetting midis qyteteve të mëdha. Qyteti ka një skenë shumë të ndryshme të artit dhe është shtëpi për rreth 420 njerëz të galleries.Shume artiste dhe artistë ndërkombëtarë vazhdojnë të vendosen në qytet, dhe Berlini ka vendosur veten si një qendër të rinisë dhe të kulturës popullore në Evropë. [106] Roli zgjerimin e kulturore të Berlinit është nënvizuar nga njoftimi 2003 se Popkomm, industria më e madhe e Evropës vjetor të muzikës më parë Konventa-priti për 15 vjet nga Cologne-do të shkojë në Berlin.Pak pas kësaj, Grupi Universal Music dhe MTV gjithashtu vendosi për të lëvizur seline e tyre evropiane dhe studiot me kryesore në brigjet e lumit në Friedrichshain.Ne zbavitje 2005, Berlinit iu dha titulli i "City Design" nga UNESCO.

Headquarters of the Axel Springer AG

Arsimi[redakto | redakto tekstin burimor]

Berlin ka 878 shkolla ku mësojnë 340 658 fëmijë në 13 727 klasa dhe 56 787 praktikantë në biznese dhe gjetkë. Qyteti ka një program të arsimit fillor 6-vjeçar. Pas përfundimit të shkollës fillore, nxënësit vazhdojnë shkollën e mesme ose gjimnazin. Berlin ka një program të posaçëm shkollor dygjuhësh të përfshirë në "Europaschule", në të cilën fëmijëve u mësohen lëndët në gjermanisht dhe në gjuhë të huaj, duke filluar në shkollën fillore dhe duke vazhduar në shkollën e mesme. Nëntë gjuhë të mëdha evropiane mund të zgjidhen si gjuhë të huaja në 29 shkolla.

Gjimnazi Francez i Berlinit (Französisches Gymnasium Berlin), i themeluar në vitin 1689 për të mësuar fëmijët e refugjatëve Huguenotë (protestantë francezë), ofron udhëzime (gjermane / franceze). Shkolla John F. Kennedy, një shkollë dygjuhësore gjermano-amerikane e vendosur në Zehlendorf, është veçanërisht e popullarizuar me fëmijët e diplomatëve dhe komunitetin e emigrantëve anglishtfolës. Katër shkolla japin mësim latinisht dhe në greqishten e vjetër. Dy prej tyre janë shkolla shtetërore (Gjimnazi Steglitzer në Steglitz dhe Gjimnazi Gëte në Wilmersdorf), njëra është Protestante (Evangelisches Gymnasium zum Grauen Kloster në Wilmersdorf) dhe njëra është jezuite (Canisius-Kolleg në "Lagjen e Ambasadave" në Tiergarten).

Berlini ka tri universitete, katër shkolla të larta arti dhe muzike, 27 shkolla të larta profesionale të njohura nga shteti dhe shumë struktura kërkimore jashtëuniversitare të financuara nga fondet publike. Në të gjitha këto institucione studiojnë gjithsej 140.000 femra dhe meshkuj.[3]

Politika[redakto | redakto tekstin burimor]

Referencat[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Amtes für Statistik Berlin-Brandenburg. Bevölkerungsstand in Berlin am 30. November 2013. [1]
  2. ^ Regjistri i shoqatave të huaja në Gjermani: Kosova - në int. prill 2007
  3. ^ Universiteti i Lirë i Berlinit- Universitet elitar | Shkenca & Edukimi | DW.DE | 16.08.2010

Shiko edhe këtë[redakto | redakto tekstin burimor]

Burim i të dhënave[redakto | redakto tekstin burimor]