Shko te përmbajtja

Hungaria

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Ridrejtuar nga Hungary)
Hungaria
Magyarország
Stema of Hungaria
Stema
Anthem: "Himnusz"
Vendndodhja e Hungarisë në Evropë
Vendndodhja e Hungarisë në Evropë
KryeqytetiBudapesti
47°29′N 19°03′E / 47.483°N 19.050°E / 47.483; 19.050
Largest citykryeqyteti
Official languagesHungarishtja
Etnonimishungarez, hungareze
QeverisjaRepublikë parlamentare unitare
• Presidenti
Tamás Sulyok[1]
• Kryeministri
Péter Magyar[2]
LegjislaturaAsambleja Kombëtare e Hungarisë
Establishment
• Principata e Hungarisë
895
• Mbretëria e Hungarisë
1000
• Kompromisi austro-hungarez
30 mars 1867
• Republika e Tretë
23 tetor 1989
• Kushtetuta aktuale
1 janar 2012
Sipërfaqja
• Gjithsej
93,030[3] km2 (35,920 sq mi) (108)
• Ujë (%)
3.7
Popullsia
• 2025 estimate
9.600.000[4]
• Dendësia
103/km2 (266.8/sq mi)
GDP (PPP)2025 estimate
• Gjithsej
$461,16 miliardë[5]
• Per capita
$48.239[6]
GDP (nominal)2025 estimate
• Gjithsej
$246,89 miliardë[7]
• Per capita
$25.826[8]
HDI (2023)0.870[9]
very high (46)
MonedhaForinti hungarez (HUF)
Zona kohoreUTC+1 (Koha e Evropës Qendrore)
• Summer (DST)
UTC+2
Formati i datësyyyy.mm.dd
Kodi telefonik+36
ISO 3166 codeHU
TLD-ja e internetit.hu

Hungaria (Hungarisht: Magyarország), është një vend pa dalje në det në Evropën Qendrore juglindore.[10] Kufizohet me Sllovakinë në veri, Ukrainën në verilindje, Rumaninë në lindje dhe juglindje, Serbinë në jug, Kroacinë dhe Slloveninë në jugperëndim dhe Austrinë në perëndim. Hungaria ka një popullsi prej 9.6 milionë banorësh, kryesisht hungarezë etnikë dhe një pakicë e konsiderueshme rome. Hungarishtja është gjuha zyrtare dhe Budapesti është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i vendit.

Para themelimit të shtetit hungarez, popuj të ndryshëm u vendosën në territorin e Hungarisë së sotme. Principata e Hungarisë u krijua në fund të shekullit të 9-të nga Álmos dhe djali i tij Árpád përmes pushtimit të Pellgut Karpate.[11][12] Mbreti Stefan I u ngjit në fron në vitin 1000, duke e kthyer mbretërinë e tij në një mbretëri krishtere. Mbretëria e Hungarisë mesjetare ishte një fuqi evropiane, e cila arriti kulmin e saj në shekujt 14-15.[13] Pas një periudhe të gjatë luftërash osmane, forcat e Hungarisë u mundën në Betejën e Mohács dhe kryeqyteti i saj u pushtua më 1541, duke hapur përafërsisht një periudhë 150-vjeçare kur vendi u nda në tre pjesë: Hungaria mbretërore besnike ndaj Habsburgëve, Hungaria Osmane dhe Principata e Transilvanisë kryesisht e pavarur. Hungaria e ribashkuar ra nën sundimin e Habsburgëve në fund të shekullit të 18-të, duke luftuar një luftë pavarësie në 1703-1711, dhe një luftë pavarësie në 1848-1849 derisa një kompromis lejoi formimin e Monarkisë Austro-Hungareze në vitin 1867, fuqia kryesore në fillim të shekullit të 20-të.[14] Austro-Hungaria u shemb pas Luftës së Parë Botërore dhe Traktati i Trianonit në vitin 1920 vendosi kufijtë aktualë të Hungarisë, duke rezultuar në humbjen e 71% të territorit të saj historik, 58% të popullsisë së saj dhe 32% të hungarezëve të saj etnikë.[15][16][17]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Árpád

Rreth vitit 896, në këtë rajon hynë hungarezët (magjarët), të ardhur nga zonat në jug të Uraleve. Ardhja e tyre u bë nën udhëheqjen e Kryeprincit të tyre, Árpádit. Fushatat e tyre ushtarake në vendet fqinje perëndimore morën fund në vitin 955, pas fitores së Otonit I të Madh, mbretit të gjermanëve, në betejën e Lechfeldit. Pas kësaj periudhe, rreth viteve 970, krishterimi filloi të depërtonte ndër hungarezët, një proces që u përmbyll me kurorëzimin e Stefanit I (Shën Stefanit) si mbret në vitin 1000/1001, i cili në traditën historike njihet edhe me titullin "Mbret Apostolik".

Në shekullin e XII, në këtë rajon fillon vendosja e gjermanëve (saksonët e Transilvanisë dhe ata të Zipsit). Gjatë vitit 1241, në territoret e Hungarisë së sotme marshuan mongolët. Pas shuarjes së dinastisë së Árpádëve në vitin 1301, froni mbretëror u mor nga familje të ndryshme, ndër të cilët sundimtari më i suksesshëm ishte Matias Korvini, i cili mbretëroi në vitet 1458–1490. Më vonë, mbreti Ludoviku II Jagellon ra në betejë kundër osmanëve në Mohács në vitin 1526. Pas kësaj disfate dhe me rënien e Budës (Budapestit të sotëm) në vitin 1541, pjesa më e madhe e Hungarisë ra nën zgjedhën osmane. Pjesa perëndimore dhe veriore e mbetur e Hungarisë kaloi nën sundimin e Habsburgëve, ndërsa Transilvania formoi një principatë të pavarur. Sundimi osman në Hungari mbijetoi deri në luftën që filloi në vitin 1683, e cila përmes fushatave të suksesshme ushtarake arriti që në vitin 1699 të dëbonte tërësisht osmanët nga Hungaria. Kjo periudhë njihet në histori si Lufta e Madhe Turke. Pas dëbimit të osmanëve, i gjithë vendi u bashkua me tokat e tjera të Austrisë së Habsburgëve; megjithatë, fisnikëria hungareze mbeti një faktor i rëndësishëm duke ruajtur statusin e saj të vjetër dhe të drejtat e veçanta.

Gjatë shekullit XVIII, në rajonin e Banatit u vendosën shvabët e Danubit (kolonë gjermanë). Më vonë, gjatë shekullit XIX, filloi një lëvizje e fortë liberale dhe nacionale e udhëhequr nga Lajos Kossuth, e cila kulmoi dhe u shtyp gjatë revolucionit të viteve 1848–1849. Pas këtij revolucioni, në vitin 1867, u ndërmorën reforma të rëndësishme kushtetuese (Kompromisi Austro-Hungarez), të cilat rikthyen sovranitetin e Hungarisë dhe i siguruan elitës politike hungareze sundimin në gjysmën lindore të Perandorisë së re Austro-Hungareze. Nga ky vit, Hungaria filloi të ekzistojë si një shtet në kuadër të një monarkie të dyfishtë, të udhëhequr nga një monark i përbashkët.

Pas Luftës së Parë Botërore, në vitin 1919, komunistët nën udhëheqjen e Béla Kun-it (1886–1938) formuan përkohësisht Republikën Sovjetike Hungareze. Me nënshkrimin e Traktatit të Trianonit në vitin 1920, Hungarisë iu shkëputën rreth dy të tretat e territorit dhe më shumë se gjysma e popullsisë së saj të përgjithshme. Po në vitin 1920, Miklós Horthy u zgjodh në postin e regjentit, ndërsa forma e shtetit mbeti zyrtarisht mbretëri, pavarësisht mungesës së mbretit.

Nëpërmjet arbitrazheve të Vjenës në vitet 1938 dhe 1940, Hungarisë iu kthyen një pjesë e territoreve të shkëputura në vitin 1920. Në vitin 1940, Hungaria iu bashkua Paktit Trepalësh dhe në vitin 1941 hyri në Luftën e Dytë Botërore në anën e Gjermanisë. Pas luftës, me Traktatin e Paqes të Parisit (1947), Hungaria u detyrua t'i kthente të gjitha territoret që kishte rimarrë.

Proklamimi i Republikës së Dytë Hungareze u bë në vitin 1946, ndërsa në vitin 1949 Hungaria u shpall Republikë Popullore, duke u kthyer në një shtet komunist të lidhur ngushtë me BRSS-në. Revolucioni hungarez, i cili shpërtheu në Budapest dhe në qytete të tjera më 23 tetor 1956 me synimin për të fituar liri më të madhe të brendshme dhe pavarësi nga jashtë, u shtyp brutalisht nga forcat e armatosura sovjetike.

Nga viti 1987 filluan proceset e reformimit politik, të cilat kishin për qëllim krijimin e një rendi të ri demokratik perëndimor. Ky proces kalimtar kulmoi në vitet 1989–1990 me ngjarje të rëndësishme: heqja e Perdes së Hekurt (sistemit kufitar) me Austrinë në maj 1989, hapja e kufijve për refugjatët nga Gjermania Lindore gjatë verës dhe proklamimi i Republikës së re Hungareze në tetor 1989. Më pas, vendi u anëtarësua në Këshillin e Evropës në vitin 1990 dhe në programin e NATO-s "Partneriteti për Paqe" në vitin 1994. Nisja e negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian në vitin 1998 u pasua nga anëtarësimi i plotë i Hungarisë në NATO në vitin 1999.

Në periudhën 1990–2000, president i parë i Hungarisë pas rënies së komunizmit ishte Árpád Göncz. Një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë moderne të vendit ishte anëtarësimi i plotë i Hungarisë në Bashkimin Evropian më 1 maj 2004.

Në skenën politike, Viktor Orbán (nga partia Fidesz) shërbeu si kryeministër në periudhën 1998–2002 dhe më pas mbajti pushtetin pa ndërprerje për 16 vjet, nga viti 2010 deri në vitin 2026. Epoka e tij përfundoi pas zgjedhjeve të vitit 2026, kur në maj mori detyrën si kryeministër i ri i vendit Péter Magyar, udhëheqësi i partisë TISZA. Gjatë po këtij tranzicioni politik në vitin 2026, presidenti Tamás Sulyok dha dorëheqjen nga posti i tij. Ai u pasua në detyrë nga András Baka, i cili u zgjodh si president i ri i Republikës.

Politika

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Hungaria është një republikë parlamentare unitare. Sistemi politik hungarez funksionon sipas një kuadri të reformuar në vitin 2012; ky dokument kushtetues është Ligji Themelor i Hungarisë. Amendamentet e këtij ligji kërkojnë shumicën prej dy të tretash të parlamentit. Organi më i lartë i autoritetit shtetëror është Országgyűlés (Asambleja Kombëtare) njëdhomëshe, e cila përbëhet nga 199 anëtarë (országgyűlési képviselő). Ata zgjidhen çdo katër vjet në një raund të vetëm zgjedhor, me një prag elektoral prej 5%.

Presidenti shërben si kreu i shtetit dhe zgjidhet nga Asambleja Kombëtare çdo pesë vjet. Presidenti ka kryesisht funksione dhe kompetenca përfaqësuese: pritjen e krerëve të huaj të shteteve, propozimin e kryeministrit (i cili më pas zgjidhet nga Asambleja Kombëtare) dhe shërbimin si komandant i përgjithshëm i forcave të armatosura. Gjithashtu, presidenti ka të drejtën e vetos politike dhe mund të dërgojë legjislacionin për rishikim në Gjykatën Kushtetuese, e cila përbëhet nga 15 anëtarë. Nga pikëpamja protokollare, pozicioni i dytë më i rëndësishëm shtetëror në Hungari është Kryetari i Asamblesë Kombëtare, i cili zgjidhet nga vetë Asambleja dhe është përgjegjës për drejtimin e seancave të saj.

Kryeministri zgjidhet nga Asambleja Kombëtare, duke shërbyer si kreu i qeverisë dhe duke ushtruar pushtetin ekzekutiv. Tradicionalisht, kryeministri është kreu i partisë ose koalicionit më të madh në parlament. Kryeministri zgjedh ministrat e kabinetit dhe ka të drejtën ekskluzive për t'i shkarkuar ata. Të emëruarit e kabinetit duhet t'u nënshtrohen seancave dëgjimore në komisionet përkatëse parlamentare dhe të emërohen zyrtarisht nga presidenti i republikës.

Njësitë administrative

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Hungaria është e ndarë në 19 qarqe (vármegye). Kryeqyteti (főváros) Budapest është një njësi e pavarur. Qarqet dhe kryeqyteti janë 20 njësitë e nivelit të tretë NUTS të Hungarisë. Shteti ndahet më tej në 174 distrikte (járás).[18] Distriktet ndahen më tej në qytete dhe fshatra, nga të cilët 25 janë qytete të përcaktuara me të drejta qarku (megyei jogú város). Autoritetet vendore të këtyre qyteteve kanë kompetenca të zgjeruara, por këto qytete i përkasin territorit të rrethit përkatës në vend që të jenë njësi territoriale të pavarura. Këshillat dhe bashkitë e qarkut dhe distriktit kanë role të ndryshme dhe përgjegjësi të veçanta në lidhje me qeverisjen vendore. Roli i qarqeve është kryesisht administrativ dhe fokusohet në zhvillimin strategjik, ndërsa institucionet parashkollore, shërbimet publike të ujësjellësit, deponimi i plehrave, kujdesi për të moshuarit dhe shërbimet e shpëtimit administrohen nga bashkitë.

Që nga viti 1996, qarqet dhe qyteti i Budapestit janë grupuar në shtatë rajone për qëllime statistikore dhe zhvillimore. Këto shtatë rajone përbëjnë njësitë e nivelit të dytë të NUTS të Hungarisë. Ato janë Hungaria Qendrore, Transdanubia Qendrore, Rrafshi i Madh Verior, Hungaria Veriore, Transdanubia Jugore, Rrafshi i Madh Jugor dhe Transdanubia Perëndimore.

Njësitë administrative në Hungari
Qarku
Qendrasip.
(km²)		ban.
(ban.)		den.
(ban./km²)		Kodi
tel.
Bács-Kiskun megyeKecskemét8 445541 58464119
Baranya megyePécs4 430402 26091301
Békés megyeBékéscsaba5 631392 8457075
Borsod-Abaúj-Zemplén megyeMiskolc7 247739 143102355
Csongrád megyeSzeged4 263425 78510060
Fejér megyeSzékesfehérvár4 359428 57998108
Győr-Moson-Sopron megyeGyőr4 208440 138105182
Hajdú-Bihar megyeDebrecen6 211550 2658982
Heves megyeEger3 637323 76989119
Jász-Nagykun-Szolnok megyeSzolnok5 582413 1747475
Komárom-Esztergom megyeTatabánya2 265315 88613976
Nógrád megyeSalgótarján2 546218 21886129
Pest megye(Budapest)6 3931 124 395176186
Somogy megyeKaposvár6 036334 06555244
Szabolcs-Szatmár-Bereg megyeNyíregyháza5 936583 56498228
Tolna megyeSzekszárd3 703247 28767108
Vas megyeSzombathely3 336266 34280216
Veszprém megyeVeszprém4 493368 51982217
Zala megyeZalaegerszeg3 784269 70578257

Gjeografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Kékes, 1014 m

Sipërfaqja e përgjithshme e Hungarisë është 93,030 km2, shtrihet rreth koordinatave gjeografike 47 00 V, 20 00 L. Nga kjo sipërfaqe, rreth 89,610 km² janë tokë, ndërsa vetëm rreth 3,420 km² (3.7%) janë sipërfaqe ujore.

Hungaria është një vend kontinental dhe ka një vijë kufitare 2,171 km të gjatë.

Klima e Hungarisë është klimë kontinentale me dimër të ftohtë dhe verë me mot të ngrohtë deri të nxehtë.

Pjesa më e madhe e relievit është terren i rrafshët dhe përgjatë kufirit me Sllovakinë janë disa bjeshkë dhe male të ulëta. Pika më e ultë e relievit gjendet përgjatë bregut të lumit Tisa (ang.: Tisza) (78m) dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej 1,014 metrave në vendin e quajtur Kékes rreth 50 km në veriperëndim të Budapestit.

Përpos Danubit, lumë i madh është edhe Tisa që ka rrjedhje paralele me Danubin si dhe Drava. Liqeni më i njohur është liqeni i Ballatonit.

Ekonomia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pas rënies së komunizmit në vitin 1990, Hungaria kaloi me sukses nga një ekonomi e planifikuar shtetërore – e cila ishte ndërtuar pas Luftës së Dytë Botërore përmes shtetëzimit dhe kolektivizimit – në një ekonomi tregu të hapur, përmes një procesi të gjerë privatizimi. Sot, Hungaria ka një ekonomi të zhvilluar, me të ardhura të larta, e cila është e integruar thellë në tregun evropian. Në vend të industrisë së rëndë dhe minierave të qymyrit apo boksitit (të cilat kishin prioritet në epokën socialiste por sot kanë rol margjinal), shtyllat kryesore të ekonomisë moderne hungareze janë sektori i shërbimeve dhe industria e teknologjisë së lartë. Sektorët industrialë më të rëndësishëm përfshijnë prodhimin e automobilave (me investime të mëdha nga kompani si Audi, Mercedes-Benz, BMW dhe Suzuki), elektronikën, prodhimin e baterive, industrinë farmaceutike dhe teknologjinë e informacionit. Sektori i bujqësisë dhe industria ushqimore mbeten gjithashtu të rëndësishme falë tokave pjellore dhe kushteve të favorshme natyrore të vendit, megjithëse nuk dominojnë më strukturën ekonomike.

Eksporti i Hungarisë dallohet për eksportin e makinave, lëndës së parë, produkteve ushqimore tek partnerët kryesorë si Gjermania, Austria, Rusia, Republika Çeke, ajo Sllovake si dhe Polonia e Italia. Në kryeqytetin e vendit në Budapest gjendet porti lumor dhe aeroporti ndërkombëtar Ferihegy. Hungaria është e njohur për prodhimin e makinave bujqësore dhe transportuese. Komunikacioni automobilistik, hekurudhor dhe ai lumor kanë një zhvillim të gjerë. Pavarsisht prodhimit vendas, Hungaria importon sasira të konsiderueshme të naftës, gazit natyror, qymyrgurit dhe xehrorëve të hekurit, kurse eksoporton maqineri bujqësore, automobilë, lokomotiva e vagonë, prodhime të industrisë ushqimore etj.

Demografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Popullsia e Hungarisë numëron rreth 9.6 milionë banorë. Nga kjo popullsi shumicën dërmuese e përbëjnë vendasit hungarezë, si dhe pakica kombëtare të popujve rumunë, sllovakë e gjermanë.

Kultura

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kultura e Hungarisë është një ndërthurje unike e traditave të saj të hershme, me rrënjë ugro-fine dhe ndikime nga popujt nomadë të lindjes, me kulturën dhe vlerat e Evropës Qendrore. Pas vendosjes në Pellgun e Karpateve dhe pranimit të krishterimit perëndimor rreth vitit 1000, kultura hungareze u integrua thellësisht në atë evropiane. Megjithatë, ajo ka ruajtur një identitet të veçantë përmes gjuhës së saj unike, folklorit të pasur, muzikës tradicionale dhe letërsisë, duke u dalluar kështu nga fqinjët e saj sllavë, gjermanikë dhe latinë.

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ "Tamás Sulyok - Biography". Sándor Palace (në anglisht). Marrë më 12 maj 2026.
  2. ↑ "Magyar sworn in as Hungary's prime minister on promises of change". Reuters (në anglisht). 9 maj 2026. Marrë më 12 maj 2026.
  3. ↑ "Hungary - Surface Area". Trading Economics (në anglisht). Marrë më 12 maj 2026.
  4. ↑ "Hungary Population 2025". United Nations Population Fund (në anglisht). Marrë më 12 maj 2026.
  5. ↑ "GDP (PPP) by Country (2025) - IMF". Worldometer (në anglisht). Marrë më 12 maj 2026.
  6. ↑ "GDP per Capita, PPP (2025) - IMF". Worldometer (në anglisht). Marrë më 12 maj 2026.
  7. ↑ "GDP by Country (2025) - IMF". Worldometer (në anglisht). Marrë më 12 maj 2026.
  8. ↑ "GDP by Country (2025) - IMF". Worldometer (në anglisht). Marrë më 12 maj 2026.
  9. ↑ "Human Development Index and its components" (PDF). UNDP Human Development Reports (në anglisht). Marrë më 12 maj 2026.
  10. ↑ "The Fundamental Law of Hungary" (PDF) (në anglisht). Hungarian State. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 29 qershor 2014. Marrë më 8 maj 2017.
  11. ↑ "Hungary in the Carpathian Basin" (PDF) (në anglisht). Lajos Gubcsi. 6 qershor 2017. Marrë më 6 qershor 2017.
  12. ↑ Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae (në anglisht). Vëll. 36. Magyar Tudományos Akadémia (Hungarian Academy of Sciences). 1982. fq. 419.
  13. ↑ Kristó Gyula – Barta János – Gergely Jenő: Magyarország története előidőktől 2000-ig (History of Hungary from the prehistory to 2000), Pannonica Kiadó, Budapest, 2002, ISBN 963-9252-56-5, p. 687, pp. 37, pp. 113 ("Magyarország a 12. század második felére jelentős európai tényezővé, középhatalommá vált"/"By the 12th century Hungary became an important European constituent, became a middle power", "A Nyugat részévé vált Magyarország ... /Hungary became part of the West"), pp. 616–644
  14. ↑ "Austria-Hungary, HISTORICAL EMPIRE, EUROPE". Encyclopædia Britannica (në anglisht). 6 qershor 2017. Marrë më 6 qershor 2017.
  15. ↑ Richard C. Frucht (31 dhjetor 2004). Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture (në anglisht). ABC-CLIO. fq. 360. ISBN 978-1-57607-800-6.
  16. ↑ "Trianon, Treaty of". The Columbia Encyclopedia (në anglisht). 2009.
  17. ↑ "Text of the Treaty, Treaty of Peace Between The Allied and Associated Powers and Hungary And Protocol and Declaration, Signed at Trianon June 4, 1920" (në anglisht). Marrë më 10 qershor 2009.
  18. ↑ "Magyar Közlöny, Hungary's Official Journal" (PDF) (në anglisht). Magyar Közlöny. 20 nëntor 2016. Marrë më 20 nëntor 2016.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Informata e përgjithshme

Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Hungaria&oldid=3047895"