Evropa

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Evropë)
Shko te: navigacion, kërko
Evropa
Harta e Botës duke treguar vendndodhjen e Evropës
Sipërfaqja 10 180 000 km²
Popullsia (2010)
 • dendësia
750 000 000 banorë
75 banorë/km²
Shtete shiko: Lista e shteteve evropiane
Denonimi Evropian
Familiet gjuhësor  
Qytetet më të mëdha  
Zonat kohore nga UTC (Islanda) tek UTC+5 (Rusia)
Hartë tjetër
Harta politike e Evropës

Evropa (shkruar edhe Europa) është një nga shtatë kontinentet tradicionale politike, dhe një pjesë e kontinentit gjeografikEvroazisë. Evropa rrethohet në veri nga Oqeani i Ngrirë i Veriut, në perëndim nga Oqeani Atlantik, në jug nga Deti Mesdhe, dhe në juglindje nga Malet Kaukaz, Deti i zi dhe ngushticat që e lidhin atë me Detin Mesdhe. Në lindje, Evropa kryesisht ndahet nga Azia nga ndarja ujore e Maleve Urale, Lumi Ural, dhe Deti Kaspik.[1]

Evropa mbulon rreth 10.180.000 km² ose 2 % e sipërfaqes së Tokës dhe rreth 7,8 % të sipërfaqes së ngurtë të Tokës. Ajo përbëhet nga një numër i madh shtetesh (ca. 50), numri i saktë i të cilave varet nga përcaktimi i kufijve të Evropës, si dhe përfshirja e shteteve gjysmë të njohura (p.sh.Kosova). Evropa ka pjesë të Rusisë, shtetit më të madh në Botë nga sipërfaqja dhe më të madhit në Evropë nga sipërfaqja dhe popullsia, si dhe Vatikanin, shtetin më të vogël nga secila pikëpamje. Evropa është kontinenti i tretë më i populluar pas Azisë dhe Afrikës me një popullatë prej 731.000.000 ose rreth 11 % e Popullsisë së Botës. Sipas projeksioneve të OKB-së, përqindja e Evropës do të bjerë në 7 % më 2050, duke numëruar 653 milion banorë.[2] Sidoqoftë, popullsia dhe kufijtë e Evropës nuk janë të qartë, për shkak se fjala "kontinent" mund t'i drejtohet si pikëpamjes kulturore dhe politike ashtu edhe pikëpamjes fiziko-gjeografik.

Kuptimi[redakto | redakto tekstin burimor]

Fjala "Evropë" ka përdorime të shumta. Kryesoret janë gjeografike dhe politike.

Emri[redakto | redakto tekstin burimor]

Mitologjinë antike greke, Evropa ishte një princeshë Fonenika në të cilën Zeusi e rrëmbye pasi mori formën e një demi të bardhë. Ai e dërgoi atë në ishullin e Kretës ku ajo lindi Monosin, Radamantusin dhe Sarpedonin. Për Homerin, Evropa (Greqisht : Εὐρώπη ose Eurṓpē) ishte një mbretëreshë mitologjike e Kretës, dhe jo një figurë gjeografike. Më vonë Evropa u përdor për Greqinë kontinentale, dhe 500 Par.e.s. ky term përdorej edhe për pjesët më në veri.

Etimologjikisht, teoria dominuese sugjeron se termi Evropë rrjedh nga rrënjët greke dhe do të thotë: eur- gjërë dhe op- syri, pra Eurṓpē do të thotë "pamje e gjërë" (krahasoni me glaukōpis (pamje e hirtë) Athina dhe boōpis (pamje demi) Hera). Gjërë ka qenë një epitet për vetë TokënFenë Proto-Indo-Evropiane. Një minoritet, sidoqoftë, sugjeron se në fakt fjala "Evropë" bazohet në një fjalë Semitike si p.sh. fjala Akade erebu që do të thotë "të biesh poshtë",[6] ose fjala Fonenikane ereb që do të thotë "mbrëmje; perëndim" dhe Arabe Magreb, Hebreje ma'ariv.

Në Historinë e Lindjes se Afërt ajo Quhej edhe (EREB-Shq.-Perendim)

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Historia e Evropës.

Parahistoria[redakto | redakto tekstin burimor]

Stonehenge

Homo georgicus, i cili jetoi rreth 1,8 milion vjet më parë në Gjeorgji, është hominidi i parë i zbuluar në Evropë.[7] Mbetje të tjera hominide, që datojnë rreth 1 milion vjet, janë zbuluar në Atapuerka, Spanjë.[8] Njeriu Neanderthal (i cili e ka marrë emrin nga Neander ValleyGjermani) së pari migroi në Evropë 150,000 vjet më parë dhe u zhduk nga fosilet rreth 30,000 vjet më parë. Neanderthalët ishin zëvendësuar nga njerëzit modern (Cro-Magnons), të cilët u paraqitën rreth 40,000 vjet më parë.[9] Më vonë gjatë kësaj ere, një periudhë e konstruktimeve megalith zuri vend, ku u ndërtuan shumë monumente megalithe si Stonehenge në të gjithë Evropën.[10]

Antikiteti Klasik[redakto | redakto tekstin burimor]

Greqia Antike kishte ndikim të thellë në qytetërimin perëndimor. Kulturat demokratike dhe individualiste perëndimore janë shpesh të lidhura me Greqinë Antike.[11] Grekët zbuluan "polisin", ose shtet-qytetin, që luajti një rol themelor në personalitetin e tyre.[12] Këto ideale politike greke ishin ri-zbuluar në shek. XVIII nga filozofët dhe idealistët Evropianë. Greqia gjithashtu dha ndihma të mëdha kulturore: në filozofi, humanizëm dhe drejtësi nga Aristoteli, Sokrati, dhe Plato ; në histori me Herodotusin dhe Thucydidesin ; në letërsinë dramatike dhe narrative me poezitë e Homerit ;[11] dhe në shkencë me Pythagorasin, Euklidin, dhe Archimedesin.[13][14][15]

Perandoria Romake në shtrirjen e saj më të madhe

Një ndikim tjetër i madh në Evropë erdhi nga Perandoria Romake që la gjurmët e saj në ligj, gjuhë, inxhinieri, arkitekturë, dhe qeveri.[16] Gjatë pax romanës, Perandoria Romake u zgjerua dhe përfshiu, përveç Mediteranit, edhe një pjesë tjetër të Evropës.[17] Stoicizmi ndikoi perandorët si Hadriani, Antoninus Pius, dhe Marcus Aureliusin , të cilët kishin shpenzuar shumë kohë në kufijtë veriorë të Perandorisë duke luftuar me Gjermanikët, Piktët dhe Skocezët.[18][19] Krishterimi u legjitimizua eventualisht nga Konstandini I pas tre shekujsh persekutimi imperial.

Terri Evropian[redakto | redakto tekstin burimor]

Një pikturë romake

Gjatë rrëzimit të perandorisë Romake, Evropa hyri në një periudhë të gjatë të ndryshimeve që historianët e quajnë "Koha e Migrimeve". Gjatë kësaj periudhe ka pasur një numër pushtimesh dhe migrimesh mes Ostrogothëve, Visigothëve, Gotëve, Vandalëve, Hunëve, Frankëve, Anglëve, Saksonëve, dhe, edhe më vonë, Vikingëve dhe Normanëve. Mendimtarët e Rilindjes si Petrarku iu referuan kësaj periudhe si "Kohët e Errëta".[20] Komunitetet e izoluara monastike ishin vendet e vetme për të ruajtur dhe përpiluar dituri të fituar më parë; përveç kësaj, shumë pak shkrime kanë mbijetuar ndërsa shumë literaturë, filozofi, matematikë, dhe mendimtari të tjera nga periudha klasike u zhdukën nga Evropa.[21]

Gjatë kohëve të errëta, Perandoria Perëndimore Romake ra nën kontrollin e klaneve Kelte, Sllave dhe Gjermanike. Klanet Kelte themeluan mbretëritë e tyre në Gaul, paraprirësit e mbretërive Franke që eventualisht themeluan Francën.[22] Klanet Gjermanike dhe Sllave themeluan domenet e tyre respektivisht në Evropë e Mesme dhe Lindore.[23] Eventualisht Klanet Franke u bashkuan nën Klovis I.[24] Charlemagne, një mbret Frank i dinastisë Karolingiane që kishte pushtuar shumicën e Evropës Perëndimore, u emërua "Perandor i Shenjtë Romak" nga Papa më 800. Kjo çoi tek themelimi i Perandorisë së Shenjtë Romake, e cila eventualisht u koncentrua në principet Gjermane të Evropës Qendrore.[25]

Perandoria Lindore Romake u bë e njohur në perëndim si Perandoria Bizantine. E bazuar në Konstandinopojë, ata e shihnin vehten si trashëgues natyral të Perandorisë Romake.[26] Perandori Justinian I udhëhoqi gjatë "Kohës së parë të artë të Konstandinopojës": ai themeloi një kod ligjor.

Mesjeta[redakto | redakto tekstin burimor]

Mesjeta ishte e dominuar nga dy "ekelonë" të strukturës sociale: fisnikëria dhe kleri. Feudalizmi u zhvillua në FrancëMesjetën e hershme dhe u përhap në të gjithë Evropën.[27] Përleshja mes fisnikërisë dhe monarkisë në Angli çoi tek shkrimi i Magna Carta dhe themelimi i një parlamenti.[28] Burimi primar i kulturës në këtë periudhë erdhi nga Kisha Katolike Romake. Nëpërmes manastireve dhe shkollave katedrale, Kisha ishte përgjegjëse për edukimin në pjesën më të madhe të Evropës.[27]

Papa arriti kulmin e fuqië së tij gjatë Mesjetës së vonshme. Shizmi Lindje-Perëndim më 1054 ndau ish-Perandorinë Romake nga ana fetare, ndërsa Kisha Lindore OrtodoksePerandorinë Bizantine dhe Kisha Katolike Romake në Perandorinë Perëndimore Romake. Më 1095 Papa Urbani II bëri thirrje për krusadë ndaj Myslimanëve që po okuponin Jerusalemin dhe Tokën e Shenjtë.[29] Në Evropë, Kisha organizoi Inkuizicion ndaj heretikëve. Në Spanjë, Reconquista konkludoi me rënien e Granadës më 1492, duke i dhënë fund mbi shtatë shekujsh sundimi Mysliman në Gadishullin Iberik.[30]

Gjatë shekujve XI dhe XII, ndërhyrje konstante nga klanet nomade Turkike, si Kipchakët dhe Pechenegët, shkaktuan një migrim masiv të Popullit Sllavik në regjionet më të sigurta dhe pyjore në veri.[31] Ashtu si shumë pjesë tjera të Evroazisë, këto territore ishin pushtuar nga Mongolët.[32] Pushtuesit, më vonë të njohur si Tartarët, formuan shtetin Hordaa Artë, që sundoi zgjerimet jugore dhe qendrore të Rusisë për më shumë se tre shekuj.[33]

Evropa u devastua nga Vdekja e zezë, një nga pandemikët më të rrezikshëm në historinë e njerëzimit që vrau rreth 50 milion njerëz vetëm në Evropë - në atë kohë një e treta e popullsisë së saj.[34] Kjo kishte një efekt shkatërrues në strukturën sociale Evropiane; ajo nxiti njerëzit të jetonin për momentin siç ilustrohet nga Giovanni BoccaccioDecameronin (1353). Ajo ishte një goditje e rëndë ndaj Kishës Katolike Romake dhe shpuri tek një rritje e persekutimit të hebrenjve, të të huajve dhe Lypsëve.[35]

Modernizmi i hershëm[redakto | redakto tekstin burimor]

Reneseanca ose Rilindja ishte një periudhë e ndryshimeve kulturore me origjinë në Itali në shekullin XIV. Ngritje e një humanizmi të ri u shoqërua me ringjalljen e diturisë klasike dhe arabe nga libraritë monastike dhe bota Islame.[36][37][38] Reneseanca u përhap në Evropë mes shekujve XIV dhe XVII: në këtë kohë lulëzoi arti, filozofia, muzika, dhe shkencat, nën patronazhin e bashkuar mbretëror dhe të fisnikërisë, Kisha Katolike Romake.[39][40][41]

Intriga politike brenda Kishës në shekullin XIV shkaktoi Shismin e madh. Gjatë kësaj periudhe 40-vjeçare, dy papa, një në Avignon dhe një në Romë—pretenduan sundimëri mbi Kishën. Megjithëse Shismi eventualisht u ndal më 1417, autoriteti shpirtëror i papës kishte pësuar shumë.[42] Pushteti i Kishës u dobësua edhe më tej nga Reformat Protestante nga Martin Luther, një rezultat i mungesës së reformave brenda Kishës. Reformat gjithashtu lënduan fuqinë e Perandorisë së Shenjtë Romake, ndërsa princët Gjermanë u ndanë mes besimeve Protestante dhe Katolike.[43] Kjo eventualisht çoi tek Lufta tridhjetë vjeçare (1618-1648), që e rrëzoi Perandorinë e Shenjtë Romake dhe shkatërroi pjesën më të madhe të Gjermanisë. Pas Paqes së Westphalias, Franca u bë predominuese në Evropë.[44]

Beteja e Vjenës më 12 Shtator, 1683, theu hyrjen e Perandorisë Osmane në Evropë.[45]

Renesanca dhe Monarkët e ri shënuan fillimin e Kohës së zbulimeve, një periudhë eksplorimi, zbulimi, dhe zhvillimi shkencor. Në shekullin XV, Portugalia dhe Spanja, dy nga fuqitë më të mëdha detare të kohës, morën rolin kryesor në eksplorimin e botës.[46][47] Kristofer Kolombo e arriti Botën e re1492, pak pasi që Spanjollët dhe Portugezët filluan të themelonin perandori koloniale në Amerikat.[48] Franca, Holanda dha Anglia shpejt ndoqën në krijimin e perandorive të mëdha koloniale me zotërime të mëdha në Afrikë, Amerika dhe Azi.

Shekulli XIX[redakto | redakto tekstin burimor]

Koha e Ndriçimit ishte një lëvizje e fuqishme intelektuale në shekullin XIX në të cilin mendimet shkencore të bazuara në fakte dhe arsye dominuan.[49][50][51] Pakënaqësia me monopolin e klerit dhe aristokracisë mbi forcën politike në Francë rezultoi në Revolucionin Francez që çoi tek Republikën e Parë: fisnikëria dhe monarkia u rrëzuan gjatë regjimin e terrorit.[52] Napoleon Bonaparte u forcua pas Revolucionit Francez dhe themeloi Perandorinë e parë Franceze që, gjatë Luftërave Napoleonike, u rrit për të përfshirë pjesë të mëdha të Evropës para rrëzimit më 1815Betejën e Waterloosë.[53][54]

Harta e Evropa më 1843 duke treguar shtetet e themeluara në Kongresin e Vjenës

Sundimi i Napoleonit rezultoi në përhapjen e idealeve të Revolucionit Francez, përfshirë idealin "komb-shtet", si dhe adoptimin e modelit Francez të administrimit, ligji dhe edukimi.[55][56][57] The Kongresi i Vjenës u mblodh pas rënies së Napoleonit. Kongresi themeloi një barazpeshë të re të fuqisë në Evropë të përqendruar në "pesë fuqitë e mëdha": Britania e Madhe, Franca, Prusia, Habsburg Austria dhe Rusia.[58] Kjo barazpeshë do të mbetej në fuqi deri në Revolucionet më 1848, gjatë të cilave kryengritjet liberale e ndikuan të gjithë Evropën përveç Rusisë dhe Britanisë së Madhe. Revolucionet eventualisht u ndaluan nga elemente më konservative dhe pak reforma rezultuan.[59]1867 Perandoria Austro-Hungareze u formua; dhe më 1871 u bashkuan si Italia ashtu edhe Gjermania si shtete-komb nga principata më të vogla.[60]

Revolucioni Industrial filloi në Britani të Madhe në pjesën e fundit të shekulli të 19-të (XIX) dhe u përhap në gjithë Evropën. Zbulimi dhe implementimi i teknologjisë së re rezultoi me rritje të madhe urbane, punësim masiv dhe ngritjen e një klase të re punëtorësh.[61] Reformat në sferat sociale dhe ekonomike pasuan, përfshirë ligjet e parapunën e fëmijëve, legalizimin e Unioneve tregtare[62] dhe ndalimin e skllavërisë. Në Britani, Akti i Shëndetësisë Publike 1875 u miratua, i cili përmirësoi kushtet e jetesës në shumë qytete Britanike.[63]

Gjeografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Gjeografia e Evropës.
Fotografi Satelitore e Maleve Kaukaze, Detit të zi (l.) dhe Detit Kaspik (r.)

Në aspektin fiziko-gjeografik, Evropa është pjesë veriperëndimore e regjionit më të madh të njohur si Evroazia, ose Afro-Evroazia: Azia shtrihet në pjesën lindore të këtij regjioni. Kufiri lindor i Evropës shpesh përcaktohet nga Malet UraleRusi. Gjeografi i shekullit të parë AD Strabo, mori Lumin Tanais si kufi,[64] siç bëne edhe burimet e hershme Judaike. Kufiri Juglindor me Azinë nuk ka përcaktim të zakonshëm. Shumica përdorin Lumin Ural ose, Lumi Emba shërben si kufi i mundshëm. Ky kufi vazhdon në Detin Kaspik, kreshtën e Maleve kaukaze ose, si alternativë, Lumi KuraKaukaz, dhe vazhdon në Detin e zi; Bosforin, Deti Marmara, dhe Dardanelet përmbyllin kufirin me Azinë. Deti Mesdhe në jug e ndan Evropën nga Afrika. Kufiri perëndimor është Oqeani Atlantik; Islanda, megjithëse është më afër Grenlandës se Evropës (Amerikë Veriore), normalisht përfshihet në Evropë. Ka debat të vazhdueshëm se ku ndodhet qendra gjeografike e Evropës.

Për shkak të dallimeve social-politike dhe kulturore, ka përshkrime të ndryshme për kufijtë e Evropës; në disa burime, disa territore nuk përfshihen në Evropë, derisa në burime tjera përfshihen. Për shembull, gjeografët nga Shtetet Post-Sovjetike dhe Rusia përfshijnë Uralet në Evropë kurse Kaukazin e përfshijnë në Azi. Ngjajshmërisht, shumë gjeografë konsiderojnë kufijtë jugor të Azerbajxhanit dhe Armenisë me Iranin dhe kufijtë jugor dhe lindor të Turqisë me Sirinë, Irakun dhe Iranin si kufiri mes Azisë dhe Evropës për arsye kulturore dhe politike. Në këtë mënyrë, megjithëse janë më afër Afrikës dhe Azisë, ishujt Mesdhetar të Qipros dhe Maltës gjeneralisht konsiderohen pjesë e Evropës.

Për kah përthyeshmëria e vijës bregdetare Evropa zë vendin parë midis kontinenteve në botë. Sipërfaqja e ishujve dhe gadishujve përbën 1/3 e sipërfaqes së saj, ndërsa vija bregdetare është e gjatë 38 000 km . Në disa pjesë bregu i detit është i ulët dhe i butë, në pjesët e tjera lartë dhe i rrëpinjtë.

Gadishujt e Evropës: Gadishulli Ballkanik, Gadishulli Apenin, Gadishulli Pirinej (Iberik), Gadishulli Skandinav etj.

Ishujt më të mëdhenj: Britania e Madhe, Islanda, Irlanda, Sicilia, Sardenja, Korsika, Qipro, Kreta etj.

Relievi[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Relievi i Evropës.
Hartë e Relievit të Evropës

Relievi në Evropë ka dallime të mëdha brendave zonave mjaft të vogla. Regjionet jugore, sidoqoftë, janë më shumë malore, derisa duke shkuar në veri terreni ulet nga Alpet, Pirinejet dhe Malet Karpate, mes rrafshnaltave, në fushat e gjëra të veriut, që janë më shumë në lindje. Kjo fushë e madhe njihet si Ultësira e Madhe Evropiane, dhe në zemër të saj ndodhet Ultësira Veriore Gjermane. Një hark rrafshnaltash gjithashtu ekziston përgjatë bregdetit veriperëndimor, që fillon në pjesët perëndimore të ishujve të Britanisë dhe Irlandës, dhe pastaj vazhdon përgjatë maleve, fjord-cut, spira e Norvegjisë.

Ky përshkrim është i thjeshtësuar. Subregjionet si Gadishulli Iberik dhe Gadishulli Italian përmbajnë veçoritë e tyre komplekse, si edhe vet Evropa kontinentale, ku relievi përmban shumë male, lumenj dhe fusha që komplikojnë trendin gjeneral. Subregjionet si Islanda, Britania dhe Irlanda janë raste të veçanta. E para është tokë në vetvete në oqeanet veriore por prapë konsiderohet pjesë e Evropës, derisa dy të tjerat janë rrafshnalta që dikur ishin të bashkuara me pjesën kontinentale deri kur ngitaj e nivelit të detit i ndau.

Klima[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Klima e Evropës.
Biomet e Evropës
Rryma e Golfit është portokalli dhe verdhë në këtë figurë termale të Atlantikut

Evropa shtrihet kryesisht në zonat klimatike mesatare.

Klima është : Kontinentale, Mesdhetare (rreth Detit Mesdhe) Oqeanike (Rrethohet me Oqean), Malore (Pasi Ka Male), Polare ne Veri. Klima është e butë në krahasim me zonat tjera me gjatësi gjeografike të ngjajshme në botë për shkak të Rrymës së Golfit.[65] Rryma e Golfit njihet me emrin përkëdhelës "Nxemja Qendrore e Evropës", sepse e bën klimën e Evropës më të ngrohtë se që do të ishte pa të. Rryma e Golfit j vetëm që dërgon ujë të ngrohtë në bregdetet Evropiane por gjithashtu i zbut erërat që vijë nga Oqeani Atlantik.

Kështu që temperaturat mesatare gjatë vitit në Napoli janë 16 °C, derisa janë vetëm 12 °C në New York City që është pothuajse në të njëjtën gjatësi gjeografike. Berlini, Gjermani; Calgary, Kanada; dhe Irkutsk, në pjesën aziateike të Risisë, shtrihen në gjatësinë e njëjtë ; temperaturat në Janar në Berlin arrijë një mesatare prej 8 °C që është më shumë se ato në Calgary, të cilat janë për 22 °C më të larta qe ato në Irkutsk.[65]

Hidrografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Hidrografia e Evropës.

Evropa në krahasim me kontinentet tjera ka lumenj të vegjël dhe të shkurtër. Relievi dhe klima kanë ndikuar që në Evropë të ketë ndryshime sa i përket pasurisë me lumenj, gjatësisë së tyre, dendësisë dhe sasisë së ujit. Rrjeti më i dendur i lumenjve është në Evropën Veri-perëndimore, ndërsa lumenjtë më të gjatë dhe me pellgje më të mëdha janë në Evropën e Mesme dhe atë Lindore.

Të gjithë lumenjtë e Evropës u takojnë pesë ujëmbledhësve : Ujëmbledhësi i Oqeanit Atlantik, Oqeanit të Ngrirë, i Detit të Veriut, Detit Baltik, Detit të Zi dhe Detit Mesdhe.

Kontinenti i Evropës është i pasur me liqene. Pjesa më e pasur me liqene është ajo e Evropës Veriore. Liqene më së shumti ka në Evropën veriore-Finlanda vend i liqeneve, në Alpe dhe në Gadishullin Ballkanik. Liqenet e Evropës janë formuar me veprimin e akullnajave, me lëvizje tektonike dhe me procese karstike. Disa liqene janë poligjnetië, të tjerët lumorë, pastaj mbeturinash detesh të dikurshme etj.

Liqenet më të mëdhenj dhe më të njohur të Evropës janë: Liqeni Kaspik, Lagoda, Onjega, Venern, Liqeni i Zhenevës, Liqeni Bodense, Liqeni i Zyrihut, liqeni Garda, liqeni Komo, Lago Di Magjore, liqeni Him, liqeni Ballaton, liqeni i Shkodrës, liqeni i Ohrit, liqeni i Prespës etj.

Tokat, bota bimore dhe shtazore[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Tokat, bota bimore dhe shtazore.

Bimësia e Evropës është ngushtë e lidhur me klimën, relievin dhe tokat.

Linguistik Evropa
Regione Evropa
Evropa 1000.
  • Zona e bimësisë së tundrave përfshinë zonat polare dhe shtrihet në viset veriore të Finlandës dhe Rusisë. Kjo zonë përfshinë rreth 350 km2. Gjatë pjesës më të madhe të vitit, tokat janë të ngrira, janë shterpë dhe pa materie ushqyese. Prej bimëve rriten myshqet, likenet dhe drunj të shkurtër të mështeknës e të dëllinjës. Gjatë verës së shkurtër – tre muaj, kur temperatura arrin 10 °C ato zhvillohen, lulojnë dhe japin fryte, kurse shpezët dhe kafshët e zonës pyjore vendosen këtu, për të gjetur ushqim.
  • Në jug të tundrës shtrihet zona e tajgës e cila e zënë pjesën e madhe të Suedisë, të Finlandës dhe të Rusisë mes gjerësive gjeografike 55 – 79°. Shtrihet zona e tajgës e cila e zënë pjesën e madhe të Suedisë, të Finlandës dhe të Rusisë mes gjerësive gjeografike 55 – 79 shkallë. Mbizotërojnë tokat e murme, me pak minerale, diçka më shumë humus. Zona shtrihet në rreth 2 milion km2 dhe rreth 2/3 e saj janë të mbuluara me pyje gjethembajtës – pishat, bredhi, mështekna etj. Prej faunës dallojmë lepurin e bardhë, lemingun, derrin e egër, ujkun, ariun e murëm, dhelpëren, sqarthin etj.
  • Zona e pyjeve të përziera shtrihet nën zonën e tajgave.. Në këtë zonë përzihen drunjët gjethëmbajtës dhe gjetherënës, përveç pisha e breut, ahu, bungu frashëri, bliri ëtj. Kjo zonë shtrihet në : Britaninë e Madhe, Francë, Gjermani, Suedinë Jugore, Poloni, Rusi Qendrore, Alpe, Karpate etj. Kjo zonë shtrihet në gjerësitë gjeografike 45-55°. Në këtë zonë pyjet janë prerë shumë dhe ato zën tash sipërfaqe të vogël mes 5 dhe 10 %. Ndër tipat e tokave hasen tokat e murme me 5-6 % humus. Prej kafshëve rriten ariu i murëmë, kaprolli evropian, ujku, dhelpra, lepuri i murmë dhe i bardhë.
  • Zona stepopyjore dhe stepore ka shtrirje më të madhe në Evropën Lindore, sidomos në Ukrainë dhe pjesën jugore të Rusisë. Në jug shtrihet edhe në Ultësirëne Panonisë, të Vllahisë e deri në Rrafshin e Kosovës. Dominojnë formacionit e barit të ulët, ndësa prej tokash ka më shumë çernozjomi, smonica, toka kafe etj. Të cilat janë të thella, kanë më shumë hums dhe janë të përshtatshme për drithëra e bimë industriale.
  • Zona mesdhetare dallon dukshëm nga zonat tjera nga se këtu dominon klima mesdhetare me verëra të nxehta e pa reshje dhe dimrat butë dhe me reshje. Këtu gjenden formacionet bimore me gjelbrim të përhershëm, gjethe të trasha në formë kaqubash, i quajtur formacioni iI makjeve. Pyjet e dikurshme janë prerë, tash kanë mbeturbimë kaçuba me pak pyje. Në përbërjen e tokave më shmë janë të paranishme tokat ngjyrë kafe, të murme, të kuqe dhe toka aluviale përgjatë luginave të lumenjve. Prej faunës ka hardhuca, gjarpërinj, bredhka, skofterë, flaminga etj. Flora dhe fauna e Evropës ka pasur mjaft ndryshime nën ndikimin e njeriut dhe civilizimit të gjatë, sidomos në zonën e Mesdheut, Evropës së Mesme dhe Perëndimore.

Gjeografia Politike[redakto | redakto tekstin burimor]

Evropa sipas një teorie të paranuar gjerësisht: Evropa gjeografike në të gjelbërt, dhe Evropa kulturore në të kaltër të mbyllur (pjesët aziatike të vendeve Evropiane në të kaltër të hapët).
Grupet regjionale sipas The World Factbook
Grupimet regjionale sipas OKB-së
Bashkimi Evropian

Sipas definimeve të ndryshme, këto territore mund të jenë subjekt i kategorizimeve të ndryshme. Tabela më poshtë tregon skemën e përdorur nga Kombet e Bashkuara,[66] përballë grupimeve regjionale të publikuara nga CIA factbook.

27 anëtarët e Bashkimit Evropian janë të integruar politikisht dhe ekonomikisht, vet Bashkimi Evropian formon një pjesë të gjeografisë politike të Evropës.

Emri i regjionit dhe
territori, me flamur
Sipërfaqja
(km²)
Popullsia
(1 July 2002 est.)
Dendësia
(per km²)
Kryeqyteti
Åland (Finlandë) 1,552 26,008 16.8 Mariehamn
Flag of Andorra.svg Andorra 468 68,403 146.2 Andorra la Vella
Flag of Austria.svg Austria 83,858 8,169,929 97.4 Vjena
Flag of Armenia.svg Armenia 29,800 3,229,900 101 Yerevan
Flag of Azerbaijan.svg Azerbaixhani 86,600 8,621,000 97 Baku
Flag of Belarus.svg Bjellorusia 207,600 10,335,382 49.8 Minsk
Flag of Belgium.svg Belgjika 30,510 10,274,595 336.8 Bruksel
Flag of Bosnia and Herzegovina.svg Bosnja dhe Hercegovina 51,129 4,448,500 77.5 Sarajeva
Flag of the United Kingdom.svg Britania e Madhe 244,820 61,100,835 244.2 Londra
Flag of Bulgaria.svg Bullgaria 110,910 7,621,337 68.7 Sofja
Flag of Croatia.svg Kroacia 56,542 4,437,460 77.7 Zagrebi
Flag of Cyprus.svg Qipro 9,251 788,457 85 Nikozia
Flag of the Czech Republic.svg Republika Çeke 78,866 10,256,760 130.1 Praga
Flag of Denmark.svg Danimarka 43,094 5,368,854 124.6 Kopenhaga
Flag of Estonia.svg Estonia 45,226 1,415,681 31.3 Talini
Flag of the Faroe Islands.svg Ishujt Faroe (Danimarkë) 1,399 46,011 32.9 Tórshavn
Flag of Finland.svg Finlanda 336,593 5,157,537 15.3 Helsinki
Flag of France.svg Franca 547,030 59,765,983 109.3 Parisi
Flag of Georgia.svg Gjeorgjia 69,700 4,661,473 64 Tbilisi
Flag of Germany.svg Gjermania 357,021 83,251,851 233.2 Berlini
Flag of Gibraltar.svg Gjibraltari (BM) 5.9 27,714 4,697.3 Gibraltar
Flag of Greece.svg Greqia 131,940 10,645,343 80.7 Athina
Flag of Guernsey.svg Guernsey 78 64,587 828.0 St. Peter Port
Flag of the Netherlands.svg Holanda 41,526 16,318,199 393.0 Amsterdam
Flag of Hungary.svg Hungaria 93,030 10,075,034 108.3 Budapesti
Flag of Iceland.svg Islanda 103,000 307,261 2.7 Rejkjavik
Flag of Ireland.svg Irlanda 70,280 4,234,925 60.3 Dablin
Flag of the Isle of Man.svg Ishulli i Njeriut 572 73,873 129.1 Douglas
Flag of Italy.svg Italia 301,230 58,751,711 191.6 Roma
Flag of Jersey.svg Jersey 116 89,775 773.9 Saint Helier
Flag of Kazakhstan.svg Kazakistan 2,724,900 15,217,711 5.6 Astana
Flag of Kosovo.svg Kosova 10,887 2,126,708 220 Prishtina
Flag of Latvia.svg Letonia 64,589 2,366,515 36.6 Riga
Flag of Liechtenstein.svg Lihtenshtajni 160 32,842 205.3 Vaduz
Flag of Lithuania.svg Lituania 65,200 3,601,138 55.2 Vilnius
Flag of Luxembourg.svg Luksemburgu 2,586 448,569 173.5 Luxembourg
Flag of Montenegro.svg Mali i zi 13,812 616,258 44.6 Podgorica
Flag of Macedonia.svg Maqedonia 25,333 2,054,800 81.1 Shkupi
Flag of Malta.svg Malta 316 397,499 1,257.9 Valleta
Flag of Moldova.svg Moldova 33,843 4,434,547 131.0 Kisinau
Flag of Monaco.svg Monako 1.95 31,987 16,403.6 Monako
Flag of Norway.svg Norvegjia 324,220 4,525,116 14.0 Oslo
Flag of Poland.svg Polonia 312,685 38,625,478 123.5 Varshava
Flag of Portugal.svg Portugalia 91,568 10,409,995 110.1 Lisbona
Flag of Romania.svg Rumania 238,391 21,698,181 91.0 Bukureshti
Flag of Russia.svg Russia 17,075,400 142,200,000 26.8 Moska
Flag of San Marino.svg San Marino 61 27,730 454.6 San Marino
Flag of Serbia.svg Serbia 77,474 7,537,034 109.4 Beogradi
Flag of Slovakia.svg Sllovakia 48,845 5,422,366 111.0 Bratislava
Flag of Slovenia.svg Sllovenia 20,273 1,932,917 95.3 Lublana
Flag of Spain.svg Spanja 504,851 45,061,274 89.3 Madrid
Flag of Norway.svg Svalbard dhe Jan
Mayen
(Norvegji)
62,049 2,868 0.046 Longyearbyen
Flag of Sweden.svg Suedia 449,964 9,090,113 19.7 Stokholmi
Flag of Albania.svg Shqipëria 28,748 3,600,523 125.2 Tirana
Flag of Turkey.svg Turqia 783,562 70,586,256 93 Ankara
Flag of Ukraine.svg Ukraina 603,700 48,396,470 80.2 Kiev
Flag of the Vatican City.svg Vatikani 0.44 900 2,045.5 Vatikan
Flag of Switzerland.svg Zvicra 41,290 7,507,000 176.8 Berna
Total 10,180,000 731,000,000 70

Demografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Demografia e Evropës.

Kontinenti i Evropës ka qenë i banuar qyshë në kohën e paleolitit dhe neolitit pra para 20 000 e 10 000 vjetësh. Viset e banuara shtriheshin pothuajse në tërë territorin e Evropës, por viset më të dendura ishin ato të Mesdheut dhe ludinat e lumenjve, arty ku tokat ishin më të përshtatshme për t’u punuar. Në kohën e Bronzit u shënuan dyndje të popullsisë në gadishujt e evropës jugore: iberët në gadishullin Iberik, ligurët në gjirine Ligurisë (Itali), etrurët të ardhur prej viseve të Egjeut, Ilirët në gadishullin Ilirik (Ballkanik) etj.

Ndryshime më të mëdha ndodhën me rastin e lëvizjes së popujve indoevropian nga Azia, e edhe nga Afrika veriore. Në këtë kohë në Evropë vendosen keltët, italët, grekët, ilirët thrakët, gjermanët. Djep i kulturës së vjetër në Evropë ishte Mesdheu. Fenikasit dhe kretasët e bartën kulturën e Lindjes, ndërsa grekët e zhvilluan dhe e përhapën më tutje kah Perëndimi e pas tyre Romakët i dhanë dimensione edhe më të mëdha. Eshte popullsi kryesisht e vjeter. E banuar nga moshat prej 63 vjeq e deri ne 70 vjeq, por vende-vende ndryshojn. Nese e marrim shembull Kosoven, ateher kemi te bejme me nje popullsi te re pasi qe ne Kosovo dominon rinia me shum.

Ekonomia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Ekonomia e Evropës.

Evropa duke pasur industri të zhvilluar arriti të zhvilloj edhe bujqësinë. Bujqësia e Evropës është e llojllojshme, ngase këtë e bëjnë të mundshme edhe kushtet natyrore dhe niveli i zhvillimit. Bujqësia e Evropës dallohet me shkallë të lartë të mekanizimit, kimizmit, numër të madh ekspertësh bujqësorë, me popullsi të arsimuar bujqësore, me rendimente të larta në bujqësi dhe në blegtori. Dikur Evropa importonte shumë prodhime bujqësore, ndërsa tash vendet e zhvilluara të Evropës janë eksportuar të shumë prodhimeve bujqësore, sidomos blegtorale.

Gjeologjia[redakto | redakto tekstin burimor]

Artikulli kryesorë : Gjeologjia e Evropës

Historia Gjeologjike[redakto | redakto tekstin burimor]

Në kohën e lindjes së saj para 500 milionë vjetësh Evropa nuk është akoma e plotë. Pjesët e saj janë të hapërdara mbi të gjithë rruzullin tokësor: Skandinavia tej më në jug të ekuatorit, Anglia dhe Vendet e Ulëta në rrethin polar të jugut si dhe pothuajse të gjithë pjesët e tjera përreth polit të jugut. Të gjithë këto pjesë koreje kontinentale janë në lëvizje. Ato merrem me vete nga rryma të fuqishme magme, të cilat vlojnë 80 kilometra nën sipërfaqen e tokës.

Të shtyra nga shtjella nxehtësie në brendësi të tokës pllakat lëvizin me ngadalë, çdo vit nga vetëm disa centimetra. Por me kalimin e miliona vjetësh kemi pastaj të bëjmë me distanca të konsiderueshme. Në rastin e përplasjeve shpërthejnë forcat primare. Si një rebus gjigant vë Evropa pjesët e saj së bashku. Togje shkrepash kilometra të gjëra çajnë lart, përkulen dhe marrin formë kubeje. Çdo përplasje e re krijon një masiv malor. Kështu lind së pari shtylla kurrizore e Evropës, vargmali kaledonian, me lartësira si ato të Himalajës. Ky është bërthama e një bashkëshkrirjeje të parë evropiane.

Më pas kontinenti i ri bredh gjysmën e rruzullit tokësor. Para 300 milionë vjetësh ai kapërcen ekuatorin. Stereja është tashmë e mbuluar nga gjelbërimi. Bimët kanë pushtuar kontinentin që deri pak më parë kishte qenë i shkretë. Atje ku sot janë të ngritura metropolet krenare evropiane u shtri sa gjatë e gjerë një xhungël e harlisur tropikale: Parisi ndodhej në një klimë tropikale të ngrohtë e me lagështi. Berlini, në një det të gjelbër i cili zgjatej deri në Azi.

Është një pyll tepër i jashtëzakonshëm. Ai përbëhet nga fiere, likopode (shk. lycopodium) dhe bishtkuaj. Mbeturina të tyre të ngurtësuara në Skoci të bëjnë ta marrësh me mend përhapjen e tyre. Cungje që qëndrojnë pothuajse ngjitur njëri-tjetrit të japin edhe sot e kësaj dite një përshtypje mbi bollëkun e atëhershëm të bimëve. Këta gjigantë lartësoheshin deri në 30 metra drejt qiellit.[67]

Evro-Azia[redakto | redakto tekstin burimor]

Ajo pjesë e Evropës dhe Azisë që për nga kultura dhe historia e tyre janë të ndërlidhura ngushtë midis tyre.

Shtetet, territori i të cilave janë të shpërndara në dy kontinente janë:

  • Rusia: 25 % e territorit të Rusisë është në Evropë.
  • Turqia: 3 % e territorit të Turqisë është në Evropë.

Qytete[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Lista e qyteteve të Evropës.

Qytete Evropiane kanë disa karakteristika të përbashkëta. Kështu p.sh për dallim nga qytete e kontinenteve tjera qytete metropole Evropiane nuk janë të orientuara në ndërtesa të larta. Ato më tepër shtrihen duke zënë sipërfaqe të mëdha dhe dke futur në gjirin e tyre edhe qytete që gjenden për rreth tyre. Për këtë shkakë edhe madhësia e qyteteve ndryshonë dukshëm nga rrethi i qytetit. Si do që të jetë si qytete më të mëdha të Evropës llogaritet të jenë Moska, Stambolli dhe Londra.

Burim i të dhënave[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007: "Europe". Vizituar në 27. Dhjetor 2007.
  2. ^ UNDP 2006
  3. ^ Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007: "Europe". Vizituar në 27. Dhjetor 2007.
  4. ^ About the Council of Europe. Council of Europe. Arkivuar nga Origjinali në 24. Nëntor 2003. Vizituar në 9. Qershor 2008.
  5. ^ Europe - Noun. Princeton University. Vizituar në 9. Qershor 2008.
  6. ^ Etymonline: European. Vizituar në 10. Shtator 2006.
  7. ^ A. Vekua, D. Lordkipanidze, G. P. Rightmire, J. Agusti, R. Ferring, G. Maisuradze, et al. (2002). "A new skull of early Homo from Dmanisi, Georgia". Science 297: 85–9. doi:10.1126/science.1072953. PMID 12098694. 
  8. ^ The million year old tooth from Atapuerca , Spain, found in June 2007
  9. ^ National Geographic, 21.
  10. ^ Atkinson, R J C, Stonehenge (Penguin Books, 1956)
  11. ^ a b National Geographic, 76.
  12. ^ National Geographic, 82.
  13. ^ Stampa:Harvard reference
  14. ^ Stampa:Harvard reference
  15. ^ Pedersen, Olaf. Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction. 2nd edition. Cambridge: Cambridge University Press, 1993.
  16. ^ National Geographic, 76-77.
  17. ^ McEvedy, Colin (1961), [[w:The Penguin Atlas of Medieval History:|]], Penguin Books 
  18. ^ National Geographic, 123.
  19. ^ Foster, Sally M., Picts, Gaels, and Scots: Early Historic Scotland. Batsford, London, 2004. ISBN 0-7134-8874-3
  20. ^ , Journal of the History of Ideas, Vol. 4, No. 1. (Jan., 1943), pp. 69-74.
  21. ^ Norman F. Cantor, The Medieval World 300 to 1300.
  22. ^ National Geographic, 140
  23. ^ National Geographic, 143-145.
  24. ^ National Geographic, 162.
  25. ^ National Geographic, 166.
  26. ^ National Geographic, 210.
  27. ^ a b National Geographic, 158.
  28. ^ National Geographic, 186.
  29. ^ National Geographic, 192.
  30. ^ National Geographic, 199.
  31. ^ Vasily Klyuchevsky: The course of the Russian history, ISBN 5-244-00072-1
  32. ^ https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html 
  33. ^ Khanate of the Golden Horde (Kipchak). Alamo Community Colleges. Vizituar në 10. Qershor 2008.
  34. ^ Black Death and hard facts.
  35. ^ National Geographic, 223.
  36. ^ National Geographic, 159.
  37. ^ Weiss, Roberto (1969) The Renaissance Discovery of Classical Antiquity, ISBN 1-59740-150-1
  38. ^ Jacob Burckhardt [1878]: The Civilization of the Renaissance in Italy, translation by S.G.C Middlemore 1990
  39. ^ National Geographic, 254.
  40. ^ Jensen, De Lamar (1992), Renaissance Europe, ISBN 0-395-88947-2
  41. ^ Levey, Michael (1967), [[w:Early Renaissance:|]], Penguin Books 
  42. ^ National Geographic, 193.
  43. ^ National Geographic, 256-257.
  44. ^ National Geographic, 269.
  45. ^ Habsburg-Ottoman War, 1683-1699
  46. ^ John Morris Roberts (1997), [[w:Penguin History of Europe:|]], Penguin Books, ISBN 0-14-026561-9 
  47. ^ National Geographic, 296.
  48. ^ National Geographic, 338.
  49. ^ Goldie, Mark & Wokler, Robert (2006), [[w:The Cambridge History of Eighteenth-Century Political Thought:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-37422-7 
  50. ^ Cassirer, Ernst (1979), [[w:The Philosophy of the Enlightenment:|]], Princeton University Press, ISBN 0-691-01963-0 
  51. ^ National Geographic, 255.
  52. ^ Schama, Simon (1989), [[w:Citizens: a chronicle of the French revolution:|]], Knopf, ISBN 0-394-55948-7 
  53. ^ National Geographic, 360.
  54. ^ McEvedy, Colin (1972), [[w:The Penguin Atlas of Modern History:|]], Penguin Books, ISBN 0-14-051153-9 
  55. ^ Lyons, Martyn (1994) 
  56. ^ Grab, Alexander (2003), [[w:Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective):|]], Palgrave MacMillan, ISBN 0-33-68275-0 
  57. ^ National Geographic, 350.
  58. ^ National Geographic, 367.
  59. ^ National Geographic, 371-373.
  60. ^ Davies, Norman (1996), [[w:Europe: A History:|]], Oxford University Press, ISBN 0-19-820171-0 
  61. ^ Trevelyan, George Macaulay (1988), [[w:A shortened history of Engand:|]], Penguin Books, ISBN 0-14-010241-8 
  62. ^ Beatrice, Webb (1976), [[w:History of Trade Unionism:|]], AMS Press, ISBN 0-404-06885-5 
  63. ^ Trevelyan, George Macaulay (1942), [[w:English Social History:|]], Longmans, Green 
  64. ^ Strabo Geography 11.1
  65. ^ a b [[w:"European Climate":|]], [[w:World Book:|]], World Book, Inc 
  66. ^ United Nations Statistics Division - Countries of Europe
  67. ^ Revista Rruzull.netinternet

Shiko edhe[redakto | redakto tekstin burimor]

Stampa naviguese[redakto | redakto tekstin burimor]