Hasan Prishtina

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Hasan Bej Prishtina)
Jump to navigation Jump to search
Hasan Prishtina
Hasan Pristina.jpg
Kryeminstër i Shqipërise
7 dhjetor – 12 dhjetor, 1921
Paraardhësi: Qazim Koculi
Pasardhësi: Idhomene Kosturi
Ministër i Bujqësisë
15 shtator – 10 tetor, 1913
Paraardhësi: Pandeli Cale
Pasardhësi: Qemal Karaosmani
Ministër i Punëve të Brendshme
5 shtator – 20 nëntor, 1913
Paraardhësi: Esad pashë Toptani
Pasardhësi: Fejzi bej Alizoti
Ministër i Postë-Telegrafave
14 mars – 20 maj, 1914
Paraardhësi: Lef Nosi
Pasardhësi: Mit'hat Frashëri
Të dhënat personale
Lindi më: 27 prill 1873
Lindi në: Vushtrri, Perandoria Osmane, sot Kosova
Vdiq më: 13 gusht, 1933
Vdiq në: Selanik, Greqi
Kombësia: Shqiptar
Profesioni: Politikan, Jurist
Bashkëshortja Ikballe, çerkeze (vd. qershor 1931)


Hasan Prishtina (Vushtrri, 1873 - Selanik, 13 gusht 1933) ka qenë nëpunës, deputet shqiptar në Mexhlisin osman, aktivist shqiptar për autonominë e më pas pavarësinë shqiptare, ministër dhe deputet i shtetit shqiptar[1].

Prejardhja[redakto | redakto tekstin burimor]

Më 1921 Prishtina shkruan se 150 vjet më parë, gjyshi i tij Haxhi Ali Berisha nga Polanca e Drenicës u vendos në Vulçitirn.[2] I biri i Abdullah Aliut, njeriut të fundit të kësaj familjeje që vdiq dhe u varros në Polac.

Haxhi Ali Berisha kishte tre djem: Mehmetin, Mahmutin dhe Ahmetin. Mehmeti la pas vetes Sylejman agën, i cili më 1898 arriti të fitojë titullin pashë. Mamuti la një djalë, Zejnullah bej Vuçiternën. Ahmeti pati dy djem: Hasanin dhe Ymerin.

I ati, Ahmeti, në ortakëri me Ismail pashë Saraçi-Dibrën duke kontraktuar nozullimin e ushtrisë osmane, grumbulloi pasuri tepër të madhe në pak vjet.

Jeta[redakto | redakto tekstin burimor]

Hasan Prishtina u lind në Vushtrri, më 27 prill 1873, i njohur si Hasan Berisha, Polaci, ose Vuçiterna. Pinjoll i bejlerëve të Vuçiternit, dera e tyre ka qenë një familje e nderuar spahinjsh vendas[3].

Mësimet e para kreu në vendlindje. Vazhdoi shkollimin në gjimnazin frëng të Selanikut, më pas në Stamboll u diplomua në Fakultetin e Drejtësisë. Pas përfundimit të shkollës punoi në Shkup[4], ku qe edhe pjesë e klubit "Bashkimi" në qytet dhe lobon pro shkronjave latine për alfabetin shqip[5].

Deputet në Mexhlisin Osman, 1908-1912[redakto | redakto tekstin burimor]

U zgjodh dy herë deputet në parlamentin osman si përfaqësues i Prishtinës për Vilajetin e Kosovës. Qysh me herën e parë më 17 dhjetor 1908, u vetënënshkrua Hassan Prishtina.[2] Në fillim përkrahte xhonturqit të cilëve ua përkrahu edhe Revolucionin, por pas fushatave ndëshkuese të Xhavit Pashës në krye të ushtrisë osmane bëri në Vilajetin e Kosovës, parlamenti i shërbeu si tribunë për mbrojtjen e të drejtave kombëtare të shqiptarëve.

Ndolli interesin e kanaleve diplomatike angleze e austro-hungareze për çështjen shqiptare.[6]

Humbi vendin e deputetit më 1912, ashtu si krejt deputetët shqiptarë.[7]

Komploti i Taksimit dhe kryengritja[redakto | redakto tekstin burimor]

Shiko edhe: Kryengritja e vitit 1912

Nga janari i vitit 1912 ai do të mbajë mbledhje të fshehta së bashku me Ismail Qemalin, Syrja bej Vlorën, Nexhip bej Dragën, Myfid bej Libohovën, etj. në lagjen «Taksim» të Stambollit dhe do të vendosin për organizimin e Kryengritjes së Përgjithshme të Armatosur në Shqipëri. Për këtë vendosmëri e kishte paralajmëruar edhe Mexhlisin osman, kur nuk merresshin parasysh kërkesat e deputetëve shqiptarë për një autonomi të vilajeteve shqiptare, ku ndër të tjera deklaron:

«… një ndër të parët që do marrë në dorë flamurin e revolucionit, ndofta i pari ndër të parët do të jem unë».

Kështu më 21-25 maj 1912, me nismën e Hasan Prishtinës, në Junik u tubuan tribunët popullorë, Isa Boletini, Bajram Curri, Idriz Seferi, Ahmet Delia, Mehmet Pashë Deralla, kushëririn Zejnullah beg Vuçiterni, etj. Në lidhje edhe me komitetin e komitëve bullgaro-maqedonë, gjithashtu të pakënaqur me regjimin xhonturk, u propozoi një kryengritje të bashkërenduar në mënyrë që të kërkonin një shtet autonom shqiptaro-maqedon. E penguar kjo nga Sofia zyrtare, duke patur në plan Aleancën Ballkanike[8].

Pas betejave triumfale midis 5 majit-18 gushtit 1912, kryengritësit shqiptarë me në krye Hasan Prishtinën e liruan Vilajetin e Kosovës dhe zunë Shkupin. Qyteti vijonte jetën normalisht, por klubi i Turqve të Rinj ("Ittihat ve terakki") ishte pushtuar nga shqiptarët[3].

Sipas burimeve angleze pas pushtimit të Shkupit, prijësi i kryengritjes Prishtina kishte si qëllim kryesor të saj rënien e Komitetit Xhonturk dhe kërkonte më tepër garanci se shqiptarët nuk do të trajtoheshin në të ardhmen ashtu si në të shkuarën.[9] Nga 14 gushti pas zvarritjeve sepse parlamenti osman ishte shkrirë, autoritetet osmane më 4 shtator pranuan 12 nga 14 pikat e parashtruara nga paria e kryengritjes si hap i parë i njohjes së autonomisë të Vilajetit Shqiptar.

Lufta Ballkanike dhe pavarësia[redakto | redakto tekstin burimor]

Me shpërthimin e Luftës së Parë Ballkanike ku Aleanca Ballkanike i shpalli luftë Perandorisë Osmane, burgoset më 14 tetor të vitit 1912 nga autoritetet serbe kur pushtuan Shkupin, më 28 nëntor 1912 ishte në burgun e Kalemagdanit në Beograd[5]. Në fillim të vitit 1913, tre qeveritë, ajo e Italisë, Anglisë dhe Austro-Hungarisë me anë të një memorandumi kërkuan në mënyrë ultimative lirimin e menjëhershëm të Hasan Prishtinës nga burgu dhe ajo ndodhi. Ndërkohë në Konferencën e Londrës qe vendosur për pavarësinë dhe kufijtë provizor të Shqipërisë.

Më 1913 shkoi në Vlorë dhe u ngarkua nga Ismail Qemali me detyrën e Ministrit të Bujqësisë dhe të Punëve të Brendshme në kabinetin e tij. Në nëntor të 1913 iu bashkua Esad pashë Toptanit. Emërohet ministër në kabinetin e Turhan pashë Përmetit në kohën e Princ Vidit[4].

Lufta e Parë Botërore[redakto | redakto tekstin burimor]

Gjatë Luftës së Parë Botërore u kthye në Kosovë dhe organizoi njësi vullnetarësh për të luftuar përkrah trupave austro-hungareze. Dekorohet nga fundi i vitit 1916 me urdhërin austro-hungarez të Franc-Jozefit, me shenjat e oficerit të madh (Gross-Offizier). Kishte marrëdhënie të ngushta me Ballplatz-in për çështjen e Shqipërisë.[10]

Gjatë kësaj kohe bëri përpjekje për të riaktivizuar Lëvizjen Kombëtare, më 1915 hapi shkollën fillore në Vushtrri, ku qe formuar orkestra muzikor.[5] Veproi gjithashtu në Shkup e rrethinë që ishte pushtuar nga Bullgaria, ku, më 1917, u burgos nga policia bullgare. Hasan Prishtina, u arratis nga burgu pasi theu dritaren e qelisë duke shpëtuar nga zhdukja e sigurt; në këtë rast ai dëmtoi rëndë njërën këmbë nga e cila do të vuajë shumë kohë.[11]

Pas ripushtimit të Kosovës nga trupat serbe më 1918 shkoi në Vienë e më pas në Romë ku ishte në kontakt me kundërshtarët malazez, maqedon e bullgar të Mbretërisë së re Jugosllave. U emërua në krye të dërgatës së Komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës"Konferencën e PaqesParis ku do të kërkonte bashkimin e viseve shqiptare të ish-Vilajetit të Kosovës me shtetin shqiptar. Megjithëse dërgatës së Komitetit nuk i jepej e drejta të merrte pjesë në diskutime,[7]? Prishtina i shkroi një telegram presidentit të ShBA, Wilson.[5]

Karriera politike në Shqipëri[redakto | redakto tekstin burimor]

Mori pjesë aktive në përgatitjen dhe organizimin e Kongresit të Lushnjës 1920.[4] Pas një takimi me pakicat kombëtare të Jugosllavisë në Fiume, nën drejtimin e D'Annuncios, në korrik të vitit 1920, u sigurua një vapor me armë me ndërmjetësinë e D. Mitrovicës, por kryeministri Delvina nëpërmjet Sejfi Vllamasit e Xhemal Naipit, të mbështetur nga forcat ushtarake në vend, nuk lejuan shkarkimin e vaporit në Shëngjin, duke shkaktuar kështu një thyerje të marrëdhënieve mes grupit me ide irredentiste me qeverinë dhe figurën e Zogut.[3]

Në prill të vitit 1921 u zgjodh deputet i Dibrës në parlamentin shqiptar.

Në dhjetor të vitit 1921 pas një grusht shteti me M. Krujën, Q. Koculin e Prishtinës shkaktuan dorëheqjen e qeverisë Evangjeli. Pas qeverisë gjashtëorëshe të Koculit, emërohet kryetar i një qeverie që zgjati pesë ditë. Mori pjesë sërish në një lëvizje kryengritëse në shkurt-marsin e vitit 1922, e shtypur energjikisht nga qeveria Ypi dhe min. i Brendshëm Zogu.[4] pas së cilës u zëvendësua në postin e deputetit[1]. Pas implikimit me veprimet e marsit, kalon në arrati së bashku me Z. Dibrën e H. Currin nëpër malet e Shqipërisë. Në vitet 1922-'23 Prishtina shihet të lëvizë në ms zonave të Pukës, Dibrës, Kukësit, etj. Në janar 1923 njoftohej se zyrat shtetërore në Kukës e Krumë qenë pushtuar prej Hasan Prishtina. Qeveria shqiptare ishte e gatshme ta linte të dilte jashtë vendit, por sipas njoftimit të dt. 2 maj 1923 të komandantit të operacionit, Preng Jaku, ai nuk bindej. Pas bisedimesh, më 25 gusht 1923 Prishtina del jashtë Shqipërisë me ndërmjetësinë e legatës italiane. Niset nga Shëngjini me avulloren "Galiopoli" në Itali, i shoqëruar nga Hysni Curri dhe 26 revolucionarë. Udhëtoi në Brindisi, Romë dhe Vienë. Gjatë kohës së qëndrimit në Romë, mbajti lidhje me atasheun tregtar sovjetik.[12]

U kthye në Tiranë pas Lëvizjes së Qershorit. Në shtator të vitit 1924 në krye të një delegacioni në emër të komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës" shkoi në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë ku protestoi kundër barbarizmave mbi popullsinë shqiptare të qarqeve shoviniste serbe në Kosovë.[7]

Pas dështimit të revolucionit të 1924-ës u largua jashtë atdheut. Në shtator të vitit 1924 në krye të një delegacioni në emër të komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës", shkoi, së bashku me Fan Nolin, Gurakuqin, Currin e PejaninLidhjen e KombeveGjenevë ku protestoi kundër barbarizmave mbi popullsinë shqiptare të qarqeve shoviniste serbe në Kosovë. Për këtë rast, Kolea, në gazetën dyjavore «L’ALBANIE», që dilte në Lozanë në frëngjisht, do të shkruante më 19 janar 1919 shkrimin: Une voix d’Albanie (Një zë i Shqipërisë), ndër të tjera thoshte:

« …Dans l’appel si noblement et si virilement patriote qu’on va lire, c’est la voix de tout le peuple albanais, depuis des siècles assoiffé de liberté et d’indépendance, qui retentit. Dans les circonstances actuelles, notre peuple ne pouvait trouver d’interprète plus fidèle et plus autorisé que le groupe de patriotes qui se pressent autour de M. Hassan Béy Prishtina, signataire, en leur nom, de la supplique à M. Wilson.

…Në apelin aq fisnikërisht e me aq burrëri atdhetare që do ta lexojmë, është zëri i gjithë popullit shqiptar, i etur qysh me shekuj, për liri dhe pavarësi, zë që jehon. Në rrethanat aktuale, populli ynë nuk do të gjente përfaqësues më besnik dhe më me ndikim se grupi i atdhetarëve që janë rreth z. Hasan Bej Prishtina, në kërkesën që i bëjnë Z. Wilson, në emër të tyre.[11]

Mërgimi[redakto | redakto tekstin burimor]

Varrimi i Luigj Gurakuqit, në qendër Hasan Prishtinën duke e përshëndetur bashkëpatriotin e tij

Pas kthimit të Zogut me Triumfin e Legalitetit, Prishtina shtrëngohet të mërgojë edhe njëherë. Në ceremoninë mortore të Gurakuqit në Bari, mban fjalën e rastit.[13]

Merr pjesë në formimin e një komiteti në Bari, i cili u ftua nga Noli e Boshnjaku që të bëhej një marrëveshje me Bashkimin Sovjetik, Prishtina dhe Bushati ishin kundër.[10] Nën drejtimin e tij, u themelua "Komiteti i Çlirimit të Kosovës" i cili veproi krahas Komitetit të Çlirimit Nacional. Meqë nuk mund të kthehej në Kosovë, u vendos në Selanik, ku bleu një pronë të madhe.[7]

Pretendohet se kundrejt Prishtinës janë ndërmarrë katër herë përpjekje për t'i bërë atentat.[14] Bashkëpunoi me rryma dhe shtete të ndryshme kundër Zogut, madje organizoi mjaft atentate kundër tij. Për një atentat të tillë u dënua me vdekje në mungesë më 6 qershor 1933 së bashku me 7 të tjerë të arratisur politikë.[4] Në ditarin e shërbimeve konsullore të Mbretërisë Shqiptare të vitit 1933 janë shënuar të gjitha lëvizjet e Hasan Prishtinës: më 10 janar ishte në Vjenë, më 16 mars në Bukuresht, më 1 prill në Sofje, më 11 prill në Selanik, më 1 maj në Stamboll, më 1 qershor në Vjenë, më 6 qershor në Budapest, më 23 qershor në Vjenë, më 30 qershor në Stamboll dhe më 1 korrik 1933 në Selanik. Konsulli Qemal Mesareja përcillte se Prishtina kishte dalë nga shtëpia e të vëllait, Ymerit, dhe ishte vendosur në hotelin "Astoria".[14]

Vrasja[redakto | redakto tekstin burimor]

Kopja e gazetës "Μακεδονικα Νεα", vrasësin dhe kufomën e Hasan Prishtinës.

Prishtina donte t'i ofronte Çelos një punë dhe "puna" ishte një atentat Mbretit Zog. Çelo nuk kishte pranuar për vrasje, por që të punonte dhe i kërkoi të mbante premtimin për punën që do t'i gjente, dhe Prishtina e përcolli duke i thënë:

Nuk të solla këtu të jap para për sytë e bukur. Ose shko në Bullgari të marrësh 10 komitaxhi të vrasësh Zogun, ose ik prej këndej.

Pas kësaj Çelo është revoltuar dhe e ka qëlluar menjëherë Prishtinën, duke përgjakur rrugën, ku po bashkëbisedonin deri në atë çast. Ora ishte 2 mbasdreke, më 14 gusht 1933.[15]

Trashëgimia[redakto | redakto tekstin burimor]

Sipas kujtimeve të veta dëshmon se ka shitur një pjesë të pasurisë së vet për të ndihmuar në blerjen e armëve për Kryengritjen e 1912.[2] Ndihmoi financiarisht 10 studentë nga viset e Vilajetit të Kosovës për t'u shkolluar në Normalen e Elbasanit, dhe 25 të tjerë në shkollat bujqësore në Budapest.[5] Drejtori i atëhershëm i Normales, Luigj Gurakuqi, do ta falënderonte në të përkohshmen "Bashkimi i Kombit" për kontributin e Prishtinës në arsim.[11] Gjatë mërgimit të fundit të jetës së tij, ndihmoi financiarisht të përkohshmen "Ora e Shqipnisë" që Dom Lazër Shantoja botonte në Vjenë.

Deri në vitet '60 konsiderohej si tradhtar në tekstet e historisë së Shqipërisë, por më pas ai u rehabilitua. Më 6 dhjetor 1977 u zhvillua ceremonia e rivarrimit të eshtrave të tij në qytetin e Kukësit.[4]

Ka lënë një varg artikujsh si edhe kujtimet e tij për kryengritjen e 1912 që kanë vlerë për historinë shqiptare.

Dekorimi[redakto | redakto tekstin burimor]

Me 4 maj 2014, Presidenti i Republikës së Shqipërisë, Bujar Nishani vlerësoi pas vdekjes Hasan Prishtinën me “Dekoratën e Flamurit Kombëtar”.

Burime[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ a b Ligjvënësit Shqiptarë 1920-2005, përgatiti Diana Estrefi, Tiranë: Kuvendi i Shqipërisë, 2005.
  2. ^ a b c Prishtina H., Nji shkurtim kujtimesh mbi kryengritjen shqyptare të vjetit 1912, Prishtinë: Eurorilindja, 1995.
  3. ^ a b c Vlora E., Kujtime, Tiranë: IDK, 2003, fq. 279-280, fq. 476. ISBN 99927-780-6-7
  4. ^ a b c d e f Dervishi K., Kryeministrat dhe ministrat e shtetit shqiptar në 100 vjet, Tiranë: "55", 2012. fq. 209. ISBN 9789994356225
  5. ^ a b c d e Sinadinovski B., Hasan Priština, Shkup: Josif Bager, 2014.
  6. ^ Veprimtaria atdhetare e Hasan Prishtinës (dokumente), Shkup: Instituti i Trashëgimisë Kulturore të Shqiptarëve, 2012, fq. 66.
  7. ^ a b c d Elsie R., Historical Dictionary of Albania, Scarecrow Press, 2010. fq. 370. ISBN 9780810873803
  8. ^ Skëndi S., The Albanian National Awakening, Princeton University Press, 2015, fq. 427. ISBN 9781400847761
  9. ^ Архив на Македониjа, МФ – 1609, Public Record Office, London, FO.294/43.
  10. ^ a b Kruja, Mustafa; Margjokaj, P. Paulin (2006). Letërkëmbim (1947-1958). Shkodër: Camaj-Pipa. pp. 321, 65. ISBN 99943-34-47-6. 
  11. ^ a b c Pllana R., Hasan Prishtina - Ideologu kryesor i Shqipnisë etnike, albaniapress.com, 11 gusht 2013.
  12. ^ Dervishi K., Lëvizja komuniste në vitet 1924-1944 dhe formimi i PKSH-së, Tiranë: 55, 2016. fq. 15. ISBN 978-9828-106-38-4
  13. ^ Dervishi K., Plumba politikës... fq. 77-92.
  14. ^ a b Gjergji A., Si u vra patrioti i madh Hasan Prishtina, pashtriku.org, marrë më 18 janar 2018.
  15. ^ Dervishi K., Plumba Politikës - Historitë e përgjakjes së politikanëve shqiptarë, Tiranë: "55", 2010. fq. 112-114. ISBN 978-99943-56-43-0