Hasan Prishtina

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Hasan Bej Prishtina)
Shko te: navigacion, kërko
Hasan Prishtina
Hasan Pristina.jpg
Kryeminstër i Shqipërise
7 dhjetor, 1921 – 12 dhjetor, 1921
Paraardhësi: Qazim Koculi
Pasardhësi: Idhomene Kosturi
Të dhënat personale
Lindi më: 27 prill 1873
Lindi në: Vushtrri, Perandoria Osmane, sot Kosova
Vdiq më: 13 gusht, 1933
Vdiq në: Selanik, Greqi
Kombësia: Shqiptar
Profesioni: Politikan, Jurist


Hasan Prishtina (lindi më 1873, Vushtrri - 13 gusht 1933, Selanik), deputet[1], aktivist shqiptar nga Kosova (Perandoria Osmane). Ishte patriot e demokrat revolucionar i shquar që luftoi për lirinë e pavarësinë e atdheut, për demokratizimin e jetës së vendit, për çlirimin e Kosovës nga zgjedha serbomadhe dhe bashkimin e saj me shtetin shqiptar.

Prejardhja[redakto | redakto tekstin burimor]

Më 1771, një plak me emrin Haxhi Ali Berisha, kapërceu kodrat e Galicës dhe zbriti në Vushtrri. Ishte Ali Berisha nga Polaci i Drenicës, i biri i Abdullah Aliut, njeriut të fundit të kësaj familje që vdiq dhe u varros në Polac. Haxhi Ali Berisha kishte me vete edhe të tre djemtë: Mehmetin, Mahmutin dhe Ahmetin. Mehmeti la pas vetes Sylejman agën, i cili më 1898 arriti të fitojë titullin pashë. Mamuti la një djalë, Zejnullah bej Vuçiternën. Ahmeti pati dy djem: Hasanin dhe Ymerin. I ati, Ahmeti, në ortakëri me Ismail pashë Dibrën duke kontraktuar nozullimin e ushtrisë otomane, grumbulloi pasuri tepër të madhe në pak vjet. Hasan Prishtina u lind në Vushtrri, më 27 prill 1873, por ka edhe mendime se ai ka lindur në vitin 1878. Deri në vitin 1908 është quajtur Hasan Berisha – Polaci, gjegjësisht Hasan Vuçitërni, kurse nga ky vit, kur zgjedhet deputet i Prishtinës në parlamentin turk, nënshkruhet Hassan Prishtina. Fëmijëria e tij dallonte nga ajo e fshatarëve të vet.[2]

Arsimimi[redakto | redakto tekstin burimor]

Mësimet e para (mejtepin) dhe disa klasë të progjimnazit (iptida) i mbaroi në Vushtrri, me sukses të shkëlqyeshëm. Qysh si nxënës u tregua i vrullshëm dhe i guximshëm, duke kundërshtuar disa herë hoxhën. Ai pati fat që mësues letërsie ta kishte profesorin nga Prekazi, Hafëz Arifin, nga i cili edhe u frymëzua me ide atdhedashurie. Meqë ishte nxënës i mirë dhe kishte mundësi materiale, ai vazhdoi shkollimin në gjimnazin grek të Selanikut ku mësoi edhe gjuhën frënge e u njoh me veprat e iluministëve francezë, Volterit, Monteskie, Zhan Zhak Rusos, etj[3]; dhe në Stamboll, ku u diplomua në Fakultetin e Drejtësisë, përkatësisht në Fakultetin e Shkencave Politike – Juridike. Gjatë shkollimit fitoi kulturë të gjerë dhe u brumos me ide revolucionare e përparimtare evropiane, sidomos sa ishte në Selanik. Ishte ithtar i ideve të Revolucionit Francez (1789-1794). Të gjitha këto u gërshetuan harmonishëm me edukatën e tij të lartë e të thellë familjare, me shumë tipare atdhetare duke formuar kështu një personalitet liridashës. Ai njihte shumë gjuhë: anglishten, arabishten, çerkezishten, frëngjishten, greqishten, gjermanishten, italishten, serbishten e turqishten. Brenda një kohe të shkurtër zuri pozita të rëndësishme në administratën turke dhe arriti të bëhet edhe kryekonsull në shtetin e Turqisë. Në kryeqytetin otoman krijoi lidhje të ngushta me bashkatdhetarë të dalluar dhe lexonte veprat e vëllezërve Frashëri, Pashko Vasës, Hoxhë Tahsinit, etj.

Veprimtaria politike në Mexhlisin Osman, 1908-1912[redakto | redakto tekstin burimor]

Në vitet 1908-1912 u zgjodh tri herë deputet në Parlamentin osman si përfaqësues i Vilajetit të Kosovës në Prishtinë, të cilin e përdori si tribunë për mbrojtjen e të drejtave kombëtare të shqiptarëve. Kjo periudhë, për atdhetarin e madh Hasan Prishtina, do ishte vendimtare në kthesat historike kombëtare të popullit shqiptar. Ai u bë njëri ndër protagonistët kryesorë që do të godiste fuqishëm themelet e Perandorisë Osmane në tokat shqiptare, por edhe ta largonte atë përfundimisht nga Shqipëria.

Ky veprimtar i palodhur u bë edhe më i njohur pas vitit 1908, kur u zgjodh deputet i Prishtinës në parlamentin turk. Njëkohësisht, ai dha një kontribut edhe në Revolucionin Xhonturk. Dihet se trojet shqiptare ishin ndër vatrat kryesore të këtij revolucioni, që rezultoi me kthimin e Kushtetutës (Hyrietit) dhe me disa premtime boshe. Kjo lëvizje, e ndikuar nga revolucionet borgjeze evropiane, sidomos nga ai francez i vitit 1789, huazoi prej tyre devizën e njohur: Liri, Barazi, Vëllazëri, e cila u përdor si mjet propagandistik për arritjen e qëllimeve politike . Në kohën kur u formua Klubi “Bashkimi” i Shkupit, Hasan Prishtina do të ishte pjesë e këtij klubi. Mirëpo, Turqit e Rinj penguan veprimtarinë e klubeve dhe të shoqërive shqiptare. Edhe kësaj radhe për shqiptarët nuk pat asgjë të re, përveç shtypjes dhe shkatërrimeve. Kjo e mundonte shumë Hasan Prishtinën. Sidomos, në kohën e ekspeditave të Xhavit Pashës kundër kryengritësve shqiptarë, në vitin 1909, e acaruan gjendjen edhe më shumë . Situatë e tillë mbretëroi edhe në pranverë të vitit 1910. Vala kryengritëse shqiptare kundër Turqve të Rinj u shua me gjak. Deputetët shqiptarë ngritën zërin kundër këtyre gjakderdhjeve e shkatërrimeve barbare. Më i zëshmi në këtë drejtim ishte Hasan Prishtina, i cili me diskutimet e tij të zjarrta trazoi gjithë parlamentin. Kështu, ai vendin e deputetit e përdori si tribunë për mbrojtjen e të drejtave kombëtare. Ai duke qenë një nga përfaqësuesit më të përparuar dhe më largpamës të forcave atdhetare, qysh në fillim, së bashku me deputetët shqiptarë si: Ismail Qemali, Shahin Kolonja etj., formojnë grupin opozitar.

Në kohën kur kishte rënë kabineti i Hilmi Pashës, e që në vend të tij ishte formuar kabineti i ri i Haki Pashës, prapë edhe kjo qeveri ishte antishqiptare. Në kohën kur një deputet turk kishte folur keq për historinë e shqiptarëve, Hasan Prishtina kishte reaguar duke i thënë atij se “Nuk e njeh ti historinë e tij... dhe nuk zbres nga kjo tribunë pa e nxjerr gjithë mllefin e qenies kombëtare. Populli im, në asnjë shekull nuk ka vuajtur, siç po vuan sot. Mbi trungun e tij të hepuar derdhen stuhitë aziatike. Edhe rrahin ta shkulin me rrënjë. I mohohet ta ketë dhe ta ruajë botën e vet, e cila e ka zanafillën prej atëherë, kur ju nuk ishit fare...”.

Edhe qarqet politike e publicistike serbe ndihmonin politikën antishqiptare të Haki Pashës. Atyre, më shumë se gjithë të tjerëve u interesonte pengimi i përparimit të kombit shqiptar dhe shtypja mizore e kryengritësve që kishin kapluar vendin. Sigurisht, mirëpritnin ekspeditat e Xhavit Pashës kundër shqiptarëve .

Kryengritja e vilajetit të Kosovës, që shpërtheu në prill të vitit 1910 u shua me gjak nga mbi 50 000 forca të armatosura osmane. Kjo e kishte tmerruar Hasan Prishtinën, i cili u ngrit në seancën parlamentare dhe kërkoi që të shpërndahej menjëherë kabineti i Haki Pashës, i cili mbante përgjegjësinë për ngjarjet tragjike. Nga fjalët e tij mbrojtëse për kryengritësit u kuptua se ai ishte ideologu i tyre, prandaj gjyqësia turke e dënoi me vdekje. Mirëpo, sulltan Mehmet V Reshit, e amnistoi.

Më 3 mars të vitit 1911, Hasan Prishtina duke përkrahur kryengritësit shqiptarë, parashtroi edhe kërkesat kombëtare të tyre, të cilat u refuzuan nga Turqit e Rinj. Këto kërkesa u përkrahën edhe nga deputeti shqiptar në Parlamentin turk, Ismail Qemali. Ministrat u zemëruan keq. Një deputet, Dervish beu nga Serezi i Maqedonisë, i ra me shpullë Ismail Qemalit. Hasan Prishtinës i erdhi aq keq saqë i kërkoi dyluftim deputetit. Mirëpo, ndërhyri Ismail Qemali: “Biro! Ti i duhesh Shqipërisë!”. Ai e dëgjoi atë dhe iu drejtua masës në parlament: “...ta dini se kjo ngjarje do të sjell gjëra shumë të liga!” .

Edhe pse pas zgjedhjeve të reja u zgjodhën disa deputetë shqiptarë, Hasan Prishtina e vazhdoi veprimtarinë e tij për lirinë e kombit. Ai denoncoi paudhësitë shoviniste të xhonturqve ndaj shqiptarëve. Duke ditur karakterin e tij, qeveria xhonturke i ka ofruar Hasan Prishtinës 2000 lira vetëm të mos bëhet deputet. Mirëpo, ai u bënte thirrje shqiptarëve të Prishtinës, të Mitrovicës, të Gjilanit, të Preshevës e të Novi – Pazarit të zgjidhnin deputet Hasan Prishtinën. Dhe, në këto zgjedhje, prapë u zgjodh Hasan Prishtina, madje me forcën e popullit.

Hasan Prishtina, njëri nga drejtuesit e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, në fillim të janarit të viti 1912 në takimin që pati me konsullin austro–hungarez në Selanik deklaroi se pakënaqësia kundër regjimit xhonturk manifestohej kudo në Shqipëri. Meqenëse kërkesa e deputetëve shqiptarë për zbatimin e reformave nuk u pranua nga qeveria xhonturke, Hasan Prishtina, i cili u shqua për guxim nga deputetët e tjerë e shtroi përsëri këtë çështje në seancën e parlamentit turk më 11 janar 1912. Ai dënoi terrorin që ishte ushtruar mbi popullin shqiptar gjatë kryengritjes së Kosovës. Ai iu kërcënua qeverisë me kryengritje të re, nëse nuk do të zbatoheshin reformat në Shqipëri. Në parlament luftoi për të drejtat e shqiptarëve, për njohjen zyrtare të kufijve të Shqipërisë, për hapjen e shkollave shqipe, për administratën shqiptare në Vilajetet shqiptare, që ushtria shqiptare të shërbejë në Shqipëri me oficerë vendas, etj.

Relacionet diplomatike të Hasan Prishtinës[redakto | redakto tekstin burimor]

Ngjarjet në trojet etnike shqiptare dhe sidomos interesat e fuqive të mëdha  për këto vise, kan tërhequr vëmendjen dhe interesin e diplomacis angleze . Në këtë drejtim mungon ndonjë studim  i veqant rreth ndonjë figure të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, shikuar nga këndvështrimi i politikës angleze.[4] Në këtë punim perveç letrave, telegrameve , memorandumeve dhe protokolleve të diplomacis  së Britanisë së Madhe , do të nxjerrim në pah edhe afërsin e prijësit te Lëvizjes Kombëtare Shqiptare Hasan Prishtinës me konsujt e kësaj mbretërie te instaluar në Shkup.

Nga një relacion i konsullit britanik në Shkup, shihet presioni që i bëhet trurit të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në vilajetin e Kosovës Hasan Prishtinës, kur ai në një tubim të fshehtë në Shkup në prezencën e shumë deputetëve shqiptar në Parlamentin Osman , në shtator të vitit 1911, tenton të shpall autonomin e Shqipëris.Vetëm ndërhyrja e diplomacis angleze bën që ai të tërhiqet për një kohë nga shpallja e kësaj autonomie. Citojmë raportin e konsullit Hough drejtuar G.Lauter “ Udhëheqësit që bëjn agjitacion për “autonomi” të udhëhequr nga Hasan Begu, tani për tani kan pranuar këshillen e Ambasadorit të Mbretëris, të cilën unë kisha nderin ta transmetoj dhe nuk ka ide imediate për ngritje, edhe pse është e mundur se ankthi i tyre revolucionar është ndaluar vetëm përkohësisht. Për momentin ata po mbajn një takim të fsheht në  Shkup, por nuk kam iden për natyrën e qëllimit të  tyre”.[5] Në këtë periudhë Hasan Prishtina do të orientoj çështjen shqiptare kah kërkesat politike si fazë kalimtare, që ishte edhe avancim i çështjes shqiptare, futja në proces dhe ajo të shkonte në mënyrë evuluative drejt zgjedhjes përfundimtare.

Në fund të shatorit të vitit 1911, Hasan Prishtina ishte takuar me konsullin britanik z.Hough. Në këtë takim pune Hasan Prishtina i kishte deklaruar z.Hough se rreth dy muaj më parë e tërë Shqipërija ishte e  gatshme  të ngrihet për bashkim, por edhe se ata tëresisht do të degjonin këshillat e Mbretëris. Ndaj këtyre fjalve z.Haugh i kishte sugjeruar Hasan Prishtinës se shqiptarët duhet të përdorin masa paqësore për çfardo lloj ankese që kan ndaj qeveris Turke  dhe se ngritja e të gjith shqiptarve do të shikohej në mënyrë të pafavorshme.[6]

Zgjedhjet parlamentare në trojet etnike ishin shoqëruar me  tensione ndërmjet autoriteteve  osmane dhe shqiptarve. Konsulli britanik në Shkup raportonte qeverin britanike për situatën e tensionuar në territoret shqiptare  dhe sidomos për qëndrimin e prijësve të Lëvizjes Kombëtare   Shqipatare, me këtë rast Konsulli kishte bërë një intervistë me Hasan Bej Prishtinën  ku ishte njoftuar se rizgjedhja e tij si deputet i Prishtinës, ishte kundërshtuar nga qeverija osmane  ns secilën mënyrë, legjitime ose në mënyrë të dhunshme. Hasan Prishtina kishte siguruar se e gjith Shqipërija e kishte në maje të hundës qeverinë e tanishme që e përshkruan si barbare dhe pa tru dhe që ka qellime të rebelohet. Qëllimi i mënjihershëm ishte qe të kërkohej anulimi i zgjedhjeve parlamentare në mars të këtij viti në të gjith Perandorin Osmane  dhe të emërtohej një Kabinet jo- partiak nën kryesimin e Fazil Pashës  ku do të përfshiheshin njerëz si  Tefik Pasha  dhe Nuredin Efendiu, të mbaheshin zgjedhje të reja që me të vërtetet do të respektohej vullneti i popullatës. Nëse kjo dështon ai do të kërkoj autonomi për Shqipërin .Për fjalët e Hasan Prishtinës konsulli ishte interesuar ne çfar forme do ishte arit kjo , Hasan Prishtina i sihte përgjigjur se forma do ishte decentralizimi i Perandoris Osmane,duke filluar me ndarjen proporcionale fiskale dhe ushtarake  për një Republik të Shqipëris, lidhja e të cilës me Portën e Lartë do ishte vetem nominale  .Hasan Prishtina kishte vënë paralele me Bullgarin dhe ritjen e  popullatës Bullgare  që nga Marreveshja e Berlinit . Ai mendonte se kjo do të pranohej nga Porta e Lartë. Konsulli në vazhdim të kësaj interviste  kishte theksuar se klanet shqiptare në rastet e mëparshme nuk kan treguar shum bashkim kombëtar, ku si shembull kishte mar Kryngritjen e Malesorëve  në vitin 1911, Hasan Bej Prishtina i ishte përgjigjur, se tani ekziston nje organizim i plot nga Shkodra deri në Janine. Konsulli besonte se ka një rritje të frymës kombëtare në Shqipëri  në kohën e fundit dhe kishte dëgjuar për organizim të përgjithshëm edhe nga burime të tjera. Më tej u diskutua për çë shtjen ushtarake,ai theksoi se kryengritja e Gjakovës  do të ishte thelbi i lëvizjes ,se klanet malesore dhe klanet të tjera gegë do të grumbullohen reth Tuzit dhe se lëvizja me shpejtesi do të perhapet në jug  dhe ngërthen edhe toskën.Shkupi do të kishte rënë në javën e parë të lëvizjes dhe brenda një muaji do të ishin në Selanik. Konsulli besonte se do të kishte një furnizim adekuat të armëve të vogla në Shqipëri por çfar do të bënin për artilerinë? Hasan bej Prishtina i ishte përgjigjur se tani nuk kishte asnjë, por mbështetej në marrjen e tyre prej Turqve, me të cilat dinë të punoj shumë shqiptarë, që vlente e njëjta edhe për armët e inxhinieris. Ata kishin para të mjaftueshme për fushat disa mujore,nëse jo edhe për më tepër dhe mbështeteshin ne mbështetjen financiare nga jashtë nëse çështja nuk do zgjidhej deri atëher. Konsulli kishte bindje se ata nuk llogarisnin shum në mbështetjen e maqedonasve  bullgar ose metodat e tyre të sulmimit të shtetit me banda, por kishin vullnet te bashkohen me ta dhe te zgjerojn kërkesat e tyre per autonomi të Rumelis në të cilat do të bashkëngjiteshin vilajetet  shqiptare. Në këtë takim Hasan Prishtina kërkonte mbështetjen politike nga qeverija britanike dhe nëse nevojitet edhe mbështetja financiare më vonë. Rreth kësaj kërkese konsulli ishte i mendimit se ai nuk ishte drejtuar asnjë konsulli tjetër këtu dhe shpresonte  se qeverija britanike do të duej të merte udhëheqjen nëse nevojiteshte ndonjë aksion.[7]                  

Sipas konsullit britanik në Shkup Hasan Prishtina  si qëllim kryesor të kishte rënien e Komitetit [8] dhe tani po kërkon pak më tepër se garanci se shqiptarët nuk do të trajtohen në të ardhmen ashtu si ka qenë në të kaluarën. Kushtet e dhëna në lajmërimin  në një mënyrë reflektojnë këtë politikë.[9]

Konsulli serb në Shkup raportonte në Ministrin e Punëve të Jashtme në Beograd, për gjendjen në vilajetin e Kosovës, porë edhe për veprimtarinë e udhëheqësve të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Ai do të prononcohet për marrëdhëniet miqësore që i kishte Hasan Prishtina me konsullin anglez në Shkup Pekham “ Në fund do të përmend se me trenin e mëngjesit për në Ferizaj është nisur konsulli i këtushëm i lartë anglez Z. Pekham për të cilin personalisht kam dëgjuar se ka raporte personale me Hasan beun ”.[10] Diplomacia angleze ishte shum e interesuar të ndjekë veprimtarinë e Hasan Prishtinës, i cili cilësohej edhe truri i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.Ndërsa, afërsia e Hasan Prishtinës me konsullin anglez në Shkup shihej negativisht për politikën serbe në Ballkan, sepse dihej fortë mirë së deri në atë periudhë diplomacia angleze ishte më e përafërtë me interesat e politikës serbe.

Sipas burimeve angleze pas çlirimit të Shkupit, prijësi i kryengritjes  Hasan Prishtina kishte si qëllim kryesor të saj rënien e Komitetit [11] dhe  kërkonte pak më tepër se garanci se shqiptarët nuk do të trajtohen në të ardhmen ashtu si ka qenë në të kaluarën.[12] Hasan Prishtina me këtë qëndrim të butë të kërkesave politike e kishte parasysh që mos të ngacmonte alancën sllavo ballkanike dhe aktivizimin e sajë i cili ishte në dëmë të çështjes shqiptare.

Kontributi në arsim[redakto | redakto tekstin burimor]

Përpjekjet e tij për shkollën shqipe përbënin një krah të luftës së përgjithshme për lirinë kombëtare shqiptare. Në këtë luftë ai mëtonte për literaturën në gjuhën shqipe, për fitoren e alfabetit latin dhe për shkolla shqipe fillore, të mesme e të larta. Në kohën kur kishin filluar të formoheshin klubet shqiptare, me shkollën shqipe në vilajetin e Kosovës u mor Klubi Shqiptar i Shkupit, i formuar në gusht të vitit 1908 me kërkesën e Hasan Prishtinës, Bajram Currit, Nexhip Dragës, Bedri Pejanit etj. Ndër aksionet e mëdha të këtij klubi ishte inicimi i Kongresit të Alfabetit Kombëtar. Kështu, më 14-22 nëntor 1908, në Manastir, u mbajt Kongresi i Alfabetit. Mirëpo, me gjithë vështirësitë që hasi ky Kongres, veprimtaria për realizimin e synimeve kombëtare nuk u ndal. Dha kontribut të madh në hapjen e shkollave shqipe si dhe në hapjen e Shkollës Normale të Elbasanit më 1909 ku do të dërgonte djem nga Kosova e Dibra duke u ndihmuar edhe financiarisht, ku drejtor ishte Luigj Gurakuqi[3]. Nga mirënjohja dhe nga një frymëzim i lartë për kontributin e Hasan Prishtinës, Gurakuqi do të shkruante:

«Rroftë atdhetari i shkëlqyer, ky engjëll i Shqipënies së mjerë! Istoria e kombit t’onë me shkronja t’arta, me shkronja të shkëlqyera do të shkruajë ndër faqet e’ saj shërbimet e mëdha, punët e shënuara, që qëndrojnë sipas çdo lavdimi, të cilat asht tue bâmun deputeti i adhurueshëm ndër deputetet t’onë Hasan be Prishtina në fushë atdhesie... brez pas brezi, ati dhe bir pas pas biri zembrat e djegura t’atdhetarëvet emënin t’uaj kânë me bekuar, dhe një shtat i shkëlqyeshmë, një shtat i mermertë që do të ngrehet për ju, pasi moti të kalojnë, kaa me leçitun për para botës së qytetënueme, që një komb i gjithë ju ka detyrë!»[13]

Veprimtaria atdhetare pas vitit 1908[redakto | redakto tekstin burimor]

Në vitet 1908-1912 së bashku me Esat Toptanin, Isa Boletinin, Bajram Currin, ishte ndër nismëtarët për organizimin e Kryengritjes së Përgjithshme të Armatosur në Shqipëri ku u shqua si udhëheqës. Qysh nga janari i vitit 1912 ai do të mbajë mbledhje të fshehta së bashku me Ismail Qemalin, Syrja bej Vlorën, Nexhip Dragën, Myfid bej Libohovën, etj. në lagjën «Taksim» të Stambollit dhe do të vendosin për organizimin e Kryengritjes së Përgjithshme të Armatosur në Shqipëri. Për këtë vendosmëri e kishte paralajmëruar edhe Mexhlisin otaman, kur Mexhlisi nuk merrte parasysh kërkesat e deputetëve shqiptarë, kërkesat e drejta të tyre për një autonomi të Shqipërisë, ku ndër të tjera deklaron:

«… një ndër të parët që do marrë në dorë flamurin e revolucionit, ndofta i pari ndër të parët do të jem unë».

Kështu gjatë pranverës së atij viti fillon përgatitjet e një kryengritje me karakter të përgjithshëm kombëtar duke u lidhur me besa–besë me tribunët popullorë, Isa Boletinin, Bajram Currin, Idriz Seferin, Ahmet Delinë, Mehmet Pashë Deralla, kushëririn e vet Zejnullah begu, etj. Pas një lufte, me betejat triumfale midis 5 majit-18 gushtit 1912, kryengritësit shqiptarë në krye me Hasan Prishtinën e liruan Vilajetin e Kosovës. Toskë e Gegë ia besuan ngritjen e flamurit kombëtar në Shkup më 12 gusht 1912. Me marrjen e Shkupit, kryengritësit shqiptare i çliruan të burgosurit që ishin mbi 1 000 vetë, e shtinë në dorë postë telegrafin dhe suspenduan shumë qeveritarë dhe administratorë turq dhe përkrahës të tyre në Shkup dhe shumë qytete tjera të Vilajetit të Kosovës. Më 18 gusht pas një zvarritjeje të gjatë të përgjigjes qeveria turke doli zyrtarisht se i pranon 12 pika nga 14, kërkesat e njohura me emrin “14 pikat e Hasan Prishtinës”, që kërkonin me marrëveshjen e Prishtinës kryengritësit shqiptarë. Midiss krerëve të kryengritjes filloi përçarja. Kryengritësit shqiptarë arritën ta çlirojnë Kosovën nga perandoria osmane, por Fuqitë e Mëdha: Rusia, Anglia, Franca, Austro-Hungaria, Italia… duke qenë kundër interesave shqiptare, intensifikuan fuqishëm aktivitetet e tyre diplomatike, për të penguar realizimin e formimit të një shtetit shqiptar (me kufij etnik) në Ballkan. Në tetor 1912 shpallet lufta e parë Ballkanike. Me anë të saj pretendoheshin territoret shqiptare. Hasan Prishtina, është burgosur më 14 tetor të vitit 1912, nga Ushtria okupatore serbe kur pushtoi Shkupin. Ndërkaq, në fillim të vitit 1913, tre qeveritë, ajo e Italisë, Anglisë dhe Austro-Hungarisë me anë të një memorandumi kërkuan në mënyrë ultimative lirimin e menjëhershëm të Hasan Prishtinës nga burgu dhe ajo ndodhi. U vendos Shqipëria "londineze". Në vitin 1913 u kthye në Shqipëri dhe u ngarkua nga Ismail Qemali me detyrën e Ministrit të Bujqësisë në Qeverinë Kombëtare të Vlorës[14]. Gjatë Luftës së Parë Botërore u kthye në Kosovë dhe duke shfrytëzuar rrethanat e kohës, nën okupimin e Austro-Hungarisë u bë përsëri promotori i arsimimit të shqiptarëve duke hapur shumë shkolla anembanë Kosovës. Gjithashtu, në mënyrë sekrete, pengonte rekrutimin e shqiptarëve në njësitë ushtarake austro-hungareze për t’i dërguar në frontin e Galicisë, kundër Rusisë. Dekorohet nga fundi i vitit 1916 me urdhërin austro-hungarez të Franc-Jozefit, me shenjat e oficerit të madh (Gross-Offizier). Gjatë kësaj kohe bëri përpjekje për të riaktivizuar Lëvizjen Kombëtare edhe në Shkup e rrethinë që ishte pushtuar nga Bullgaria, ku, më 1917, u burgos nga policia bullgare. Hasan Prishtina, u arratis nga burgu pasi theu dritaren e qelisë duke shpëtuar nga zhdukja e sigurt; në këtë rast ai dëmtoi rëndë njërën këmbë nga e cila do të vuajë shumë kohë. Me themelimin e komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës" në Shkodër më 1918, të udhëhequr nga Hoxhë Kadriu (1878-1925) u zgjodh anëtar i tij, ndërsa në dhjetor të vitit 1919 komiteti e ngarkoi si kryetar të delegacionit të tij në Konferencën e Paqes në Paris ku do të kërkonte bashkimin me shtetin kombëtar shqiptar të Kosovës e të viseve të tjera shqiptare në Jugosllavi. Në këtë komitet ishin edhe këta atdhetarë të njohur: Bajram Curri, Avni Rrustemi, Sali Nivica, Hysni Curri, Bedri Pejani, Azem Galica, Elez Isufi, Sotir Peci, Sotir Kolea, etj.[3]

Mori pjesë aktive në përgatitjen dhe organizimin e Kongresit të Lushnjës 1920 dhe në prill të vitit 1921 u zgjodh deputet i Dibrës në parlamentin shqiptar. Në dhjetor të vitit 1921 kryesoi një ndër qeveritë më demokratike të vendit. Hasan Prishtina ishte një nga drejtuesit e organizatorët kryesorë të lëvizjes antizogiste të shkurt-marsit 1922. Shquhet si luftëtar për mbrojtjen e "Zonës neutrale" të Junikut nga forcat serbe, si udhëheqës i lëvizjes nacionalçlirimtare dhe i çetave kryengritëse në Kosovë kundër sundimit serb. Hasan Prishtina mori pjesë aktive në përgatitjen e kryengritjes të qershorit të vitit 1924, luftoi për vënien në jetë të programit të qeverisë demokratike të dalë nga kjo kryengritje. Në shtator të vitit 1924 në krye të një delegacioni në emër të komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës" shkoi në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë ku protestoi kundër barbarizmave mbi popullsinë shqiptare të qarqeve shoviniste serbe në Kosovë.

Në veprimtarinë e tij do të ketë pengesa të mëdha, si nga ana e shteteve ballkanike, Serbisë, Greqisë, Malit të Zi, Bullgarisë, të përkrahura nga Fuqitë e mëdha, sidomos nga Rusia e Franca, dhe nga shqiptarë, nga Esat Pashë Toptani, Ahmet Zogu, Ceno Kryeziu, etj.

Pas dështimit të revolucionit të 1924-ës u largua jashtë atdheut. Në shtator të vitit 1924 në krye të një delegacioni në emër të komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës", shkoi, së bashku me Fan Nolin, Luigj Gurakuqin, Bajram Currin e Bedri Pejanin në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë ku protestoi kundër barbarizmave mbi popullsinë shqiptare të qarqeve shoviniste serbe në Kosovë. Në këtë rast, Sotir Kolea, në gazetën dyjavore «L’ALBANIE», që dilte në Lozanë të Zvicrës në gjuhën frënge, do të shkruan më 19 janar 1919 shkrimin me titull: Une voix d’Albanie (Një zë i Shqipërisë), ku ndër të tjera do të thotë

« …Dans l’appel si noblement et si virilement patriote qu’on va lire, c’est la voix de tout le peuple albanais, depuis des siècles assoiffé de liberté et d’indépendance, qui retentit. Dans les circonstances actuelles, notre peuple ne pouvait trouver d’interprète plus fidèle et plus autorisé que le groupe de patriotes qui se pressent autour de M. Hassan Béy Prishtina, signataire, en leur nom, de la supplique à M. Wilson.
…Në apelin aq fisnikërisht e me aq burrëri atdhetare që do ta lexojmë, është zëri i gjithë popullit shqiptar, i etur qysh me shekuj, për liri dhe pavarësi, zë që jehon. Në rrethanat aktuale, populli ynë nuk do të gjente përfaqësues më besnik dhe më me ndikim se grupi i atdhetarëve që janë rreth z. Hasan Bej Prishtina, në kërkesën që i bëjnë Z. Wilson, në emër të tyre.[3]

Gjatë tërë kohës në mërgim (1925-1933) qëndroi në krahun më të përparuar të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Financon "Ora e Shqipnisë" që Dom Lazër Shantoja nxirrte në Vjenë. E vazhdoi luftën kundër regjimeve diktatoriale e monarkofashiste, kundër qeverisë të Zogut në Shqipëri dhe zgjedhës shoviniste serbomadhe në Kosovë. Nën drejtimin e tij, u themelua "Komiteti i Çlirimit të Kosovës" i cili veproi jashtë vendit krahas Komitetit të Çlirimit Nacional. Hasan Prishtina luftën çlirimtare në Kosovë u përpoq t'a lidhë e ta bashkërendojë me luftën e popujve të shtypur ballkanikë. Disa herë u bë nismëtar i bashkëpunimit me përfaqësuesit dhe organizatat nacionalçlirimtare të Maqedonisë, të Bosnjës, të Kroacisë e të tjerë që vuanin nën zgjedhën e regjimeve shoviniste të huaja. Hasan Prishtina kërkonte respektimin e të drejtave kombëtare të të gjithë popujve ballkanikë gjë që do të arrihej sipas tij me krijimin e shteteve kombëtare në bazë të parimit të vetëvendosjes, duke përjashtuar çdo formë të hegjemonisë së njërit ndaj tjetrit. Katër herë armiqtë organizuan kundër tij atentate me armë. Kështu, vetëm në Vjenë, për vrasjen e Hasan Prishtinës, dërgohen, së paku pesë atentatorë që dihen: Pjetër Kallmeti (nëntor 1927), Ibrahim Lika- Lisi, Kruja (janar 1928), Hasan Sedi (shkurt 1928), Ibrahim Tabaku (prill 1928) e ndoshta, diku në atë kohë, edhe Hasan Kosova.[15] Në Paris i vdiq e shoqja, Igballja. Dy herë e burgosën pushtuesit serbë e bullgarë. Gjashtë herë e dënuan me vdekje xhonturqit, feudali Esat Toptani, qarqet shoviniste serbomadhe dhe tri herë qeveria e Ahmet Zogut[16]. Më 14 gusht 1933 u vra në Selanik me atentat nga Ibrahim Çelo, i cili kishte mbi gjashtë muaj që po e përcillte. Hasan Prishtina ka lënë një varg artikujsh si edhe kujtimet e tij për kryengritjen antiosmane të 1912 që kanë vlerë për historinë e lëvizjes sonë kombëtare e demokratike.

Vrasja[redakto | redakto tekstin burimor]

Kopja e gazetës "Μακεδονικα Νεα", vrasësin dhe kufomën e Hasan Prishtinës.

U vra më 14 gusht 1933Selanik nga një "mik" i tiji, Ibrahim Çelo. Vrasja u krye në orën 2 mbasdite më datë 13 gusht 1933. Në rrugën Çimisqi u pa një zotëri i moshuar, i mbajtur mirë dhe me tipare simpatike, të ecte përkrah e të fjaloste me një person të veshur mirë, i gjallë, sa e tradhëtonte dhe toni i zërit. Arritën në kryqëzimin e rrugës Çimisqi-Vogaxhiku dhe po drejtoheshin për tek bakallhane “IVI” dhe në largësi dy hapa nga kinkaleria e invalidit J.Janopullo. Njeriu me pamje të zymtë nxorri rrufeshëm revolverin e markës “SMITH” dhe shtiu kundrejt bashkëbiseduesit 4 herë, i cili ishte Hasan bej Prishtina, që ra në trotuar. Kalimtarët e mbledhur nga të dy të shtënat, panë vrasësin të turret me mizori të parrëfyer mbi viktimën dhe t’i zbrazë edhe tre plumba të tjerë, dy në kraharor dhe të tretën në kokë, si e shtënë vdekjeprurëse, për të qenë i sigurtë për përfundimin e aktit të vrasjes. Fill pas krimit të tij vrasësi, që t’i ikë rrezikut prej turmës së mbledhur që u vu për ta kapur, ia dha vrapit nga rruga Vogaxhiku.

Në vitin 1977 eshtrat e tij u sollën nga Selaniku në Shqipëri.

Thënie personale[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Na luftojmë e ndoshta nuk e gëzojmë (lirinë), por ata që vinë mbas nesh, kanë me i gjet shejet tona”.[17]
  • Luftën dhe kundërshtimin ndaj copëtimit do ta ndaloj vetëm kur të çlirohet dhe të bashkohet kombi im.”
  • Dhe, para se gjithash, ruhuni nga mallkimi i historisë dhe mos e harroni atë kur të jepni mendimin tuaj![3]
  • Mue n’idenë teme patriotike nuk ka mujtë as nuk do të mujë me më shtrue ari i të tanë botës, por as mënia e të tanë armiqve! Ka me më shtrue vetëm vdekja!

Dekorimi[redakto | redakto tekstin burimor]

Me 4 maj 2014, Presidenti i Republikës së Shqipërisë, Bujar Niashani vlerëson atdhetarin e shquar Hasan Prishtina (pas vdekjes) me “Dekoratën e Flamurit Kombëtar”.[18]

Burim i të dhënave[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Ligjvënësit shqiptarë 1920-2005 - Republika e Shqipërisë KUVENDI . Tiranë 2005
  2. ^ Hasan Prishtina: Nji shkurtim kujtimesh mbi kryengritjen shqyptare të vjetit 1912 ─ Shkodër, Shtypshkronja françeskane 1921
  3. ^ a b c d e Ideologu i Shqipnisë etnike
  4. ^ Pranvera Teli(Dibra), Shqipërija dhe Diplomacija angleze1919-1927 ( nën drejtën e burimeve arkivore angleze),Tiranë, 2005; Muhamet Shatri, Dokumente britanike për çështjen shqiptare në Konferencën e Ambasadorëve në Londër 1912-1913,Tiranë, 2012.
  5. ^ Архив на Македонија, М Ф - 1580, Public record Office, FO .371/1231
  6. ^ Архив на Македониjа, МФ – 1580, Public Record Office, London, FO.371/123.
  7. ^ [4] Konsulli e kishte siguruar Hasan Prishtinën se mënjëher do të komunikonte kërkesën e tij te zyrtarët e mi më të lartë dhe do ti tregoj për rezultatet. Konsulli e kishte pyetur Hasan Prishtinën se çka pritnin para se të rebeloheshin, dhe ai ishte përgjejgur asgje përveq përgjigjes nga Qeverija e Stambollit. Në të njejtën kohë, një përgjigjje e pafavorshme nuk do të ndalonte kryengritjen. Gjatë intervistës me Hasan Prishtinën manifestoj optimizëm të konsiderushëm, që sipas mendimit të konsullit,shihte optimizëm tek Hasan Prishtinai qe ndjente se punët nuk do të kishin shkuar më keq dhe se mund të përmiresohen me mjete të fuqishme; Архив на Македониjа, МФ – 1609, Public Record Office, London, FO.294/43.
  8. ^ [5] Komitetit Xhonturk
  9. ^ Архив на Македониjа, МФ – 1609, Public Record Office, London,FO.294/43.
  10. ^ Veprimtaria atdhetare e Hasan Prishtinës ( dokumente ), Instituti i Trashëgimisë Kulturore të Shqiptarëve – Shkup, Shkup, 2012, f.66
  11. ^ Komitetit Xhonturk
  12. ^ Архив на Македониjа, МФ – 1609, Public Record Office, London, FO.294/43.
  13. ^ «Bashkimi i Kombit» nr. 25, 25. II.1910
  14. ^ E dyshimtë,- citat i nevojshëm.
  15. ^ Dr. Tahir Abdyli, f. 283
  16. ^ Verli, Marenglen: Nga Kosova për Kosovën, profile biografike, vëllimi i parë, Tiranë, 2006, f. 247
  17. ^ alb-shkenca Kryengritja shqiptare e vitit 1915, - në internet prill 2007
  18. ^ http://www.shqiperiaebashkuar.info/2014/03/biografia-e-hasan-prishtines-1873-1933/

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]