Mitrush Kuteli

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Dhimitër Pasko
Mitrush Kuteli.jpg
Ditëlindja:13 shtator 1907
Vendlindja:Pogradec, Shqipëri (atëherë pjesë e Perandorisë Osmane)
Ditëvdekja:4 maj 1967
Vendvdekja:Tiranë, Shqipëri
Kombësia:Shqiptar
Edukimi:Akademia e Shkencave të Larta Ekonomike, Bukuresht
Profesioni:ekonomist, përkthyes, shkrimtar
Aktiv në vitet:1919-1965
Zhanri:poet, prozator, eseist
Vepra të shquara:

Dhimitër Pasko i njohur edhe si Dimitrie Pascu[1] por më shumë me emrin e pendës Mitrush Kuteli (Pogradec, 13 shtator 1907Tiranë, 4 maj 1967) ka qenë ekonomist, përkthyes, kritik letrar, funksionar në Bankën e Shtetit Shqiptar gjatë pushtimit nazist[2] dhe së bashku me Ernest Koliqin, themelues i prozës moderne shqipe.[3]

Pasko, bashkë me shkrimtarët tjerë të kohës, akomodoi doktrinën komuniste në letërsi Zhdanovizmin duke përkthyer shkrimtarët e aprovuar sovjetikë.[4]

Biografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Dhimitri u lind më 13 shtator 1907.

Shkollën fillore e kreu në Pogradec më 1919, pas dy viteve shkoi në Selanik me anë të një burse për shkollën tregtare rumune. Organizoi shoqërinë e nxënësve shqiptarë të Selanikut të quajtur "Kostandin Kristoforidhi". Më 1928 shkoi në Bukuresht ku vijoi studimet në Akademinë e Shkencave të Larta Ekonomike, duke punuar njëherësh edhe si llogaritar. Ndiqte kurse letërsie, kritike, folklori në fakultetet e tjera dhe dinte shkrim e këndim në greqisht e latinisht, frëngjisht, rumanisht dhe italisht. Qe sekretar dhe më 1931-'34 kryetar i shoqërisë së studentëve shqiptarë të Rumanisë,[5] ndërkohë më 1928-'33 drejtoi gazetën Shqipëria e Re që botohej në Konstancë, ku çeli rubrikën Shënime Letrare. Më 1931 u diplomua dhe në shkurt të 1934 mori doktoratën në shkencat bankare e monetare me vlerësimin "Diplomam Magnam cum Laudæ". Një nga shokët e tij të shkollës, Ionel Zeana, ka shkruajtur pas më se gjashtëdhjetë vjetësh:[6]

«Dh. Pasku kreu studime të shkëlqyera, duke u dalluar qysh në fillim si një element i jashtzakonshëm, jo vetëm përmes kapacitetit të tij intelektual të veçantë, po edhe përmes seriozitetit, maturisë, ndërgjegjshmërisë, forcës për punë dhe krejt qendrimit të tij moral, cilësi këto që tërhoqën vemendjen, vlerësimin dhe mbrojtjen e profesorit të tij të madh të financave, Viktor Slëvescu, prijësi liberal, ish-ministër dhe guvernator i Bankës Kombëtare. Duke e marrë doktoratën në financa, me një tezë të vlerësuar në superlativitet, Dhimitër Paskut iu hapën perspektiva nga më të bukurat, për realizimin e një karriere të shkëlqyer. I angazhuar më së pari si funksionar, ai arriti brenda një kohe të shkurtër të bëhet drejtor i Bankës Kombëtare, duke iu përkushtuar ekskluzivisht ekzigjencave të një profesionaliteti të ngushtë, pa u regjistruar në ndonjë parti politike".

Në vitet 1934-1942 nisi punë si nëpunës i lartë në Ministrinë e Financave të Rumanisë, më tej u bë drejtor i Bankës Kombëtare të Bukureshtit dhe i Bankës së Çërnëucit. Gjatë viteve të Luftës së Dytë Botërore, Kuteli rrëfen kështu mbi presionet që i vinin:[7]

"Unë kam pasur gjithnjë, si bir i një populli të vogël, një urrejtje të madhe kundër idesë së zezë `popuj mbi popuj` ose `të mëdhenj mbi të vegjël`, por `popuj përkrah popujsh`... Një nga pasojat e para ka qënë një `skedë e zezë` ardhi e më foli dikush në bankë: - Ç'po bën kështu? Nuk e di ç'të pret? Pse kundërshton që vendin e kapitalit çifut, ta zërë kapitali mik gjerman?"

Kuteli vazhdoi të përkrahë ekonominë vendase, derisa e mobilizuan në janar të 1942 dhe e nisën në front, drejt Stalingradit.[8] Megjithatë, veshur me uniformë, në qendrimet mes marshimeve mblidhte këngë popullore moldave, mbante shënime, njihej me njerëz të thjeshtë, me letërsinë ukrainase, thellonte njohuritë e gjuhës ruse. Rrugës i mbërriti një telegram që e njoftonte për të ëmën që e kishte sëmurë, miqtë në Bukuresht i siguruan lejen dhe e përfshinë në një dërgatë ekonomistësh që nisej me shërbim pune në Romë. Mundi t'arrijë në Pogradec në shtator 1942; e ëma i kish ndërruar jetë më 28 gusht.

Punoi për pesë muaj nga tetori 1942 pranë shoqërisë SASTEB dhe pas kapitullimit të Italisë në Bankën Kombëtare të Shqipërisë, këshilltar në fushën e monedhës me përgjegjësitë e drejtorit shqiptar krahas atij italian.[8] Pati kontradikta me gjermanët sepse nuk ishte dakord me emetimin e monedhës së re, për të financuar ushtrinë e tyre në Shqipëri. Për këtë rrezikonte përndjekjen nga Gestapo, pasi i kishin thënë miqtë që i kishin hapur dosje të zezë në Vjenë.[9] Më 15 shkurt 1944, së bashku me Vedat Kokonën, Nexhat Hakiun dhe Sterjo Spassen themeloi organin e përmuajshëm Revista letrare.[10] Në tetor 1944 kalon në zonat e pakontrolluara nga gjermanët. Tri javë pas kalimit në zonën partizane qëndronte në Priskë. E thërrasin në Berat, ku shkon më 8 nëntor dhe bëhet nëpunësi i tretë në Min. e Financave të Qeverisë Demokratike, pas ministrit Ramadan Çitaku dhe sekretarit të përgjithshëm Qirjako Harito, si këshilltar.[11]

Ishte ndër anëtarët themelues të Lidhjes së Shkrimtarëve, anëtar i këshillit të parë të saj dhe i komitetit drejtues të revistës Bota e Re. Njëherësh në ekonomi, pas themelimit të bankës, emërohet anëtar i këshillit të parë dhe drejtor i drejtorisë qendrore. Ideoi e zbatoi disa nga operacionet më të rëndësishme financiare të pasluftës, si vulosja e monedhës, emetimi i çeqeve monedhë për plotësimin e nevojave të para financiare etj. Pasko dha dorëheqjen në gusht të vitit 1946, pasi nuk pranoi kursin e këmbimit të caktuar nga shteti shqiptar mes lekut dhe dinarit jugosllav.[8]

Kur u hap Instituti i Folklorit, iu kërkua nga drejtori Shuteriqi material për lëndën e folklorit dhe ishin në fjalë për ta caktuar pedagog.

Më 16 maj 1947 e arrestuan dhe e dënuan si “Armik i Popullit”, për "agjitacion e propagandë" me 5 vite heqje lirie, hetuesinë ia bëri kap. Beqir Ndou.[12] Pasi kaloi dënimin në kampin e Vloçishtit në Maliq,[13] u lirua nga burgu në maj 1949 me falje.[8]

Pas daljes nga burgu Paskos me familje u kanoset internimi në Kavajë. Dokumentet u damkosen me vulën armik i popullit. Ai bëri lutje në Ministrinë e Brendshme dhe në kryeministri por nuk mori përgjigje. Pastaj iu drejtua Fadil Paçramit i cili zgjidhi problemin, që të nesërmen ua zëvendësojnë dokumentet e damkosura me dokumente të reja. Pastaj i dhanë punë. [14] U caktua si përkthyes te "Zëri i Popullit", ku punoi deri në majin e 1952 dhe pastaj u transferua në shtëpinë botuese "Naim Frashëri".[nevojitet citimi]

Ndërroi jetë më 4 maj 1967 nga problemet me zemër.[10]

Vepra[redakto | redakto tekstin burimor]

Kuteli së bashku me Koliqin mbahen si bashkëthemeluesit e prozës moderne shqiptare dhe ndër nismëtarët e kritikës letrare me rubrikën sistematike Shënime letrare. Madje është autori i parë shqiptar që botoi libra kritike. Nga tekstet autobiografike që ka lënë, lë të kuptojë që tekstet më themelore prozë, poezi e kritikë i ka bërë para se të binte në burg duke nisur nga vitet 1927-'28 dhe duke u përmbyllur më 1947. Veprimtaria letrare e pasburgut mund të përmblidhet në lëminë e përkthimit letrar.

Publicistikë, prozë, poezi, folklor[redakto | redakto tekstin burimor]

Më 1919 botoi vjershat e tij të para "Mëmës Shqipëri" dhe "Skënderbeu" - në kalendarin "Pogradeci". Nga viti 1924 kish filluar të botonte në shtypin shqiptar "të jashtëm", tek "Shqipëria e Re" dhe "Kosova" që dilnin në Kostancë të Rumanisë.

Më 1938 botoi librin Netë shqiptare me rrëfimet e veta të botuara një dhjetëvjeçar më parë te Shqipëri' e Re,[3] cilësuar si tregime lirike nga Arshi Pipa.[15] Pati lënë një vëllim me afro 200 këngë popullore moldavishte (që kish mbledhur rrugës për në Stalingrad) për botim në Bukuresht shtatorin e 1942, mbante titullin Cantece Din Moldova Mica që përfshinte mjaft elemente inedite të folkloristikës rumune.[16] Pasi u kthye në Shqipëri, më 1943 boton Ago Jakupi e të tjera rrëfime (novela impresioniste[15]) dhe librin me poema Sulm e lotë. Një vit më vonë, më 1944 boton vëllimin me tregime Kapllan Aga i Shaban Shpatës, pamfletet satirike-politike Havadan në havadan dhe përmbledhjen me këngët e Pogradecit Këngë e Brithma nga Qyteti i Djegur.[16]

Më 1946 jep për shtyp librin Dashuria e barbarit Artan, që nuk del i plotë. Madje humben disa dorëshkrime të rëndësishme;[3] pas arrestimit më 1947, i pati humbur romani shkruar për kampin nazist të Prishtinës Njerëz dhe ujq[17] dhe 30 dorëshkrime të rilindasve që i ishin besuar nga Ilo Mitkë Qafëzëzi, iu konfiskuan nga Sigurimi.[18] Tre muaj para se të arrestohej e burgosej, përfundoi veprën që më pas do të titullohej E madhe është gjëma e mëkatit.[8]

Për t'iu kthyer e drejta e botimit iu përkushtua letërsisë për fëmijë, dhe iu botuan Pylli i Gështenjave (1958), Xinxifillua (1962) dhe ritregimin e Ciklit të kreshnikëve tek Tregime të moçme shqiptare (1965).[19] Pas vdekjes iu botua Baltë nga kjo tokë (1973), Në një cep të Ilirisë së Poshtme (1983),[3]

Kritikë[redakto | redakto tekstin burimor]

Kuteli është autori i parë shqiptar që botoi vëllime me kritikë letrare, përkatësisht Lasgush Poradeci (1937) dhe Shënime letrare (1944); ku radhit trajtat e ndryshme të lëvrimit të kritikës nga ana e tij: shënime, recensioni, studimi e esetë. Që në rubrikën Shënime letrare që botonte te Shqipëri' e Re në Kostancë shkruajti për Çajupin, Asdrenin, Shirokën, Asllanin e Migjenin. Kritika e tij për letërsinë e huaj nis që me përkthimin dhe interpretimin e poetit të njohur rumun Mihai Eminescu; risi në vëllimin Shënime letrare përbën kronika analitike Vitit letrar 1943, ku analizohen të gjitha shfaqjet letrare në Shqipëri brenda një viti.[20] Gjithashtu, në të njëjtin vëllim, është i pari që i prezanton shqiptarëve poetin ukrainas Taras Shevchenko.[13]

Mbi ekonominë[redakto | redakto tekstin burimor]

Kuteli la një sërë shkrimesh që i kushtoheshin ekonomisë, monedhës, çështjes agrare dhe problemeve ekonomike shqiptare. Studjoi ngjarjet e së kaluarës në fushën e financave dhe kritikoi Bankën Kombëtare të Shqipërisë, duke faktuar spekullimet e saj në dëm të ekonomisë së vendit. Ndër këto shkrime Kuteli përmend më pas "Kriza e koronës dhe Banka Kombëtare", që u botua si kryeartikull më 1928 në gazetën "Telegraf".[21]

Disa leksione të tij mbi ekonominë u botuan në vëllimin Ditari i ekonomistit. Vepra tjetër Shënime Ekonomike u dogj dhe gjenden vetëm pak kopje në Bibliotekën Kombëtare.[22]

Përkthime[redakto | redakto tekstin burimor]

Lëminë e përkthimeve e nisi që me poetin rumun Eminescu gjatë kohës që ka qenë në Rumani, duke botuar librin me 24 poezi të përkthyera në shqip të poetit rumun.[13] U mor me përkthime edhe në burg,[23] më pas kur përkthente me normë, nga rusishtja përktheu autorë sovjetikë të pranuar nga Zhdanovizmi (të rekomanduar nga këshilltarët kulturorë e politikë sovjetikë)[10] si dhe klasikë rusë (Turgenjev, Gogol, Shçedrin, etj), nga rumanishtja kater a pesë, përktheu disa vëllime të përrallave turke, kineze, persiane (vëllimi Haxhi Agaj), mongole, arabe e polake. Mblodhi e përktheu këngët popullore të popujve të ndryshëm, si dhe përktheu Elyar dhe Nerudën.[13]

Pas vdekjes, më 2015 u nderua me dekoratë për përkthimin e klasikëve rusë nga Ambasada Ruse në Tiranë.[24]

Pseudonimet[redakto | redakto tekstin burimor]

Në publicistikën e tij përdorte pseudonimin Janus, perëndia dyfytyrëshe romake.[10] Te libri Sulm e lotë vërehet se libri nënshkruhet me tre emra: Izedin Jashar Kutrulija, Mitrush Kuteli e Dr. Pas, që të tre pseudonime të Paskos. Izedini shenjohet si autori i Poemit kosovar, Mitrushi si autor i Poemit të Shëndaumit dhe Dr. Pas si shkrues parathënies Një fjalë mbi dy shokë e mbi vepërzën e tyre. Ky rast, siç e trajton në parathënie, synonte drejt një dialogu mes vetjeve të tij ku Dr. Pas ishte ana racionale e Izedini me Mitrushin ana emocionale.[25]

Tituj[redakto | redakto tekstin burimor]

Përkthime[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Aleksander Fadeev, Shpartallimi, 1956.
  • Ivan Turgenjev, Kujtimet e një gjahtari, 1963.
  • Maksim Gor'kij, Tregime (1956) dhe Përralla të Italisë (1960).
  • Mihail Saltikov-Sedrin, Zotërinjtë Gollovliovë (1964) dhe Përralla.
  • Nikolai Gogol, Tregimet e Petërburgut, Shpirtra ndryshuar më pas Frymë të vdekura.
  • Pablo Neruda, Zgjohu, druvar (1958) dhe poezi nga Bleta e bardhë (1974).
  • Vahtang Baratasvili, Miq të gëzuar, 1960.
  • Viktor Eftimiu, Doktor Fausti magjistar, pjesë teatrale, 1963.

Referencat[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Robert Elsie (2005). Albanian Literature: A Short History. I.B.Taurus. f. 148.  1-84511-031-5.  Një parametër i panjohur |__cpLocation= është injoruar (ndihmë)
  2. ^ Robert Elsie (2005). Albanian Literature: A Short History. I.B.Taurus. f. 150.  1-84511-031-5.  Një parametër i panjohur |__cpLocation= është injoruar (ndihmë)
  3. ^ a b c d Hamiti, Sabri (2013). Letërsia moderne shqipe. Uet press. f. 413.  9789995639457.  Një parametër i panjohur |__cpLocation= është injoruar (ndihmë)
  4. ^ Robert Elsie (2005). Albanian Literature: A Short History. I.B.Taurus. f. 150.  1-84511-031-5.  Një parametër i panjohur |__cpLocation= është injoruar (ndihmë)
  5. ^ Hamiti 2013, pp. 443-444.
  6. ^ "Flaka", 12.07.1995, f.10.
  7. ^ Dhimitër Pasko - Testament, Hylli i Dritës, N.3-4, f.74
  8. ^ a b c d e Pandeli dhe, Atalanta Pasko (2015). Fantazma e Stalingradit dhe Mitrush Kuteli. sh.b. Mitrush Kuteli. f. 5–20.  9789928180087.  Një parametër i panjohur |trans_title= është injoruar (ndihmë); Një parametër i panjohur |__cpLocation= është injoruar (ndihmë)
  9. ^ Kuteli, Letra drejtuar bashkëshortes (Testamenti), Shkodër: Hylli i Dritës, N. 3-4, 1994, fq. 74.
  10. ^ a b c d Robert Elsie (1995), Histori e Letërsisë Shqiptare, përktheu Abdurrahman Myftiu, Tirana & Peja: Dukagjini, 1997.
  11. ^ Mitrush Kuteli, Ditar i Ekonomistit, Tiranë: sh.b. Mitrush Kuteli, fq. 197. ISBN 978-9928-4117-0-9
  12. ^ Afrim Imaj, Si përfundoi [Mitrush] Kuteli në burgun e "armiqve të popullit": absurdi i pretencës, faki u vërtetua nga deponimet e pjesshme të tij, Panorama. - p. 3107, 8 qershor, 2011, p. 18.
  13. ^ a b c d Kolevica, Petraq (13 shtator 2002). Kuteli, shkrimtari që sfidoi diktaturën dhe ringjalli shpresën. Gazeta shqiptare. - Nr. 2279. f. 12 – 13.  Një parametër i panjohur |__cpLocation= është injoruar (ndihmë)
  14. ^ Kolevica, Petraq (1997). Me Mitrushin. Toena. f. 25–26. 
  15. ^ a b Pipa, Arshi (2014) [1978]. "Trilogjia Albanika III: Letërsia shqipe: Perspektiva shoqërore". Princi. f. 113, 188.  978-9928-4090-9-6.  Një parametër i panjohur |trans_title= është injoruar (ndihmë)
  16. ^ a b Kuteli, Mitrush (2016). Këngët i sjell era. sh. b. "Mitrush Kuteli". f. 11–20.  9789928180131.  Një parametër i panjohur |trans_title= është injoruar (ndihmë); Një parametër i panjohur |__cpLocation= është injoruar (ndihmë)
  17. ^ Ndoja, Leka (2013). Tjetërsimi i veprës intelektuale gjatë komunizmit në Shqipëri. ISKK. f. 87.  978-9928-168-12-2.  Një parametër i panjohur |__cpLocation= është injoruar (ndihmë)
  18. ^ Ndoja 2013, pp. 127-128.
  19. ^ Prifti, Naum (13 nëntor 2015). "Kuteli, mjeshtër i fjalës shqipe (kujtime dhe kritikë letrare)". voal.ch. Marrë më 18 tetor 2018. 
  20. ^ Hamiti 2013, pp. 424-425.
  21. ^ Dh. Pasko - shkurtime kujtimesh - Puna ime në fushën e monedhës dhe të bankës - Hylli i Dritës, N.3-4, 1994, f.37
  22. ^ Erebara, Gjergj (9 korrik 2012). "Leksionet ekonomike të Kutelit dhe historia që përsëritet". Shqip (gazetë). 186: 20. 
  23. ^ Marko, Petro (2000). Intervistë me vetveten (Retë dhe gurët). Omsca. f. 488.  9992740337.  Një parametër i panjohur |__cpLocation= është injoruar (ndihmë)
  24. ^ "Kuteli dekorohet pas vdekjes për përkthimin e letërsisë ruse". Shqiptarja.com. 6 shkurt 2015. 
  25. ^ Hamiti 2013, p. 439.