Wikipedia:Faqja kryesore/Artikulli i javës/Arkivi/2021

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search

Artikujt e listuar më poshtë janë artikuj të shfaqur në seksionin "Artikulli i javës" gjatë gjithë vitit 2021.

Arkiva sipas viteve: 201220132014201520162017201820192020

Java 1-rë

St Olga by Nesterov in 1892.jpg

Shën Olga (Sllavishte kishtare: Ольга, Norvegjishte e vjetër: Helga; lindur c. 890–925, në Pskov - vdiq 969 pas Krishtit në Kiev) ishte një regjente i Kievan Rus për djalin e saj Svyatoslav nga 945 deri më 960. Për shkak të transliterimi të papërsosur midis sllavishtes së Lindjes së Vjetër dhe gjuhës angleze, emri Olga është sinonim i Olha. Për shkak të origjinës së saj Varangiane, ajo gjithashtu njihet në Norvegjishte të vjetër si Shën Helga. Ajo është e njohur për shkatërrimin e saj të Drevlians, një fis që kishte vrarë burrin e saj Igor të Kievit. Edhe pse do të ishte nipi i saj Vladimir I, i cili do ta shndërronte tërë kombin në krishterim, për shkak të përpjekjeve të saj për të përhapur krishterimin përmes Rusit, Olga nderohet si shenjtoreKishën Ortodokse Lindore me epitetin "E barabartë me Apostujt" dhe dita e festës e saj është 11 korriku.

Më 1547, gati 600 vjet pas vdekjes së saj 969, Kisha Ortodokse Ruse e quajti Olgën një shenjtore. Për shkak të ndikimit të saj proselizues, Kisha Ortodokse Lindore, Kisha Katolike Greke Rutheniane dhe Kisha Katolike Greke e Ukrainës e quajnë Shën Olga nga Isapóstolos i nderuar, "I barabartë me Apostujt". Ajo është gjithashtu një shenjt në Kishën Katolike Romake. Dita e festës së Olgës është 11 korriku, data e vdekjes së saj. Në përputhje me biografinë e saj, ajo është mbrojtëse e të vejave dhe të konvertuarave.

Lexo më tej...

Java 2-të

Hpa-tigranakertbattle69.gif

Beteja e Tigranocertës (armenisht: Տիգրանակերտի ճակատամարտ, Tigranakerti tchakatamart) u luftua më 6 tetor 69 para Krishtit midis forcave të Republikës Romake dhe ushtrisë së Mbretërisë së Armenisë, të udhëhequr nga Mbreti Tigrani i Madh. Forca Romake, e udhëhequr nga Konsulli Lucius Licinius Lucullus, mposhti Tigranët dhe, si rezultat, pushtoi kryeqytetin e Tigranëve të Tigranocertës.

Beteja lindi nga Lufta e Tretë Mithridatike që po luftohej midis Republikës Romake dhe Mithridates VI të Pontit, vajza e së cilës, Kleopatra ishte e martuar me tigranasit. Mithridates iku për të kërkuar strehim me dhëndrin e tij dhe Roma pushtoi Mbretërinë e Armenisë. Pas rrethimit me Tigranocertën, forcat romake ranë prapa një lumi aty pranë, kur u afrua ushtria e madhe armene. Duke tërhequr tërheqjen, romakët kaluan në një krah dhe ra në krahun e djathtë të ushtrisë armene. Pasi Romakët mposhtën kataprakët armenë, ekuilibri i ushtrisë së Tigranasit, e cila përbëhej kryesisht nga taksat e papërpunuara dhe trupat fshatare nga perandoria e tij e gjerë, u panikos dhe u larguan, dhe Romakët mbetën në krye të fushës.

Lexo më tej...

Java 3-të

2019 Reunião Bilateral com o Príncipe Charles - 48948389972 (cropped).jpg

Princi Çarls i Uellsit është trashëgimtari për fronin britanik si djali më i madh i Mbretëreshës Elizabeth II. Ai ka qenë Duka i Cornwall dhe Duka i Rothesay që nga viti 1952 dhe ai është trashëgimtari më i vjetër dhe me shërbimin më të gjatë në historinë britanike. Ai është gjithashtu Princi me shërbimin më të gjatë i Uellsit, që ka mbajtur atë titull që nga viti 1958.

Çarls lindi në Pallatin Buckingham si nipi i parë i Mbretit Xhorxh VI dhe Mbretëreshës Elizabetë. Ai ishte arsimuar në shkollat Cheam dhe Gordonstoun, të cilat babai i tij, Princi Filip, Duka i Edinburgut, i kishte ndjekur si fëmijë. Çarls gjithashtu kaloi një vit në kampusin Timbertop të Shkollës Geelong Grammar në Victoria, Australi. Pasi fitoi një diplomë Bachelor të Arteve nga Universiteti i Kembrixhit, Çarls shërbeu në Royal Air Force dhe Royal Navy nga 1971 deri më 1976. Në vitin 1981, ai u martua me Zonjën Diana Spencer dhe ata patën dy djem: Princi William (lindur më 1982) dhe Princ Harry (lindur më 1984). Në vitin 1996, çifti u divorcua pas marrëdhënieve jashtëmartesore të publikuara mirë nga të dy palët. Diana vdiq si rezultat i një aksidenti automobilistik në Paris vitin e ardhshëm. Më 2005, Çarls u martua me partneren që ka tani Camilla Parker Bowles.

Si Princ i Uellsit, Çarls ndërmerr detyra zyrtare në emër të mbretëreshës dhe sferave të Commonwealth. Çarls themeloi The Prince's Trust më 1976, sponsorizon organizatat bamirëse The Prince, dhe është një mbrojtës, president dhe një anëtar i mbi 400 bamirësive dhe organizatave të tjera. Si një ambientalist, ai ngrit ndërgjegjësimin për bujqësinë organike dhe ndryshimet klimatike, e cila i ka fituar atij çmime dhe njohje nga grupet mjedisore.

Lexo më tej...

Java 4-të

Epirus across Greece Albania4.svg

Protokolli i Korfuzit (greqisht: Πρωτόκολλο της Κέρκυρας), i nënshkruar më 17 maj 1914, ishte një marrëveshje midis përfaqësuesve të Qeverisë Shqiptare dhe Qeverisë së Përkohshme të Epirit të Veriut, e cila njohu zyrtarisht zonën e Epirit të Veriut si një rajon vetëqeverisës autonom nën sovranitetin e princit të Principatës së sapokrijuar të Shqipërisë. Marrëveshja u dha grekëve të rretheve të Korçës dhe Gjirokastrës, të cilat formojnë Epirin e Veriut, një autonomi më të gjerë fetare, arsimore, kulturore dhe politike, brenda kufijve të shtetit shqiptar.

Pas përfundimit të Luftërave Ballkanike (1912-1913), traktatet e mëpasshme të paqes i dhanë rajonin Shqipërisë. Kjo kthesë e ngjarjeve katalizoi një kryengritje midis grekëve vendas, e cila çoi në Deklaratën e Pavarësisë së Epirit Verior, më 28 shkurt 1914. Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit, një organizatë përgjegjëse për sigurimin e paqes dhe stabilitetit në rajon, ndërhyri përfundimisht dhe Protokolli i Korfuzit u nënshkrua më 17 maj 1914. Sidoqoftë, kushtet e protokollit nuk u zbatuan kurrë për shkak të situatës së paqëndrueshme politikisht në Shqipëri pas shpërthimit të Luftës së Parë Botërore, dhe përfundimisht u anulua më 1921 gjatë Konferencës së Ambasadorëve.

Lexo më tej...

Java 5-të

Emma eckstein.jpg

Emma Eckstein (1865-1924) ishte një autore austriake. Ajo ishte "një nga pacientët më të rëndësishëm të Sigmund Frojdit dhe, për një periudhë të shkurtër kohe rreth vitit 1897, u bë vetë psikanaliste". Ajo është përshkruar si "analistja e parë grua", e cila u bë "si kolege dhe paciente" për Frojdin. Si analiste, ndërsa "punonte kryesisht në fushën e higjenës seksuale dhe sociale, ajo gjithashtu hulumtoi se si ëndërrat e ditës, ato "bimë parazitare", pushtuan jetën e vajzave të reja".

Ernest Jones e vendosi atë me figura të tilla si Lou Andreas-Salomé dhe Joan Riviere si një "lloj gruaje, e një kasti më intelektual dhe mbase mashkullor ... [i cili] kishte një rol në jetën e tij, aksesor për miqtë e tij meshkuj edhe pse të një kalibri të imët".

Kur ishte 27 vjeçe, ajo shkoi te Frojdi, duke kërkuar trajtim për simptoma të paqarta duke përfshirë sëmundje të stomakut dhe depresion të lehtë në lidhje me menstruacionet. Frojdi diagnoztifikoi Ecksteinin që vuante nga histeria dhe besonte se ajo masturbohej me tepricë; masturbimi në ato kohë konsiderohej i rrezikshëm për shëndetin mendor. 'Trajtimi i saj zgjati rreth tre vjet - një nga çështjet më të zgjatura dhe më të hollësishme të rasteve të hershme të Frojdit'.

Lexo më tej...

Java 6-të

Galileo.arp.300pix.jpg

Galileo Galilei (lindi më 15 shkurt 1564Piza; vdiq më 8 janar 1642ArcetriFirences), ishte një matematikan, fizikan, astronom dhe filozof italian. Renditet si një nga shkencëtarët më të mëdhenj të kohës moderne. Galileo njihet si "babai i fizikës moderne".

Emri i tij është i lidhur me kontribute të rëndësishme në dinamikë, (Parimi i plogështisë, ligji i rënies së sendeve të rënda) dhe në astronomi (me zbulimin e rrotullimittokës, të njollave diellore, Hënore, të sateliteveJupiterit, fazave të Afërditës, yjet që përbëjnë Rrugën e Qumështit dhe përmirësimin e teleskopit) dhe me futjen e mënyrës shkencore (përmendur shpesh si mënyra galileane). U padit se donte të përmbyste filozofinë natyrore aristoteliane dhe Shkrimet e Shenjta, prandaj u dënua nga kisha katolike si heretik dhe u detyrua të japë dorëheqjen mbi bindjet e tij astronomike, më 22 qershor 1633.

Lexo më tej...

Java 7-të

Fusha magnetike e një kurthi magneto-optik fiket dhe ndizet përsëri. Atomet që janë bllokuar në rajonin qendror (pika e ndritshme në qendër të figurës) fluturojnë larg kur fusha magnetike është ndezur. Më vonë, fusha magnetike ndizet dhe atomet bllokohen përsëri.

fizikë, një fushë magnetike është një fushë vektoriale që përshkon gjithë hapësirën dhe e cila shkakton një forcë magnetike mbi një ngarkesë elektrike lëvizëse ose mbi një dipol magnetik (siç janë magnetet e përhershëm). Kur vendoset në një fushë magnetike, dipoli magnetik tenton që të drejtohet sipas një boshti që është paralel me fushën magnetike, siç mund të shikohet edhe nga pluhuri i hekurit në prezencën e një magneti (shikoni pikturën në të djathte). Për më tepër, një fushë magnetike që ndrydhon në kohë shkakton induktimin e një fushë elektrike. Fushat magnetike rrethojnë dhe në të njëjtën kohë kanë si burim korrentet elektrike, dipolët magnetike, dhe fushat elektrike që ndryshojnë në kohë. Fushat magnetike mbartin energjinë e tyre, një denitet energjie e cila është në përpjesëtim të drejte me intensitetin e fushës.

Fenomeni i fushës magnetike shfaqet në disa raste specifike. Për fiziken e materialeve magnetike shikoni artikujt mbi magnetizimin dhe magnetin, ose me specifikisht ferromagnetizmi, paramagnetizmi, dhe diamagnetizmi. Për fusha magnetike konstante, si ato te prodhuara nga dipole stacionare ose nga korrente të qëndrueshëm, shikoni artikullin mbi magnetostatikën. Për fusha magnetike të krijuara nga fusha elektrike që ndryshojnë në kohë shikoni artikullin mbi elektromagnetizmin.

Lexo më tej...

Java 8-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 9-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 10-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 11-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 12-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 13-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 14-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 15-të

Milan Kundera redux.jpg

Milan Kundera i lindur më 1 prill1929Brno, Çeki është shkrimtari i njohur i Çekisë dhe një nga më të njohurit të kohës. Me origjinë çeke, ai jeton që prej vitit 1975 në Francë dhe në vitin 1981 u bë një francez i naturalizuar. Ai e konsideron veten francez dhe këmbëngul që puna e tij të njihet e të studiohet si literaturë franceze.

Kundera jeton në Francë prej vitit 1975 dhe ka fituar nënshtetësinë Franceze më 1981. Lindi në një familje të klasës së mesme shumë të kulturuar. Babai i tij, muzikologu dhe pjanisti Ludvík Kundera (1891-1971), ishte nxënës i kompozitorit të famshëm Leoš Janáček. Babai i mësoi Kunderës të luante në piano që në moshë të re. Me vonë Kundera studioi muzikë për njëfarë periudhe. Influenca e muzikës, ashtu si referenca të shpeshta mbi të, mund te gjenden në shumë vepra të Kunderës.

Lexo më tej...

Java 16-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 17-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 18-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 19-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 20-të

Fterra është një fshatkomunën Lukovërrethin e SarandësShqipërisë.

Pamje e Fterrës nga Bërda

Fterra shtrihet në jug-jug-perëndim të Kurveleshit. Gjatësia maksimale e territorit të saj është rreth 11 km me orientim VP-JL dhe gjerësia maksimale 4,4 km, me gjerësi mesatare rreth 3,6 km. Sipërfaqja e përgjithshme e territorit të fshatit Fterrë është rreth 37 km².

Territori i Fterrës, sipas morfologjisë, shtrihet në dy lugina : ajo e Fterrës në perëndim dhe ajo e Galishtit në lindje. Territori është malor dhe më pak kodrinor. Kuota më e lartë është maja e Lëpjetës në lindje 1596 m mbi nivelin e detit dhe më e ulët në jug-perëndim në bashkimin e përroit të Langadhës me lumin e Fterrës 130 m mbi nivelin e detit. Fshati ndodhet rreth kuotave 350 deri 400 m. mbi nivelin e detit.

Java 21-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 22-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 23-të

Epirus across Greece Albania4.svg

Protokolli i Korfuzit (greqisht: Πρωτόκολλο της Κέρκυρας), i nënshkruar më 17 maj 1914, ishte një marrëveshje midis përfaqësuesve të Qeverisë Shqiptare dhe Qeverisë së Përkohshme të Epirit të Veriut, e cila njohu zyrtarisht zonën e Epirit të Veriut si një rajon vetëqeverisës autonom nën sovranitetin e princit të Principatës së sapokrijuar të Shqipërisë. Marrëveshja u dha grekëve të rretheve të Korçës dhe Gjirokastrës, të cilat formojnë Epirin e Veriut, një autonomi më të gjerë fetare, arsimore, kulturore dhe politike, brenda kufijve të shtetit shqiptar.

Pas përfundimit të Luftërave Ballkanike (1912-1913), traktatet e mëpasshme të paqes i dhanë rajonin Shqipërisë. Kjo kthesë e ngjarjeve katalizoi një kryengritje midis grekëve vendas, e cila çoi në Deklaratën e Pavarësisë së Epirit Verior, më 28 shkurt 1914. Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit, një organizatë përgjegjëse për sigurimin e paqes dhe stabilitetit në rajon, ndërhyri përfundimisht dhe Protokolli i Korfuzit u nënshkrua më 17 maj 1914. Sidoqoftë, kushtet e protokollit nuk u zbatuan kurrë për shkak të situatës së paqëndrueshme politikisht në Shqipëri pas shpërthimit të Luftës së Parë Botërore, dhe përfundimisht u anulua më 1921 gjatë Konferencës së Ambasadorëve.

Lexo më tej...

Java 24-të


Qiriazët janë një familje e shquar shqiptare nga Manastiri (sot në Republikën e Maqedonisë). Ata ishin edukatorë, botues, dhe figurat publike të periudhës së Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Katër anëtarët ishin pjesë e Protestantëve të hershme në Shqipëri por edhe në Kosovën e sotme. Ata mbahen mend për aktivitetet e tyre në mbështetje të forcimit të ndërgjegjësimit kombëtar shqiptar.

Familja e shquar shqiptare Qiriazi nga Manastiri është e njohur për kontributin e madh që ka dhënë në zhvillimin e kulturës dhe arsimit shqiptar nga fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX. Familja Qiriazi ishte me prejardhje nga fshati Magarovë prej ku ishin shpërngulur fillimisht në fshatin tjetër Tërnovë afër Manastirit, e prej këtu kishin zbritur në qytet, i cili në atë kohë ishte qendër e Vilajetit të Manastirit. Babai Dhimitër Qiriazi, anëtar i kolonisë shqiptare të qytetit, me profesion zdrukthëtar dhe nëna Maria kishin dhjetë fëmijë, shtatë djem dhe tri vajza:Tashko, Konstandin, Gjerasim, Gjergj, Naum, Kristo, Pandeli, Fankë, Sevasti dhe Parashqevi. Kjo familje, (Dhimitri dhe Maria), sado që jetonin në një qytet me popullsi të përzier nga pikëpamja e kombësisë, arriti që t`i ruante traditat shqiptare dhe t`i edukonte të gjithë fëmijët në frymën e dashurisë për gjuhën amtare.

Lexo më tej...

Java 25-të

Fan Stilian Noli
Fan S. Noli.jpg
Të dhënat personale

Fan Noli lindi më 6 janar 1882 me emrin Theofanes Stylianos Mavromatis në fshatin shqipfolë İbriktepe, në Trakinë Lindore, asokohe vilajeti i Edrenesë (Ish Perndoria Osmane, sot Turqi). Si disa fshatra të tjerë të asaj krahine të banuar me shqiptarë, Qyteza kishte ruajtur me kohë gjuhën, doket dhe traditat e të parëve. Noli e konsideronte fisin e vet me prejardhje nga Qyteza e Kolonjës.

I ati, Stilian Gjergj Noli, ishte psallt në kishën ortodokse të fshatit; e ëma, Marie Gollaqi, ishte shtëpiake. Theofani ishte i dyti ndër trembëdhjetë fëmijë, shtatë prej të cilëve vdiqën në foshnjëri. Familja rronte me tokat që kishte si pronë. Sa qe i mitur, Noli hoqi sëmundje të rënda, prandaj shkollën e nisi me vonesë. Në fshatin e lindjes kreu shkollimin fillor greqisht për gjashtë vjet, më tej prindët e dërguan në gjimnazin grek të Edrenesë, ku qëndroi katër vjet

Lexo më tej...

Java 26-të

Ilirët ishin popull i lashtë i Gadishullit Ballkanik dhe disa historianë besojnë,se ilirët ishin trashëgimtarët e vetëm të pellazgëve, banorët më të lashtë të Siujdhesës ballkanike. Sipas Herodotit trojet e ilirëve shtriheshin në shek e 5 p.e.r nga AdriatikuMorava në lindje dhe përkatësisht deri Etsch në perëndim.

Problemi i prejardhjes dhe i rrugës së formimit të trungut etnik ilir me veçoritë e tij gjuhësore e kulturore, ka përbërë një nga synimet më kryesore të ilirologjisë. Rreth tij janë shfaqur pikëpamje të ndryshme, të cilat ndriçojnë në mënyrë të mjaftueshme gjithë këtë proces të ndërlikuar etnogjenetik. Kërkimet komplekse arkeologjike, gjuhësore dhe historike të kohëve të fundit e kanë vendosur atë mbi një bazë më të shëndoshë dhe e kanë futur në një rrugë më të drejtë zgjidhjeje. Sado të ndryshme që mund të paraqiten nga forma teoritë mbi prejardhjen e ilirëve, në përmbajtje ato shprehin vetëm dy pikëpamje, njëra nga të cilat i quan ilirët si të ardhur në Gadishullin Ballkanik, ndërsa tjetra si popullsi autoktone të formuar në truallin historik të Ilirisë. Midis teorive që i quajnë ilirët të ardhur në Gadishullin Ballkanik, ka mospërputhje si përsa i takon vendit nga vijnë, ashtu edhe kohës së ardhjes së tyre. Disa e lidhin përhapjen e tyre me kulturën e Halshtatit, të tjerë me kulturën e Fushave me Urna, apo me kulturën Luzhice. Sipas tyre, në kapërcyell të mijëvjeçarit të dytë p.e.sonë ilirët morën pjesë në lëvizjet e popujve që njihen me emrin dyndja dorike, egjeane, apo panono-ballkanike dhe duke zbritur nga Evropa Qendrore, në fillim të epokës së hekurit, u ngulën në Gadishullin Ballkanik në trojet e tyre historike. Pikëpamje më e re është ajo që e konsideron kulturën ilire si një dukuri të formuar historikisht në vetë truallin ilir në bazë të një procesi të gjatë dhe të pandërprerë të saj gjatë gjithë epokës së bronzit dhe fillimit të asaj të hekurit.

Lexo më tej...

Java 27-të

Faqja kryesore/Artikulli i javës/Arkivi/2021

Isak Njutoni (emri në anglisht Isaac Newton; 25 dhjetor 1642 - 20 mars 1727 ishte një fizikant, astronom, filozof, teolog dhe matematicien anglez i cili është konsideruar gjerësisht si një nga shkencëtarët më me influencë të të gjitha kohërave dhe si një figurë kyçe në revolucionin shkencor. Libri i tij "Philosophiae Naturalis Principia Mathematica" (Principet Matematike të Filozofisë Natyrore), botuar së pari në vitin 1687, hodhi themelet për "mekanikën klasike".

Njutoni formuloi ligjet e lëvizjes dhe të gravitetit universal që dominoi pikëpamjen e shkencëtarëve të universit fizik gjatë tre shekujve të ardhshëm . Ai gjithashtu tregoi se nocioni i objekteve në tokë dhe trupave qiellorë mund të përshkruhet nga të njëjtat parime. Njutoni ka ndërtuar teleskopin e parë praktik reflektues dhe zhvilloi teorinë e ngjyrës në bazë të vëzhgimit se një prizëm zbërthen dritën e bardhë në shumë ngjyra të spektrit të dukshëm. Ai ka formuluar edhe një ligj empirik të ftohjes dhe ka studiuar shpejtësinë e zërit.

Në Principia, Njutoni formuloi ligjet e lëvizjes dhe gravitetin universal që formësoi këndvështrimet shkencore kryesore deri sa u zëvendësua nga Teoria e Relativitetit. Njutoni përdori shpjegimet e tij matematike të gravitetit për të derivuar ligjet e lëvizjes së planeteve të Keplerit, duke llogaritur baticat, trajektoret e kometave, precedentët e ekuinokseve dhe fenomeneve të tjera natyrore, duke zvenitur më tej dyshimet për heliocentricitetin e sistemit diellor. Ai demonstroi se lëvizja e objekteve në Tokë dhe trupat qiellorë mund të llogariten nga të njëjta principe. Konkluzioni i Njutonit se Toka është një sferoid i shtypur në pole, u konfirmua më vonë nga matje gjeodezike të Maupertuis, La Condamine dhe të tjerë duke bindur shumicën e shkencëtarëve evropianë për superioritetin e mekanikës njutoniane mbi sistemet e mëparshme.

Lexo më tej...

Java 28-të

Bregdeti Shqiptar i Jonit është një vijë bregdetare e Detit Jon Verilindor, që përfshin kufirin jugperëndimor të Republikës së Shqipërisë, që shtrihet nga gjysma jugore e Gadishullit të Karaburunit, në të gjithë rajonin historik të Labërisë, qytetin e Sarandës, Malet Akrokeraune, Rivierën shqiptare dhe Liqenin e Butrintit, ku Ngushtica e Korfuzit e ndan vendin nga Greqia.

Shqipëria ndodhet në Evropën Jugore dhe Juglindore në pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik. Kufizohet me Malin e Zi në veriperëndim, Kosovën në verilindje, Maqedoninë e Veriut në lindje, Greqinë në jug dhe Detin Mesdhe në perëndim. Vija bregdetare zë një gjatësi totale prej 172 kilometra (107 mi) dhe është e karaktrerizuar në mënyrë të qartë nga një peizazh malor i mbushur me gjire detre të thella, ishuj të shumtë, shkëmbinj të lartë, brigje shkëmbore dhe ranore dhe një biosferë detare unike.

Deti Jon është pjesë e Detit Mesdhe i pozicionuar në jug të Detit Adriatik, i cili shtrihet nga Siçilia deri në ngushticën e Otrantos midis Salentos dhe Gjirit të Vlorës. Ai kufizohet nga Italia në perëndim, Greqia dhe Shqipëria në lindje. Megjithëse nga autorët antikë konsiderohej si pjesë e detit Adriatik, deti Jon aktualisht shihet si një sipërfaqe ujore e veçantë.

Tradicionalisht, rajoni përfaqëson burimin më të vlefshëm turistik për vendin, veçanërisht për shkak të bukurisë së paprekur natyrore dhe kulturore të shprehur në arkitekturën, kuzhinën dhe traditën e rajonit. Pika më tërheqëse e tij është qyteti antik i Butrintit, që është renditur si një vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO -s, sepse përfaqëson mbetje të vlefshme të civilizimeve antike.


Lexo më tej...

Java 29-të

Malet e Sharrit, parë nga Kaçaniku

Bjeshkët e Sharrit shtrihen në Jug-Lindje të Kosovës duke filluar nga afërsia e Prizrenit dhe shkojnë pjerrtas me majat apo thepave në formë piramidale të radhitura njëra pas tjetrës apo siç e quante që nga antikiteti populli ilir, majat e sharrës, nga ngjashmëria me thepat e sharrës, që formojnë figura të njëpasnjëshme karakteristike në zemër të Ballkanit. Bjeshkët e Sharrit janë të njohura që nga antikiteti në dokumente të autorëve të ndryshëm, që nga shekulli i V p.e.s. më emrin Mont Skardus, nga Herodoti, i cili i përshkruan edhe fiset ilire dhe kufizimet e tyre. Ndër shekuj këto vargmale shërbyen si mur natyror, mbrojtës nga sulmet barbare, drejt Maqedonisë dhe Greqisë ku konsideroheshin si të pakapërcyeshme. Më vonë, me ardhjen e turqve në Ballkan, Malet e Sharrit u quajtën Çar-dagh në dokumentet ottomane dhe europiane. Maja më e lartë nga fillojnë këto vargmale, mendohet se emrin e ka me origjinë frënge, "Pamje e bukur" "le bonne ten" e që mbeti pastaj në popull si Maja e Lubotenit e cila kulminon 2553m mbi nivelin e detit. Shqiptarët e Kosovës dhe të Maqedonisë janë tepër të lidhur shpirtërisht me këto male dhe i konsiderojnë si të shenjta. Në muajin qershor, për çdo vit mbahet një procesion në drejtim të Lebotenit, duke ecur në këmbë deri në lart, ku marrin pjesë me mijëra randonë (këmbësorë) në shenjë respekti ndaj kësaj bukurie natyrore që njerëzit janë të vetëdijshëm në mbrojtjen e ambientit dhe pylltarisë, florës dhe faunës që është shumë e pasur në këto bjeshkë. Mu në majë të malit të Pamjes së Bukur apo Lebotenit, rrjedh një burim i madh uji që vendasit e ketyre anëve e quajnë Pusi i Nikës. Bjeshkët e Sharrit janë të njohura për Qenin e Sharrit.

Lexo më tej...

Java 30-të

Parku i Gërmisë

Parku i Gërmisë është një park që ndodhet në Prishtinë, Kosovë. Ka një sipërfaqe prej 1126 ha. Ky park është një zonë e mbrojtur e natyrës, i shpallur nga viti 1987. Shtrihet në verilindje të kryeqendrës së Kosovës (Prishtinë) dhe përfshin një sipërfaqe prej 62 km2. Kufijtë e Gërmisë fillojnë prej kodrës së vreshtave në perëndim, pastaj në lindje të Prishtinës përmes kodrës së Mirditës deri te xeherorja e Hajvalisë e deri te rrjedha e lumit të Graqanicës, kufiri jugor shkon përmes rrjedhës së këtij lumi deri te derdhja e lumit të Busisë në të. Pika më e lartë e Gërmisë është Maja e Butosit me lartësi mbidetare prej 1050 m. Relievi i Gërmisë përbëhet prej kodrave me lartësi dhe pjerrësi të ndryshme të ndara mes tyre me hapësira të luginave të përroskave dhe lumenjve. Këtu posaçërisht veçohet lugina e lumit Vellusha e cila buron në pjesën perëndimore të kodrës së Butosit, e cila gjithashtu përfaqëson relievin më karakteristik me lartësi mbidetare 1000 m dhe me gjatësi afërsisht 8 km. Kjo pjesë shtrihet në mes të lumit të Prishtinës në veri dhe atij të Badocit në jug e që njëkohësisht paraqet nyjen hidrologjike të lumit të Prishtinës, Vellushës dhe Badocit. Përndryshe në Gërmi ekzistojnë edhe mjaft burime të cilat gjatë periudhës verore pjesërisht thahen. Sot uji i këtyre burimeve është i lidhur me një rrjet që derdhet në pishinën e Gërmisë.

Lexo më tej...

Java 31-të

Majlinda Kelmendi

Majlinda Kelmendi (lindi më 9 maj 1991) është një xhudiste shqiptare nga Peja, Kosovë. Në vitin 2013, Majlinda qëndronte në vendin e parë në renditjen ndërkombëtare nga Federata Ndërkombëtare e Xhudos për kategorinë −52 kg. Në vitin 2014, Majlinda u shpall xhudistja më e mirë në botë në të gjitha kategoritë nga presidenti i FNXH, Marius Vizer. Më 24 dhjetor 2014, ajo u dekorua nga Presidentja e Kosovës, Atifete Jahjaga me titullin "Medalja Presidenciale e Meritave". E lindur në Pejë, në Republikën e Kosovës, Kelmendi filloi të praktikonte artin e xhudos në vitin 1999, në qytetin e saj. Trajneri i saj aktual është Driton Kuka. Në vitin 2009, Kelmendi fitoi medaljen e artë në Kampionatin Botëror për të rinj në Paris, Francë. Në vitin 2010, ajo arriti vendin e 5-të në Kampionatin Botëror për të rinj në Maroko dhe përfundoi e 9-a në kategorinë 52 kg në World Judo 2010 Championships në Tokio, Japoni.

Lexo më tej...

Java 32-të

Faik Konica

Faik bej Konica (Konicë, 15 mars 1875 - Uashington, 15 dhjetor 1942) ka qenë propagandues i çështjes kombëtare, studiues i historisë kombëtare e i gjuhës shqipe, botues, publicist dhe diplomat shqiptar. Ky “njeri me kulturë të lartë” (Noli), “enciklopedi shëtitëse” (G. Apolineri), eseist i shkëlqyer, stilist i përkryer, themelues teorik dhe praktik i kritikës letrare shqiptare, veprimtar politik me orientim perëndimor, siç ishte kultura e popullit që i takonte, poliglot, solli një model të ri në mendësinë shqiptare.

Lindi në Konicë, në oxhakun e bejlerëve të njohur si Zenelbejllinjtë, i biri i Shahin beut dhe Lalia hanëm Delvinës, i treti ndër katër djemtë, Mehmeti, Rustemi? dhe Hilmiu?. Sipas studiuesit Agron Alibali muaji i lindjes figuron i dokumentuar në prill - ndryshim që mbase lidhet me ndryshimet në kalendaret e zbatuara në atë periudhë. Mësimet e para i mori në vendlindje nga mësuesë privatë. Më 1883 vizitoi të motrën, Xhevën, që në atë kohë banonte në Shkodër. Ndoqi Kolegjën Saveriane të Jezuitëve në dy vite shkollore 1883-1885 ku ndoqi lëndë në italisht, latinisht, frëngjisht dhe gjermanisht. Kthehet në vendlindje për ndoshta një vit dhe më pas vijoi shkollimin në Liceun Perandorak të Gallatasarajit në Stamboll gjatë viteve 1886-1887.

Lexo më tej...

Java 33-të

Esad Mekuli

Esad Mekuli (Plavë, 17 dhjetor 1916 - Prishtinë, 6 gusht 1993) ka qenë poet dhe përkthyes shqiptar. Ka qenë kryetari i parë i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës. Elsie e çmonte si atin e poezisë moderne shqiptare në Jugosllavi, dhe ndikimi i tij në Kosovë mbeti i pamatë.

Familja e tij ishte nga Plava dhe ishte i biri i Haxhi Hoxhë Smajl Ademit i fisit Mekuli me prejardhje nga Nokshiqi (sk. Novšiće). Mësimet fillore i mori në Plavë në gjuhën serbe. Shkollimin e mesëm e filloi në Pejë, ku i përfundoi studimet në 1936. Më pas, u regjistrua në Fakultetin e Veterinarisë në Universitetin e Beogradit. Atje ra në kontakt me idetë marksiste dhe më pas mori pjesë në lëvizjen partizane të Luftës së Dytë Botërore. Për veprimtarinë e tij politike u arrestua në 1940, u lirua më pas në prill të 1941 me amnistinë që u dha pas pushtimit të Mbretërisë Jugosllave. Në 1949, themeloi revistën letrare "Jeta e re", kryeredaktor i së cilës ishte deri më 1971. Kreu doktoraturën në Beograd më 1959. Si student përparimtar, ai u burgos në vitin 1940 dhe qëndroi në burgun famëkeq "Gllavinjaqa", prej nga u amnistua më 2 prill të vitit 1941. Pas daljes nga burgu u paraqit vullnetar dhe punoi si veterinar ushtarak në Pejë. Këtu, në vitin 1942 e burgosën për shkak të punës ilegale dhe bashkëpunimit me lëvizjet çlirimtare. Ka qëndruar i burgosur në Kullën e Sheremetit. Pas lirimit, ai u gjend herë në Zagreb, herë në Tiranë, madje edhe në Itali. Esad Mekuli ishte kryetari i parë i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës, nismëtar, themelues dhe kryetar i parë i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës.

Ndërroi jetë në Prishtinë më 6 gusht 1993.

Lexo më tej...

Java 34-të

Firma e Rexhep Qosjas

Rexhep Qosja (25 qershor 1936, Vuthaj, Mal i Zi) është historian letërsie, kritik letrar, shkrimtar, publicist, politikan dhe akademik shqiptar. Është anëtar i rregullt dhe korrespondent i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës, dhe ka qenë i angazhuar në politikën kosovare të pasluftës.Është autor i disa romaneve të njohura. Qe një ndër zërat më të spikatur të dramës moderne shqipe gjatë viteve 1970. Më 2006 u inkuadrua në një debat për identitetin shqiptar me Ismail Kadarenë. Ka qenë një ndër intelektualët shqiptarë i cili ka ngritur zërin në mbrojtje të figurës së Enver Hoxhës. Në debatin e hapur në vitin 2018 mbi shkëmbimin e territoreve mes Kosovës dhe Serbisë, ka mbrojtur tezën e shkëmbimit të territoreve.

U lind në Vuthaj, në krahinën e Malësisë asokohe nën Mbretërinë Jugosllave. Katër klasat e para të fillores i kreu në Vuthaj, kurse gjysmëmaturën në Guci. Më 1959 mbaroi Shkollën Normale në Prishtinë, ndërsa në 1960 u regjistrua në Degën e Gjuhës dhe të Letërsisë Shqipe të Fakultetit Filozofik të Universitetit të Prishtinës, ku u diplomua më 1964. Në vitin 1967 u pranua asistent në Institutin Albanologjik të Prishtinës dhe gjatë viteve 1967/68 u specializua në shkencën e le­tërsisë, në studimet e shkallës së tretë në Fakultetin Filologjik të Universitetit të Beogradit. Në 1969 u zgjodh bashkëpunëtor shkencor i Institutit Albanologjik të Prishtinës. Në vitin 1971 mbrojti tezën e doktoratës mbi jetën dhe krijimtarinë e Asdrenit me punimin "Asdreni, jeta dhe vepra e tij" në studimet e tij pasuniversitare në Universitetin e Beogradit.

Lexo më tej...

Java 35-të

Dua Lipa

Dua Lipa (22 gusht 1995) është një këngëtare, tekstshkruese dhe modele angleze me prejardhje shqiptare, që jeton në Londër, Angli. Në vitin 2015, ajo nënshkroi kontratë me Warner Music Group dhe publikoi albumin e saj të parë Dua Lipa në vitin 2017. Albumi u rendit në vend të tretë në Grafikun e Albumeve të Mbretërisë së Bashkuar dhe përmbante nëntë këngë, duke përfshirë "Be the One" dhe "IDGAF", si dhe këngën numër një në Mbretërinë e Bashkuar, "New Rules", ndërsa në Shtetet e Bashkuara u radhit në vend të gjashtë. Në vitin 2018, Lipa fitoi çmimin Brit Awards për kategorinë Solo Artistja më e Mirë dhe Artistja më e Mirë e Re.

E publikuar në prill të vitit 2018, kënga "One Kiss" në bashkëpunim me Calvin Harris, u radhit e para në Mbretërinë e Bashkuar dhe ishte kënga që qëndroi më gjatë në vendin e parë nga një këngëtare. Me këtë këngë, ajo e fitoi çmimin Brit Award për Këngën e Vitit. Në vitin 2019, ajo fitoi çmimin Grammy Award për kategorinë Artistja më e Mirë e Re. Ndërsa, kënga "Electricity", një bashkëpunim me Silk City, fitoi çmimin Grammy Award për kategorinë Videoklipi më i Mirë. Suksesi i këngëve e ndihmoi albumin të bëhet njëri nga albumet më të transmetuara në Spotify dhe të arrijë të marrë vlerësime platini. Albumi i saj i dytë në studio Future Nostalgia zuri vendin e dytë në Grafikun e Albumeve në MB dhe në Billboard Hot 100. Në gusht të vitit 2020, ajo erdhi me një album remiks Club Future Nostalgia dhe mori vlerësime kritike universale.

Lipa ka fituar shumë çmime gjatë karrierës së saj, duke përfshirë dy çmime Grammy, tri çmime Brit dhe dy çmime MTV Europe Music. Ajo është nominuar edhe për tri çmime Billboard, një çmim American Music dhe dhjetë çmime MTV Video Music.

Lexo më tej...

Java 36-të

Nënë Tereza

Anjezë Gonxhe Bojaxhiu (26 gusht 1910 – 5 shtator 1997) e njohur si Nënë Tereza e Kalkutës (e nderuar në kishën katolike si Shën Tereza e Kalkutës), ishte një murgeshë dhe misionare katolike indiane me prejardhje shqiptare. Ajo lindi në Shkup (kryeqyteti i Maqedonisë së Veriut), dikur pjesë e Vilajetit të Kosovës në Perandorinë Osmane. Pasi jetoi në Maqedoni për tetëmbëdhjetë vjet, ajo u shpërngul në Irlandë dhe më pas në Indi, ku jetoi pjesën më të madhe të jetës së saj.

Nënë Tereza themeloi Misionarët e Bamirësisë, një kongregacion fetaro-katolik, i cili në vitin 2012 kishte më shumë se 4,500 motra dhe ishte aktiv në 133 shtete. Ato ofrojnë shtëpi për njerëzit që janë të sëmurë rëndë nga HIV/AIDS, lebra dhe tuberkulozi; ato ofrojnë ushqime, klinika të lëvizshme, programe këshilluese për fëmijët e familjet, jetimore dhe shkolla. Anëtarët duhet t’i përmbahen betimit të "dëlirësisë, varfërisë dhe bindjes", si dhe një kusht të katërt, për të dhënë "shërbime falas e me gjithë zemër për më të varfërit e të varfërve".

Nënë Tereza është nderuar me çmimet dhe nderimet më të larta, duke përfshirë: më 1962 Çmimin e Paqes Ramon Magsaysay dhe 1979 Çmimin Nobel për Paqe. Më 19 tetor 2003, ajo u lumturua dhe u quajt "Tereza e Bekuar e Kalkutës". Për t’u kanonizuar në shenjtore, asaj duhej t’i njihej një mrekulli e dytë, në bazë të rregullave të kishës katolike. Një mrekulli e dytë i është njohur nga Papa Françesku, në dhjetor të vitit 2015, duke i hapur rrugën që ajo të shpallet e shenjtë nga Kisha Katolike e Romës. Kanonizimi i saj është bërë më 4 shtator 2016, një ditë para 19-vjetorit të vdekjes së saj (5 Shtator), ku njihet edhe si dita e saj e festës.


Lexo më tej...

Java 37-të

Vendimi i Komisionit të ngritur në Kongresin e Manastirit për alfabetin e gjuhës shqipe

Alfabeti shqip është një variant i alfabetit latin i përdorur për të shkruar gjuhën shqipe. Përbëhet nga 36 shkronja, nga të cilat shtatë janë zanore dhe 29 janë bashkëtingëllore. Hera e parë që përmendet shkrimi shqip vjen nga dokumenti kishtar katolik i 1332, shkruar ose nga arqipeshkvi Guillaume Adam, ose nga murgu Brokard ku pasqyrohet Licet Albanenses aliam omnino linguam a latina habeant et diversam, tamen litteram latinam habent in uso et in omnibus suis libris ("Arbërit vërtetë kanë një gjuhë tjetër prej latinëve. Megjithatë, ata përdorin shkronja latine në të gjithë librat e tyre"). Ka studiues që interpretojnë se arbërit e kohës shkruanin edhe latinisht, jo medoemos gjuhën arbërore me shkronja latine.

Historia e alfabeteve të mëpasme të shqipes lidhet ngushtë me ndikimin fetar tek shqiptarët. Shkrimtarët nga viset veriore përdornin alfabetin latin nën ndikimin e Kishës Katolike; ata nga viset jugore në alfabetin grek nga ndikimi i Kishës Ortodokse; të tjerë me alfabetin arab nga ndikimi i Islamit. Përgjatë viteve 1750-1850 pati përpjekje për thurjen e një alfabeti origjinal shqiptar. Alfabeti i tanishëm është njëri nga dy variantet që u aprovua në Kongresin e Manastirit, mbajtur nga intelektualët shqiptarë.

Lexo më tej...

Java 38-të

Mitrush Kuteli

Dhimitër Pasko (rumanisht: Dimitrie Pascu; Pogradec, 13 shtator 1907 ─ Tiranë, 4 maj 1967) ka qenë ekonomist, ekspert ekonomie dhe njeri i letrave. Me emrin e penës, Mitrush Kuteli në letërsinë shqipe është i njohur në fushën e përkthimit, kritikës letrare dhe prozën e shkurtër, për të cilën, së bashku me Ernest Koliqin, cilësohet si themelues i prozës moderne shqipe.

Qëndrimet e tij si ekonimist mbi ekonominë shqiptare nuk u aplikuan në asnjë periudhë për të cilat shkroi e punoi, qoftë në periudhën e mesluftërave, gjatë kohës kur punoi në Bankën Shqiptare duke mbrojtur kapitalin shqiptar kundrejt kërkesave të pushtimit gjerman, qoftë edhe në fillimet e regjimit komunist, i cili edhe e burgosi. Veprimtaria e tij pas burgut u "tkurr" tek profesioni i përkthyesit dhe letërsisë për fëmijë.

Paraardhësit e Paskos ishin vllehë dhe vinin nga Arta e Çamërisë. Të shpërngulur për shkak të mizorive të Ali pashë Tepelenës, ata u vendosën në Mokër e pastaj në Pogradec. Mbiemri Pasko ngelet prej emrit të gjyshit, Pasko Kuteli, mbiemër të cilin e mbajti degëzimi i familjes që qëndroi në Pogradec. Një degëzim tjetër që shkoi në Durrës mban mbiemrin Ikonomi.

Lexo më tej...

Java 39-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 40-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 41-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 42-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 43-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 44-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 45-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 46-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 47-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 48-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 49-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 50-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 51-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 52-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 53-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.

Java 54-të

Artikulli do të shfaqet sapo të zgjidhet.