Mërgata shqiptare

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Diaspora shqiptare)
Shko te: navigacion, kërko

Mërgata shqiptare (ose diaspora shqiptare) është term me të cilin përfshihen të gjithë shqiptarët të cilët jetojnë dhe veprojnë jashtë trojeve autoktone shqiptare.

Mërgata shqiptar me kalimin e kohës ka shkuar gjithnjë e më tepër duke u rritur. Edhe tek Shqiptarët, sikurse tek popujt tjerë të botës ka pasur migrim të popullsisë. Nga këta banorë që kanë migruar për shkaqe të ndryshme në vende të ndryshme të botës, shpesh herë janë krijuar grupe të organizuara në shoqata kulturore.

Në historinë e kombit shqiptar aktiviteti i këtyre grupeve të mërgatës, jo rrallë ka luajtur një rolë të madh në vendimet të ndryshme politike që janë marrë mbi qeverisjen e tokave Shqiptare. Po ashtu ka raste ku nga këto grupe janë iniciuar edhe veprime të cilat kanë ndikuar në gjuhën dhe kulturën shqiptare.

Qendrat e mërgatës shqiptare kanë lëvizur varësisht nga zhvillimet e përgjithshme botërore. Kështu që nga fillimi i shekullit I në pjesë të ndryshme të Italisë së sotshme, bashkëvendësit janë organizuar në grupe të ndryshme, disa nga këto grupe në fillim kanë pasur ndikim në vendimet e Romës e me kalimin e kohës edhe kanë marrë pozicione qeverisëse në udhëheqjen e perandorisë Romake.

Fazë tjetër e krijimit të grupeve të diasporës është perandoria e Bizantit. Edhe këtu edhe pse në histori deri më tani nuk flitet për ndonjë organizim të diasporës, vetë fakti i prezencës së personave me prejardhje nga territoret shqiptare në qarqet e udhëheqjes së perandorisë Bizantine, lë të kuptoi për një formë të organizimit të këtyre personave në Stambollin e sotshëm.

Me pushtimin e Ballkanit nga Perandoria Osmane, diaspora në Itali organizohet në atë shkallë saqë këtu mund të flitet për një koloni. Në anën tjetër edhe diaspora në perandorin Osmane luan një rolë gjithnjë e më të madh.

Para shkatërrimit të perandorisë Osmane qendra e mërgatës nuk duket si e koncentruar në njërin nga metropolet po ajo disi shpërndahet dhe shkon duke u rritur ndikimi i saj. Këtu janë prezentë grupet e organizuara në Stamboll, Bukuresht dhe Misir në Egjiptin e sotshëm.

Gjatë zhvillimit industrial të Evropës Perëndimore si duket mërgata në këtë anë të botës nuk ka qenë aq prezentë dhe e organizuar. Kështu vërehet një organizim në Shtete e Bashkuara të Amerikës gjatë kohës më të re.

Me fillimin e kryengritjes në Kosovë, mërgata shqiptare në Evropën Perëndimore katapultohet për nga numri. Kjo rritje e numrit të mërgimtarëve ka sjellë nevojën e një organizimi i cili kryesisht është bërë në grupe në nivele të qyteteve të cilat kanë bashkëpunuar ndërmjet tyre në nivel të shtetit ku kanë qenë. Gjatë kësaj kohe financimi i këtyre gupeve është bërë vetëm nga vetë amtarët dhe ndikimi i shteteve ku ato grupe kanë vepruar ka qenë i vogël.

Pas luftës organizimi i mërgatës në Evropën Perëndimore bëhet kryesisht nga studentët ndërsa në Shtetet e Bashkuara të Amerikës duket se kjo ndihmohet edhe nga aktivistë atdhetarë.

Me zbulimin e internetit komunikimi i mërgatës me vendlindjen edhe pse nuk është në shkallën më të lartë ai zhvillohet në një masë të pa parë deri më tani.

Përhapja[redakto | redakto tekstin burimor]

Në Ballkan[redakto | redakto tekstin burimor]

Në Greqi[redakto | redakto tekstin burimor]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Shqiptarët në Greqi

Shqiptarët në Greqi ndahën në disa komunitete të ndryshme, si rezultat i valëve të ndryshme të mërgimit.

Shqiptarët mërguan për herë të parë në Greqi gjatë fundit të mesjetës (fundi i shekullit 13). Pasardhësit e popullsisë shqiptare që u vendos në Greqi gjatë mesjetës janë arvanitët. Sot, ata flasin një nën-dialekt të veçantë të toskërishtes, që njihet si gjuha arbërishte (arbërisht: αρbε̰ρίσ̈τ, greqisht: αρβανίτικα arvanitika).

Shqiptarët çamë janë një grup që mërgoi gjatë së njëjtës periudhë në Greqi, që dikur banonin pjesën bregdetare të Epirit, të njohur si Çamëri, në Greqi veriperëndimore. Ata u dëbuan me dhunë nga nga Çamëria gjatë Luftës së Dytë Botërore nga grekët.

Krahas këtyre dy grupeve, një valë e madhe e mërgimtarëve nga Shqipëria u vendosën në Greqi, për shkaqe ekonomike, pas rënies së komunizmit (1991), dhe formuan komunitetin më të madh të mërgimtarëve në vend, i cili numëron nga 480,824[1] deri në 600,000 njerëz.

Në Kroaci[redakto | redakto tekstin burimor]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Shqiptarët në Kroaci

Shqiptarët janë pakicë autoktone në Kroaci, të njohur nga Kushtetuta e Kroacisë. Si të tillë, ata zgjedhin një përfaqësues të veçantë për Parlamentin e Kroacisë, të ndarë me katër pakica të tjera.[2]

Në censusin e vitin 2011 në Kroaci jetonin 17,513 shqiptarë, ose 0.41% e popullsisë së përgjithshme. Sipas fesë, shqiptarët në Kroaci janë kryesisht myslimanë (9,594 ose 54.8% prej tyre) ose katolikë (7,109 ose 40.6% prej tyre).[3]

Në Bosnje dhe Hercegovinë[redakto | redakto tekstin burimor]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Shqiptarët në Bosnje dhe Hercegovinë

Shqiptarët janë pakicë etnike në Bosnje dhe Hercegovinë.[4] Sipas censusit të fundit të popullsisë në vitin 1991, në Bosnje dhe Hercegovinë jetonin 4,922 shqiptarë,[5] por sot llogaritet të jenë nga 8 deri në 12 mijë.[6][7]

Në Evropë[redakto | redakto tekstin burimor]

Refugjatët shqiptarë në Portin e Barit më 8 gusht 1991.

Në Itali[redakto | redakto tekstin burimor]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Shqiptarët në Itali

Shqiptarët në Itali ndahën në dy komunitete, si rezultat i valëve të ndryshme të mërgimit.

Komuniteti i parë i shqiptarëve që u vendosën në Itali janë arbëreshët, të cilët sot jetojnë në Italinë jugore, gjëgjësisht në rajonet: Pulia, Bazilikata, Molize, Kalabria dhe Sicilia.[8] Arbëreshët u vendosën në Itali në mes shekujve 15 dhe 18, si pasojë e sundimit osmanShqipëri. Numri i tyre varion nga 80,000 deri në 100,000.[9]

Komuniteti i dytë janë mërgimtarët shqiptarët që u vendosën në Itali pas rënies së komunizmit në Shqipëri, gjëgjësisht pas vitit 1990. Sipas të dhënave të Institutit Kombëtar të Statistikave të Italisë, më 1 janar 2014, në Itali banonin 502,546 banorë me origjinë nga Shqipëria.[10]

Në Zvicër[redakto | redakto tekstin burimor]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Shqiptarët në Zvicër

Shqiptarët në Zvicër janë që nga viti 1990 një ndër grupet më të mëdha të emigrantëve në vend, kryesisht të ardhur nga Kosova dhe Republika e Maqedonisë, ndërsa një numër i vogël edhe nga Shqipëria. Aktualisht, Zvicra është kthyer në një nga qendrat më të rëndësishme të mërgatës shqiptare. Llogaritet të ketë nga 94,937 deri në 300,000 shqiptarë në Zvicër.

Në Austri[redakto | redakto tekstin burimor]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Shqiptarët në Austri

Shqiptarët në Austri përbëjnë një komunitet mërgimtarësh me rreth 35,000[11] deri 85,000[12] banorë, shumica e të cilëve vijnë nga Kosova, ndërsa një pakicë vjen nga Shqipëria dhe Republika e Maqedonisë. Sipas censusit të vitit 2001, në Austri jetojnë 28,212 folës amtarë të gjuhës shqipe.[13]

Në Mbretërinë e Bashkuar[redakto | redakto tekstin burimor]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Shqiptarët në Mbretërinë e Bashkuar

Shqiptarët në Mbretërinë e Bashkuar përbëjnë një komunitet prej 70,000 deri 100,000 banorësh.[14] Sipas censusit të vitit 2011, në Angli e Uells jetonin 13,415 banorë të lindur në Shqipëri dhe 28,446 të lindur në Kosovë,[15] në Skoci 196 nga Shqipëria dhe 215 nga Kosova[16] dhe në Irlandën Veriore 55 nga Shqipëria dhe 44 nga Kosova.[17]

Në Afrikë e Azi[redakto | redakto tekstin burimor]

Një arnaut në Kajro (Jean-Léon Gérôme)

Në Egjipt[redakto | redakto tekstin burimor]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Shqiptarët në Egjipt

Shqiptarët mërguan për herë të parë në Egjipt si ushtarë dhe mercenarë në gjysmën e dytë të shekullit 18, duke bënë emër dhe duke fituar respekt në luftën osmane për të dëbuar trupat franceze në vitet 1798–1801. Mehmet Ali Pasha (1769–1849) themeloi dinastinë shqiptare të Egjiptit, e cila zgjati deri në vitin 1952. Në shekullin 19 dhe fillimin e shekullit 20, shumë shqiptarë të tjerë u vendosën në Egjipt për arsye ekonomike dhe politike. Pas rënies së dinastisë, me Revulucionin egjiptian të vitit 1952, komuniteti shqiptar u zvogëlua dhe humbi ndikimin.

Në Siri

2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Shqiptarët në Siri

Shqiptarët në Siri përbëjnë një komunitet prej rreth 5,000 deri 10,000 banorësh,[18][19] kryesisht të vendosur në Damask dhe në qytetet Hama, Halep dhe në Latakije.[20] Shqiptarët mërguan për të parën herë në Siri në kohën e Perandorisë Osman, gjëgjësisht nga fundi i shekullit 19 dhe fillimi i shekullit 20.[18] Vala më e madhe e mërgimit në Siri ishin vitet 1912–1913, ku shqiptarë mërguan për t’i shpëtuar represionit serb të kohës.[21]

Në Amerikë e Oqeani[redakto | redakto tekstin burimor]

Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës[redakto | redakto tekstin burimor]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Shqiptarët në Shtetet e Bashkuara

Shtetet e Bashkuara jetojnë rreth 201,118 amerikanë me origjinë shqiptare.

Në Kanada[redakto | redakto tekstin burimor]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Shqiptarët në Kanada

Shqiptarët në Kanada përbëjnë një komunitet prej 31,030 banorësh, sipas censusit të vitit 2011.[22]

Në Australi[redakto | redakto tekstin burimor]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Shqiptarët në Australi

Shqiptarët në Australi përbëjnë një komunitet prej 13,142 banorësh, sipas censusit australian të vitit 2011.[23] Shqiptarët filluan të nguliten në Australi nga fillimi i viteve 20-të, duke ndaluar me Luftën e Dytë Botërore. Ngulitja rifilloi në vitin 1950 si pasojë e mbarimit të luftës dhe fillimit të regjimit komunist në Shqipëri. Në fillim të viteve 1990, shqiptarë mërguan në Australi nga Kosova, Shqipëria, Republika e Maqedonisë dhe Mali i Zi, si pasojë e luftërave dhe trazirave në Ballkan.

Shoqatat dhe shoqëritë kulturore[redakto | redakto tekstin burimor]

Gjatë zhvillimeve historike nga Mërgata shqiptare janë themeluar shoqëri të ndryshme kulturore të cilat varësisht prej shkallës së zhvillimit të shoqërisë kanë pasur edhe gazetat e tyre. Në kohën më të re kjo bëhet duke prezantimin e fletëve elektronike dhe radio stacioneve elektronike. Disa gupe të mërgatës shqiptare që kanë arritur të organizohen në shoqëri kulturore janë:

Koha e Rilindjes Kombëtare
Emri lloji vendi nga deri organi informues shënim
Indivendeta Albánie Gazetë Bukuresht, Rum. 1900 - - Dervish Hima dhe
Jashar Erbara
Qarku i studentëvet shqiptarë
dhe maqedono-rumunë
Shoqatë Bukuresht, Rum. 1899 1906 La Renaissance
albanaise
(1902) Shpresa
Yll' i Shqipërisë Gazetë Bukuresht, Rum. 1897 - - Vissar Dodani dhe
Jorgji Meksi
Kalendai kombiar Gazetë Sofje, Bullgari 1897 - - -
La Nazione Albánese Gazetë Katanxaro, Ita. 1897 - - Aselmo Lorekios
Abania Gazetë Bruksen
Londër, An.
1897 - - Faik Konica
Ndihma - Ajutorul Shoqatë human. Bukuresht, Rum. 1897 - -
Dëshira Shoqatë Sofje, Bullgari 1896 - -
Drenova Shoqatë human. Bukuresht, Rum. 1894 - - -
Shoqëria e boboshticarëve Shoqatë human. Bukuresht, Rum. 1894 - -
Shoqëria e të shtypurit Shkronja Shqipe Shoqatë1 Stamboll, Per.Osm. 1879 - Allfabetare Shoqëria e Stambollit
Pellazgu Gazetë2 (1x1javë) Lamia, Gr. 1860 - ndry. "Pellazgjotis"
Pellazgu Gazetë (1x2javë) Kajro, Egj. 1907 - - -
Kongresi i Dytë i Napolit Universitet lindor, Katedra e Gjuhës Shqipe Napoli, Ita. 1901 - -
Komiteti Qendror për Mbrojtjen e të
Drejtave të Kombësisë Shqiptare
Komitet Kombëtarë
(Kryesi e Kuvendit)
Stamboll, P.O. 18773 - - shkurt.
Komiteti i Stambollit
Shoqëria Vëllazëria Shoqatë Kajro, Egj. 1894 - -
Shoqërinë e Miqve - 1920
L'Albanese d'Italia" gazete Gazetë Palermo, Ita. 1848
Flamuri Arbrit - revistë Gazetë Ita. 1883 1885
Kongresi gjuhësor - Koriliano Kalabro, Ita. 1895
Kongresi gjuhësor arbëreshe - Ungra (Lungro), Ita. 1895
Komisioni për alfabetin - Stamboll, Per.Osm. - - -
Mbledhja e Bukureshtit - Bukuresht, Rum. - - - -
Deg' e shoqërisë së Stambollit
për vivlla shqipe
Shoqatë Bukuresht, Rum. 1880 (1884) Shoqëria "Drita"
(1886)Shoqëria "Diturija"
  1. Është përdorur shprehja aktuale shoqat (përdoret edhe për fondacion) pasi që i përgjegjet shprehjen së vjetë shoqëri e cila ka ndryshuar botëkuptimi.
  2. Është fjala për gazeta, revista e lloja tjera të shtypit që nuk kanë qenë organ i ndonjë shoqate por pas tyre kanë qëndruar persona privat në kuptimin të pa lidhur me ndonjë shoqatë
  3. Dhjetor 1877, kryesin e merr Abdyl Frashëri, si duket është data e themelimit.

Katalogje organizatash e shoqatat e prezantuara në internet[redakto | redakto tekstin burimor]

Katalogje të përgjithshme
Kroaci
Itali
ShBA
Kanadë
Gjermani
Austri
Norvegji
Turqi
Francë
Zvicër

Shiko dhe këtë[redakto | redakto tekstin burimor]

Persona me prejardhje nga tokat shqiptare që kanë jetuar dhe kontribuar në kulturën shqiptare në:

Referencat[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Announcement of the demographic and social characteristics of the  Resident Population of Greece according to the 2011 Population - Housing  Census – Statistikat e Greqisë
  2. ^ Pravo pripadnika nacionalnih manjina u Republici Hrvatskoj na zastupljenost u Hrvatskom saboru (Croatian). Zakon o izborima zastupnika u Hrvatski sabor. Croatian Parliament. Vizituar në 29 dhjetor 2011.
  3. ^ 4. Population by ethnicity and religion. Census of Population, Households and Dwellings 2011. Croatian Bureau of Statistics. Vizituar në 17 dhjetor 2012.
  4. ^ Nacionalne manjine u BiH – OSCE
  5. ^ I Z V J E Š T A J – BOSNE I HERCEGOVINE O ZAKONODAVNIM I DRUGIM MJEREMA NA PROVOĐENJU NAČELA UTVRĐENIH U OKVIRNOJ KONVENCIJI ZA ZAŠTITU NACIONALNIH MANJI – Këshilli i Evropës
  6. ^ Albanci u BiH: filigrani, pekari, Fishta i sarajevske „dase“ – Prometej
  7. ^ Shqiptarët e Bosnjës ruajnë identitetin kombëtar – TRT
  8. ^ Writers in transition: the proceedings of the First National Conference of Italian-Canadian Writers
  9. ^ Handbook of ethnotherapies, Christine E. Gottschalk-Batschkus, Joy C. Green, BoD – Books on Demand, 2002, ISBN 3831141843, p. 110.
  10. ^ I cittadini non comunitari regolarmente soggiornantiistat.it
  11. ^ Albanische Community in Österreichmedienservicestelle.at
  12. ^ Balkan-Krieg mitten in Wienoe24.at
  13. ^ Bevölkerung 2001 nach Umgangssprache, Staatsangehörigkeit und Geburtsland, Statistik Austria (PDF; 41 kB)
  14. ^ ALBANIA & KOSOVO MAPPING EXERCISE – International Organization for Migration
  15. ^ 2011 Census: QS213EW Country of birth (expanded), regions in England and Wales – Office for National Statistics
  16. ^ Country of birth (detailed) – National Records of Scotland
  17. ^ Country of Birth - Full Detail: QS206NI – Northern Ireland Statistics and Research Agency
  18. ^ a b Shqiptarët në Siri: Asad po na vret, na shkatërroi shtëpitëshqiptarja.com
  19. ^ Bega: Dhjetë mijë arnautë që ruajnë gjakun shqiptarshqiptarja.com
  20. ^ A ka shtet amë për “arnautët” e Sirisë?koha.net
  21. ^ Dr.Ramiz Zekaj: “Arnautët e Sirisë, një Shqipëri e vogël larg atdheut të tyreradiokosovaelire.com
  22. ^ 2011 National Household Survey: Data tables – Statistics Canada
  23. ^ The People of Australia – Statistics from the 2011 Census

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]