Arbëreshët

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Arbëreshët e Italisë
Giulio Variboba.jpg Derada.jpg Gavril Dara.jpg Crispi.jpg Serembe.jpg
Jul Variboba Jeronim De Rada Gavril Dara i Riu Frangjishku Krispi Zef Serembe
ZefSkiroi.jpg Sotir.jpg Joseph DioGuardi.jpg Zef Skiro Di Maxhio.jpg Eparca Donato Oliverio.jpg
Zef Skiroi Sotìr Ferrara Joseph J. DioGuardi Zef Skiro Di Maxho Donat Oliverio
Popullsia e përgjithshme
rreht 100.000 (popullsia etnike: 260.000)[1]
Rajone me popullsi të konsiderueshme
Flamuri Italia 100.000
Gjuhët
Gjuha arbërishte, italishtja
Fetë
Krishterimi
Kisha Bizantine Arbëreshe
(katolikë e ritit bizantin)  · (pakica: katolikë e ritit latin)
Grupe etnike të lidhura
Shqiptarët
Arvanitët
Mërgata shqiptare
Fiset ilire
Iliria.jpg
Albanët Arbëreshët
Arbët Ardianët
Atintanët Dalmatët
Dardanët Dasaretët
Dorsejtë Enkelejtë
Eordejtë Japigët
Japodët Kaonët
Labeatët Mesapët
Molosët Paionët
Parathinët Penestët
Pirustët Taulantët
Thesprorët Shqiptarët

Arbëreshët (albanesi d'Italia ose italo-albanesiitalisht), domëthënë shqiptarët e Italisë, i quajtur edhe italo-shqiptarë, janë pakica etno-gjuhësore shqiptare vendosur historikisht në jug të Italisë.

Ata jetojnë në Itali nga shekulli XV, ku ka qënë mërgata arbëreshe deri shekullit XVIII, në rajonet e Abrucot, Kampaniës, Pulias, veçanërisht në Bazilikat, Moliz, Kalabri dhe Sicili.

Janë emërtuar si arbëreshë, pasi në kohën kur u larguan nga Shqipëria, ajo quhej Arbëria. Arbëreshët u vendosën në Itali në shekujt e pesëmbëdhjetë dhe tëmbëdhjetë, pas vdekjes së heroit kombëtar shqiptar Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe pushtimit gradual të Shqipërisë dhe të gjithë Perandorisë Bizantine nga turqit osmane. Njihen shtatë eksode të mëdha që nisin që nga koha menjëherë pas vdekjes së Gjergj Kastriotit, deri nga fundi i shek. XVIII (1780-1790). Ngulimet e fundit të arbëreshëve janë në Italinë qendrore-veriore, si në Provincën e Pavias dhe të Piaçencës, po ashtu një grup i madh i'u drejtua rajonit qendror të Abrucos.

Në Itali sot numërohen mbi 260.000 njerëz që flasin gjuhën arbërore. Qytetet ku banojnë arbëreshët mbajnë dy emra, një në shqip dhe tjetrin italisht, ky i fundit përdorur sidomos nga të huajt.

Arbëreshët nuk e kanë harruar vendin e të parëve dhe ruajnë të gjalla zakonat e tyre të pasura, si gjuhën, veshjet dhe ritet e doket që kishin në Mëmëdhe. Një nga veçoritë që karakterizon shumë këtë popull është, përveç gjuhën dhe veshjet popullore, që ruajtën me heroizëm deri sot edhe ritin fetarë krishterë orthodoks-bizantin. Gjatë shekujve arbëreshët kanë arritur të ruajnë dhe zhvillojnë identitetin e tyre, në sajë të këmbënguljes së tyre dhe vlerave kulturore të ushtruara kryesisht nga dy komunitete fetare të Kishës Arbëreshe Bizantine-Ortodokse: bazuar në Kalabri "Kolegjin Korsini" (1732) në Shën Benedhit, pastaj "Kolegji Shën Adriani" trasferuar në 1794Shën Mitri, dhe në Sicili "Seminarin Italo-Shqiptar" të Palermos (1735), që u transferua në Horën e Arbëreshëvet në 1945. Shumica e pesëdhjetë komuniteteve arbëreshë ruajnë fenë krishtere ortodokse. Ata i përkasin dy dioqezave: Ungra për arbëreshët e Italisë jugore dhe Hora e Arbëreshëvet për arbëreshët e Sicilisë. Lidhur historikisht me komunitetin arbëresh është Manastiri i GrotaferratësRomë, ku ka shumë murg arbëreshë. Eparkit bizantine, me murgjit dhe priftërinjtë e tyre, me nga një bashkësi shqipfolëse në Itali, janë pjesa më e rëndësishme për të ruajtur dhe për të mbajtur traditat etnike, gjuhësore, fetare, tradicionale dhe identitetin e pakicës etnike shqiptare.

Shpërndarja gjeografike[redakto | redakto tekstin burimor]

Rajonet e Italisë ku ka pakica shqiptare

Katundet arbëreshe në Itali[redakto | redakto tekstin burimor]

Barilli (Barile), Bazilikata
Ruri (Ururi), Molize
Kazallveqi (Casalvecchio di Puglia), Pulia
Çifti (Civita), Kalabri
Ungra (Lungro), Kalabri
Katundi (Greci), Kampanja
Hora e Arbëreshëvet (Piana degli Albanesi), Siçili

Ishuj të rëndësishme kulturore arbëreshe mbijetojnë në vendet të mëdha metropolitane të Torinot, Milanot, Napolit, Krotonet, Barit, dhe sidomos në Romë, Kozencë dhe Palermë. Në pjesën tjetër të botës, pas migrimeve të shekullit të njëzetë, në vende të tilla si Kanadaja, Shtetet e Bashkuara, Argjentina, Brazili dhe Gjermania, ka komunitete të forta që mbajnë gjallë gjuhën dhe traditat arbëreshë. Që nga viti 1990, me rënien e regjimit komunist në Shqipëri, komunitete të konsiderueshme të shqiptarëve u inkorporuar në katundet arbëreshë (si për shembull në Ruri, në Shën Kostandini Arbëresh, në Shën Mitri, në Ungër, veçanërisht në Horën e Arbëreshëvet).

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Të nxitur nga dashuria për atdheun e të parëve dhe nën ndikimin e interesit që shfaqte në gjysmën e parë të shek. XIX shkenca gjuhësore evropiane për gjuhën shqipe, intelektualët arbëreshë filluan të merreshin me studimin e historisë, të folklorit dhe të gjuhës së këtyre kolonive, si dhe në përgjithësi me historinë e mëmëdheut të tyre të dikurshëm. Në kohën kur filluan të bëheshin hapat e parë të gjuhësisë krahasuese dhe u zbuluan lidhjet gjenealogjike të një vargu gjuhësh, studiuesi arbëresh.

Në kolonitë arbëreshe, sidomos të Kalabrisë dhe të Sicilisë në Itali, filluan të dukeshin shenjat e para të një lëvizjeje në përkrahje të çështjes kombëtare shqiptare. Ngjarjet që po zhvilloheshin në këtë kohë në Shqipëri, kryengritjet e njëpasnjëshme, përpjekjet e atdhetarëve shqiptarë për arsimin dhe kulturën kombëtare tërhoqën vëmendjen e një vargu intelektualësh të dalë nga gjiri i kolonive arbëreshe. Intelektualët arbëreshë ndiqnin me vëmendje ngjarjet që po zhvilloheshin në vitet 30-40 të shek. XIX në Shqipëri. Veprat e tyre jo vetëm u bënin jehonë këtyre ngjarjeve, por edhe, duke evokuar të kaluarën, ngrinin probleme të rëndësishme, si ato të luftës së armatosur për liri, të bashkimit të popullit shqiptar etj.

Arbëreshët kanë qënë aktivë te "Lidhja e Italisë", te "Pavarësia e Shqipërisë", në lëvizjen politiko-sindikale e "Dhomatet e gjindevet çë shërbejën" për pushtimin e tokave të papunuara (italisht: Fasci Siciliani dei Lavoratori), dhe luftën kundër fashizmit dhe mafias (shih Gryka e Spartavet).

Gjuha[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Gjuha arbërishte.
Vendet etnike të shqiptarëve
Klasifikimi i gjuhës shqipe
Tabelë dygjuhësh në Mashqit, Bazilikata
Tabela rrugore në Çiftë, Kalabria
Tabelat dygjuhëshe në italisht dhe në shqip në Horën e Arbëreshëvet, Sicili

Gjuha e folur nga arbereshet është shqipja e vjetër pre-osmane, arbërishtja, në variantin tosk që flitet në Shqipërinë e Jugut.

Nuk ka struktura zyrtare e politike, kulturore dhe administrative që përfaqësojnë komunitetet arbëreshë. Një roli i rëndësishëm institucional ka luajtur në vitet e fundit nga universitetet (Romë, Napoli, dhe sidomos Kosenca dhe Palermo) dhe krahinat e Kozencës dhe Palermos, të cilat kanë krijuar departamente të veçanta të pakicave gjuhësore.

Gjuha arbëreshe nga viti 1999 njihet plotësisht nga qeveria italiane si "gjuhë e pakicës etnike dhe gjuhësore", sidomos brenda administratat lokale dhe në shkollat. Në kohët e fundit, gjuha është i ndikuar nga mediat dhe nga leksikun italian, dhe është ndër gjuhët në rrezik të zhduken. Shoqatat private dhe publike mbrojnë dhe vlerësojnë gjuhën arbëreshe me radio, revista, ngjarjet kulturore, muzikore, teatrale. Një rol kryesor për të mbajtur gjuhën është e kishës arbëreshe, që gjithmonë, me priftërinjtë e saj arbëreshë i ritit ortodoks, mësoi dhe ruajti gjuhën.

Letërsi[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikuj kryesore: Letërsia arbëreshe dhe Letërsia shqiptare.

Historia e gjuhës së pakicës shqiptare të Italisë ka karakteristikat të veçanta dhe, në shumë mënyra unike, në krahasim me traditat gjuhësore dhe letrare të minoritetit tjetër ekzistues në Itali. Raporti i traditave shqiptare të Italisë me gjuhën shqipe të Shqipërisë, dhe të zonave të tjera ku flitet gjuha shqipe, është pjesëmarrja e drejtpërdrejtë dhe e konsiderueshme në lindjen e gjuhës së shkruar shqipe dhe letrare, siç e njohim ne sot. Në çdo rast, komunitetet shqiptare në Itali kanë mbajtur një marrëdhënie të ngushtë me gjuhën dhe zakonet shqiptare. Ndjenja e përkatësisë ndaj shqiptarëve etnikë, ashtu si dhe feja e zakonet, ka qenë e çimentuar në radhë të parë me gjuhën e përbashkët. Gjuha shqipe dhe tradita letrare e arbëreshëvet të Italisë është e thurur me histori dhe karakteristika të tjera të gjuhës shqipe. Më shumë se një marrëdhënie e prejardhje direkte dhe / apo të varësisë, ju duhet të duhet të flasim për traditë të barabarta dhe paralele, e cila ndan një periudhë të gjatë me traditat e tjera kulturore albanofone shumë aspekte të zhvillimit të letërsisë, të gjuhës dhe, nga ana tjetër (natyrisht), ajo ndryshon nga aspektet ligjore me veçantitë e vendit, organizimit shoqëror, specifikimet ekonomik dhe ligjor të çdo ndarje.

Letërsia arbëreshe-shqiptare, në dialektin toskë, ka lindur vetëm me arbëreshët, në tremujorin e fundit të shekullit të gjashtëmbëdhjetë, me botimin në 1592E Mbsuame e Krështerë, nga prifti ortodoks Lekë Matrënga[2] nga Hora e Arbëreshëvet.

Në shekujt e shtatëmbëdhjetë dhe tetëmbëdhjetë ka pasur një rigjallërim të përgjithshëm të jetës kulturore në komunitetet arbëreshe, sidomos ndër arbëreshët e Sicilisë. Intelektualë, kryesisht kishtarë, u interesuan për të kaluarën historike të atdheut, për të mbledhur dëshmi folklorike, fakte dhe shifra lidhur me traditat dhe zakonet e tyre. Ndryshim tjetër i madh në këtë periudhë historike është lulëzimi i letërsisë, në formën e poezisë popullore që u bë një zhanër shumë i popullarizuar dhe u bë pjesë e folklorit tradicional.

Pas Luftës së Dytë Botërore letërsia shqiptare e arbëreshëve merr përsëri fuqinë dhe vitalitetin. Nga gjysma e parë e shekullit të njëzetë dhe në vazhdim ka një vëmendje në rritje për një ngjallje kulturore që u zgjerua në vitet gjashtëdhjetë.

Valle tradicionale nga Çifti, Kalabri
Veshje tradicionale arbëreshe nga Hora e Arbëreshëvet, Sicili

Frazat në gjuhën arbëreshe[redakto | redakto tekstin burimor]

Gjuha arbëreshë, gluha kështu si thon arbëreshët, nuk është shumë e njohur nga vizitorët, dhe zakonisht çdo përpjekje të fjalës është pritur me entuziazëm dhe mirënjohje. Arbëreshët kanë rujt mikëpritjën; këto janë frazat më të mira për një dialog thelbësor.

Takimi mes erbëreshë nga vende të ndryshme, ose në mes të arbëresh dhe shqiptar, sigurisht hap një dialog në gjuhën shqipe, emocionalisht dhe humanizëm të angazhohen, dhe kjo ka konkretësi e frymë vëllazërimi te thënia "gjaku ynë i shprishur" (gjaku ynë i shpëndarë), që është thelbi i origjinës së përbashkët.

Gjuha shqipe Gjuha arbërishte (variante arbëreshe)
Përshëndetje Falem
Mirëdita Mirëdita
Mirëmëngjes Mirëmenat
Mirëmbrëma Mirëmbrëma
Çfarë po bën? Çë bën?
Si je? Si je? / Si rrì?
Shumë mirë Shumë mirë
Faleminderit Haristis / Faleminderit
Flet shqip? Flet arbërisht? / Gyjëkon arbërisht?
Unë flas pak U flas pak
Nga je? Ka je? / Nga vjen?
Unë jam nga Vlora U jam ka Vlora
Je shqiptar? Je arbëresh?
Si ju quajnë? / Si e ke emrin? Si të thonë? / Si kiuhexy?
Unë quhem Ëngjëlla Më thonë Ëngjëlla
Më falni / Më vjen keq Ka më ndjéni / Ndjésë
Nuk e kuptova Nëng-Ngë e ndëlgova
Është mirë / Në rregull Vete mirë
Ju lutem E parkàles
Gezohem që u njohëm Gezonem të të njoh
Të jesh mirë / Gjithë të mirat Të jesh mirë
Natën e mirë Natën e mirë
Mirupafshim Qavarrisu / Mirupafshim
Po O / Ëj / Ëg
Jo Jo

Feja[redakto | redakto tekstin burimor]

Katedralja e Ungrës (Kalabria) për arbëreshët të Italisë kontinentale
Katedralja e Horës së Arbëreshëvet (Sicilia) për arbëreshët të Italisë ishullore
Manastiri i Grotaferratës (Roma) të drejtuar nga murgjit arbëreshë

Kisha Italo-Shqiptare[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Kisha Bizantine Arbëreshe.

Kisha Bizantine Arbëreshe, 'Kisha Arbëreshe apo Kisha Italo-Shqiptare, përfshin tri juridiksioneve kishtare: Eparkia e UngrësKalabri për arbëreshët të Italisë kontinentale, Eparkia e Horës së ArbëreshëvetSicili për arbëreshët të Italisë ishullore, Manastiri i Grotaferratës të drejtuar nga murgjit arbëreshë.

Kisha Italo-Shqiptare, që përbën një oazë bizantin në Perëndim Latine, është prirur për ekumenizmit në mes të Kishës Katolike dhe Kishës Ortodokse. Ajo ishte e vetmja realitet, nga fundi i Mesjetës deri në shekullin e njëzetë, e spiritualitetit Lindore në Itali.

Ka institucion dhe kongregacion fetare të ritit bizantin në territorin e Kishës Italo-Shqiptare: "Urdhërit Basilian të Grottaferratës", "Motrat Kolegjine e Familjes së Shenjtë" dhe "Motrat Baziliane Bijat e Shën Makrinës", këto gjithashtu të pranishëm në Shqipëri dhe Kosovë.

Tradita[redakto | redakto tekstin burimor]

Kultura popullore[redakto | redakto tekstin burimor]

Rëndësia themelore e traditës shqiptare popullore e Italisë është e lidhur ekskluzivisht për transmetimin e saj vetëm për gjuhën. Identiteti i fortë i ndërgjegjes etnike dhe gjuhësore është gjithmonë i pranishëm në popullsinë arbëreshe. Në folklor, në të gjitha format e tij, tregohet një kujtesë e vazhdueshme e atdheut. Këngët fetare dhe popullore, legjendat, përrallat, proverbat përshkohen nga një frymë e fortë e solidaritetit etnik të komunitetit. Temat e përsëritura janë dëshira e zjarrtë për atdheun e tyre të humbur, kujtesa e shfrytëzon legjendar të Skanderberg simbolit hero njohur nga të gjithë popullsisë shqiptare të botës), tragjedia e diasporës pas pushtimit osman. Vetëdija se i përkasin grupit të njëjtë etnik, edhe pse ata janë të shpërndara dhe të shkatërruar, ajo merr në mes njëri-tjetrit në një thënie shumë të njohura, që folësit shqiptarë shpesh kujtojnë, kur takimi: e Gjaku shprishur ynë, i cili do të thotë "për të derdhur gjakun tonë". Arsyet për të traditës popullore është gjetur në literaturën, që nga ajo mori hapat e tij të parë. Elemente të tjera strukturore të kulturës origjinës albanese të kohës sonë kanë ardhur përmes një histori shekullore, dhe për të ruajtur fuqinë e tyre të përfaqësimit të organizimit të komunitetit.

Midis tyre, ata kujtojnë "Vatra", vend gjeometrik i parë kulturor rreth të cilit lëviz e familjes; "gjitonia", lagje, zyra e parë në fushën jashtë shtëpisë si një vazhdimësi e të familjes së parë dhe qasjen e komunitetit. Edhe "Vallja", do më thën vëllazëria, rit i farefisnore shpirtërore; "Besa", besnikëri të angazhimit, pothuajse një rit i fillimit sociale me detyrat e sakta të besnikërisë ndaj premtimit të dhënë pa asnjë gënjeshtër. Vetëdija për nevojën për rritjen dhe mbrojtjen e kulturës shqiptare i ka nxitur shoqatat lindjes dhe kulturore, dhe i dha të rritet për të iniciativave dhe ngjarje kulturore.

Arbëreshë të njohur[redakto | redakto tekstin burimor]

Jenorim De Rada (1814 – 1903)
Zef Skiroi (1865 – 1927)

Galeri[redakto | redakto tekstin burimor]

Burim i të dhënave[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Ethnologue: Albanian, Arbëreshë
  2. ^ Fjalor Arbëresh - Italisht, Italisht - Arbëresh

Referencat[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Kellner, Heidrun : Die albanische Minderheit in Sizilien: eine ethnosoziologische Untersuchung der Siculo-Albaner, dargestellt anhand historischer u. volkskundlicher Quellen sowie eigener Beobachtung in Piana degli Albanesi. (=Albanische Forschungen. 10), Wiesbaden 1972.
  • Giovanni Armillotta : The Arbëreshët. The Christian Albanian emigration to Italy. In: L'Osservatore Romano, Jg. 141, Nr. 139 (20. Juni 2001). Der Artikel im Internet
  • Eparkia e Ungrës, Vangjeli i Shën Matesë
  • Bashkia e Horës së Arbëreshëvet, Fjalor arbërisht-italisht i Horës së Arbëreshëvet

Shih edhe këtë[redakto | redakto tekstin burimor]

Projekte të tjera[redakto | redakto tekstin burimor]

Commons-logo.svg         Wikimedia Commons ka materiale multimediale në lidhje me: Kategoria:Arbëreshët

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]