Bardhyli

Bardhyli (anglisht: Bardylis; greqisht e lashtë: Βάρδυλις; rreth vitit 448–358 para erës sonë) ishte një nga figurat më të rëndësishme të historisë së hershme ilire. Ai njihet si mbreti i parë i dokumentuar i Ilirisë dhe themeluesi i dinastisë së parë të njohur që bashkoi disa fise ilire nën një sundim të përbashkët. Bardhyli nuk ishte thjesht një udhëheqës ushtarak i aftë, por edhe një strateg politik që kërkonte të forconte pozitat e Ilirisë përballë fuqive të tjera të mëdha të kohës.

Gjatë sundimit të tij, Bardhyli kishte për qëllim ta shndërronte Ilirinë në një fuqi rajonale të vërtetë. Ai jo vetëm që bashkoi shumë fise të jugut ilir, por edhe ndërhyri vazhdimisht në punët e brendshme të Maqedonisë së lashtë. Në disa raste, ai arriti të mposhtte forcat maqedonase dhe ato molose, duke i detyruar të tërhiqeshin dhe duke zgjeruar kështu kufijtë e mbretërisë së tij në drejtim Maqedonisë e Sipërme, përfshirë edhe rajonin strategjik të Lynkestisë.

Më tej, ai vendosi ndikimin e tij edhe në vetë Maqedoninë, duke sunduar atë përmes një mbret vasal që i shërbente interesave të Ilirisë. Kjo tregon qartë se para ngritjes së fuqisë maqedonase nën Filipin II dhe Leka i Madh, Ilirët – nën drejtimin e Bardhylit – përbënin fuqinë dominuese në Ballkanin Jugor.

Etimologjia

Pavle Ivić dhe Alexandru Rosetti e kanë lidhur emrin Bardhyli me shqipen i bardhë "e bardhë", ^[1] ^[2] ndërsa një opinion tjetër e shpjegon emrin si kombinim i i bardhë me shqipen yll "yll". Sipas Stuart Edward Mann, ky interpretim i dytë është një etimologji popullore. Gjuhëtari gjerman Paul Kretschmer argumenton se emri Bardhyli lidhet me fjalën "bardulos", që sipas tij do të thotë "gri" në gjuhën e Messapii në Italinë jugore. ^[3]

Biografia

Bardhyli lindi rreth vitit 448 para Krishtit. Ai arriti të bëhej mbret pavarësisht nga rrënjët e tij të përulura. Qymyrxhi dhe minator qymyrguri, ^[4] mori pushtetin me dhunë pasi gëzonte simpatinë e luftëtarëve dardanë, sepse plaçkën e luftës e ndante në mënyrë të drejtë dhe të paanshme. Bardhyli nuk pasoi Sirrasin, por mbretin e mëparshëm ilir, i cili kishte lidhur një traktat paqeje me Amyntas II mbi kontrollin e Lynkestëve. Bardhyli arriti të bashkonte fiset e ndryshme ilire dhe shpejt e bëri Dardaninë në një fuqi të frikshme në Ballkan, duke rezultuar në një ndryshim në marrëdhëniet me Maqedoninë. Nuk ka asgjë të regjistruar për të identifikuar qendrën e pushtetit dardan, me përjashtim të faktit se fitorja e Filipit në vitin 358 p.e.s. përfshiu që ai fitonte edhe kontrollin e Lynkestis. Prandaj, kryeqyteti i Bardhylit mund të ketë qenë i vendosur në këtë rajon. Megjithatë, selia e pushtetit mund të ketë qenë e vendosur në zemër të shtetit dardan, që korrespondon me atë që sot është Kosova.

Bardhyli, ndryshe nga mbretërit e mëparshëm ilirë, zhvilloi si aspektin ushtarak ashtu edhe atë ekonomik të shtetit të tij. Subjektet e tij, Damastinët, filluan të nxjerrin monedha argjendi të shkëlqyera nga shek. 395 p.e.s. në qytetin ilir të Damastionit . Këto monedha adoptuan një version të monedhave standarde dhe disa emblema të Lidhjes së atëhershme të fuqishme Kalcidiane. Ata eksportonin edhe argjend në formë shufre. Monedha të tjera u emetuan rreth vitit 365 para Krishtit në Daparria, një qytet minierash në atë që sot është Kosova, i cili përdorte të njëjtat standarde dhe lloje si monedhat e Damastionit. Shpërndarja e monedhave sugjeron se Bardhyli zhvillonte tregti të gjërë brenda Ballkanit qendror dhe në veri deri në Danub, i cili ishte larg zonave të dominuara nga tregtarët grekë. Dionisi i Sirakuzës u përpoq të përfitonte nga tregtia në rritje e Bardhylit kur krijoi koloni në Adriatik. Është e mundshme që Bardhyli, ndryshe nga mbretërit e mëparshme ilire, ndërtoi disa qytete të fortifikuara, për Lyhnidin dhe Pelionin në Lynkesti. ^[5]

Bardhyli ishte një sundimtar ambicioz ilir, i cili (sipas Tertulianit ) pasi pa një shenjë në ëndërr, filloi një sërë fitoresh ushtarake të cilat i lejuan të shtrinte sundimin ilir mbi molosët dhe fiset e tjera rajonale, deri në kufijtë e Maqedonisë..

Sipas burimeve të lashta, Bardhyli jetoi mbi 90 vjet. Po sipas këtyre burimeve, Bardhyli jetoi një kohë të gjatë dhe ishte në një moshë të shtyrë kur u përball me Filipin II të Maqedonisë në vitin 358 para Krishtit dhe në duart e të cilit vdiq pasi Filipi refuzoi ofertën e tij të paqes bazuar në mbajtjen e tokave të pushtuara nga ana e Bardhylit. Grabos shfaqet si një tjetër mbret i fuqishëm ilir pas vdekjes së Bardhylisit. Djali Bardhylit Kleiti u revoltua me ndihmën e Taulantian dhe mbretit të tyre Glaukias kundër Aleksandrit të Madh në rrethimin e Pelium ndërmarrë në vitin 335 para Krishtit.

Shih edhe

Literatura

Cabanes, Pierre. (1988) Les illyriens de Bardulis à Genthios (IVe–IIe siècles avant J.-C.). Paris: SEDES. 1988. Regard sur l’histoire, 65. ISBN 2718138416
Ceka, Neritan. (2013) The Illyrians to the Albanians. Tirana: Migjeni. 2013. ISBN 9789928407467
Elsie, Robert. (2010) Historical dictionary of Albania. 2nd ed. Lanham: Scarecrow Press. 2010. European Historical Dictionaries, 75. ISBN 9780810861886
Gilkes, Oliver (2013) Albania: An archaeological guide. London; New York: I. B. Tauris. 2013. ISBN 9781780760698
Mortensen, Kate (1991). "The Career of Bardylis". The Ancient World. Vëll. 22. Ares Publishers. fq. 49–59. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
Wilkes, John J. (1996) [1992]. The Illyrians. Oxford, United Kingdom: Blackwell Publishers Limited. ISBN 0-631-19807-5. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
Stipčević, Aleksandar (1977). The Illyrians: history and culture. Noyes Press. ISBN 978-0-8155-5052-5. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
Howe, T. (2017). "Plain tales from the hills: Illyrian influences on Argead military development". përmbledhur nga Müller, S.; Howe, Tim; Bowden, H.; Rollinger, R. (red.). The History of the Argeads: New Perspectives. Wiesbaden. ISBN 978-3447108515. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
Pollo, S. & Puto, A. (1981) The history of Albania from its origins to the present day. Ass. by Kristo Frasheri, Skënder Anamali; transl. by Carol Wiseman, Ginni Hole. London: Routledge & Kegan. 1981. ISBN 071000365X
Smith, William (1870). "Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology". The Ancient Library. fq. 463. Arkivuar nga origjinali më 3 mars 2006. Marrë më 24 tetor 2021. Bardylis {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)

Referime

↑ Pavle Ivić, 1985 Zbornik Šeste jugoslovenske onomastičke konferencije: Donji Milanovac, p. 59
↑ Alexandru Rosetti, 1973 Brève histoire de la langue roumaine des origines à nos jours, p. 52
↑ Toynbee, Arnold Joseph (1969). Some problems of Greek history. Oxford University Press. fq. 116. or 'Bardylis' (Diodorus, Book XVI, chap. 4, § 3), or 'Bardyllis' (Plutarch, Pyrrhus, chap. 9) is related to the word 'bardulos', meaning 'grey', in the 'Messapian' (i.e. Calabrian) language. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
↑ Wilkes 1996
↑ The Cambridge ancient history: The fourth century B.C. Από τον/την D. M. Lewis, John Boardman

[1] Pavle Ivić, 1985 Zbornik Šeste jugoslovenske onomastičke konferencije: Donji Milanovac, p. 59

[2] Alexandru Rosetti, 1973 Brève histoire de la langue roumaine des origines à nos jours, p. 52

[3] Toynbee, Arnold Joseph (1969). Some problems of Greek history. Oxford University Press. fq. 116. or 'Bardylis' (Diodorus, Book XVI, chap. 4, § 3), or 'Bardyllis' (Plutarch, Pyrrhus, chap. 9) is related to the word 'bardulos', meaning 'grey', in the 'Messapian' (i.e. Calabrian) language. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)

[4] Wilkes 1996

[5] The Cambridge ancient history: The fourth century B.C. Από τον/την D. M. Lewis, John Boardman

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]