Bardhyli

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Bardhyli
Mbret
Stamp of Albania - 1990 - Colnect 157048 - Bardylis c 448 358 BC King of Dardanian Kingdom.jpeg
MbretërimiDardania 393 - 358 pes.
FëmijëKliti
Lindi448 pes.
Vdiq358 pes.
ProfesioniMinator

Bardhyli (rr. 448 – 358 para Krishtit) ishte një mbret ilir dhe themeluesi i dinastisë së parë të vërtetuar ilire. [1] [2] [3] Gjatë mbretërimit të tij, Bardhylis bashkoi shumë fise ilire jugore nën mbretërinë e tij dhe mundi disa herë maqedonasit dhe molosët, duke mbretëruar mbi Maqedoninë e Epërme dhe Lynkestis . Ai gjithashtu udhëhoqi sulmet kundër Epirit, por ushtarët e tij u dëbuan shpejt nga rajoni. [3]

Etimologjia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pavle Ivić dhe Alexandru Rosetti e kanë lidhur emrin Bardhyli me shqipen i bardhë "e bardhë", [4] [5] ndërsa një opinion tjetër e shpjegon emrin si kombinim i i bardhë me shqipen yll "yll". Sipas Stuart Edward Mann, ky interpretim i dytë është një etimologji popullore. Gjuhëtari gjerman Paul Kretschmer argumenton se emri Bardhyli lidhet me fjalën "bardulos", që sipas tij do të thotë "gri" në gjuhën e Messapii në Italinë jugore. [6]

Biografia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Bardhyli lindi rreth vitit 448 para Krishtit. Ai arriti të bëhej mbret pavarësisht nga rrënjët e tij të përulura. Qymyrxhi dhe minator qymyrguri, [7] mori pushtetin me dhunë pasi gëzonte simpatinë e luftëtarëve dardanë, sepse plaçkën e luftës e ndante në mënyrë të drejtë dhe të paanshme. Bardhyli nuk pasoi Sirrasin, por mbretin e mëparshëm ilir, i cili kishte lidhur një traktat paqeje me Amyntas II mbi kontrollin e Lynkestëve. Bardhyli arriti të bashkonte fiset e ndryshme ilire dhe shpejt e bëri Dardaninë në një fuqi të frikshme në Ballkan, duke rezultuar në një ndryshim në marrëdhëniet me Maqedoninë. Nuk ka asgjë të regjistruar për të identifikuar qendrën e pushtetit dardan, me përjashtim të faktit se fitorja e Filipit në vitin 358 p.e.s. përfshiu që ai fitonte edhe kontrollin e Lynkestis. Prandaj, kryeqyteti i Bardhylit mund të ketë qenë i vendosur në këtë rajon. Megjithatë, selia e pushtetit mund të ketë qenë e vendosur në zemër të shtetit dardan, që korrespondon me atë që sot është Kosova. 

Bardhyli, ndryshe nga mbretërit e mëparshëm ilirë, zhvilloi si aspektin ushtarak ashtu edhe atë ekonomik të shtetit të tij. Subjektet e tij, Damastinët, filluan të nxjerrin monedha argjendi të shkëlqyera nga shek. 395 p.e.s. në qytetin ilir të Damastionit . Këto monedha adoptuan një version të monedhave standarde dhe disa emblema të Lidhjes së atëhershme të fuqishme Kalcidiane. Ata eksportonin edhe argjend në formë shufre. Monedha të tjera u emetuan rreth vitit 365 para Krishtit në Daparria, një qytet minierash në atë që sot është Kosova, i cili përdorte të njëjtat standarde dhe lloje si monedhat e Damastionit. Shpërndarja e monedhave sugjeron se Bardhyli zhvillonte tregti të gjërë brenda Ballkanit qendror dhe në veri deri në Danub, i cili ishte larg zonave të dominuara nga tregtarët grekë. Dionisi i Sirakuzës u përpoq të përfitonte nga tregtia në rritje e Bardhylit kur krijoi koloni në Adriatik. Është e mundshme që Bardhyli, ndryshe nga mbretërit e mëparshme ilire, ndërtoi disa qytete të fortifikuara, për Lyhnidin dhe Pelionin në Lynkesti. [8]

Bardhyli ishte një sundimtar ambicioz ilir, i cili (sipas Tertulianit ) pasi pa një shenjë në ëndërr, filloi një sërë fitoresh ushtarake të cilat i lejuan të shtrinte sundimin ilir mbi molosët dhe fiset e tjera rajonale, deri në kufijtë e Maqedonisë..

Sipas burimeve të lashta, Bardhyli jetoi mbi 90 vjet. Po sipas këtyre burimeve, Bardhyli jetoi një kohë të gjatë dhe ishte në një moshë të shtyrë kur u përball me Filipin II të Maqedonisë në vitin 358 para Krishtit dhe në duart e të cilit vdiq pasi Filipi refuzoi ofertën e tij të paqes bazuar në mbajtjen e tokave të pushtuara nga ana e Bardhylit. Grabos shfaqet si një tjetër mbret i fuqishëm ilir pas vdekjes së Bardhylisit. Djali Bardhylit Kleiti u revoltua me ndihmën e Taulantian dhe mbretit të tyre Glaukias kundër Aleksandrit të Madhrrethimin e Pelium ndërmarrë në vitin 335 para Krishtit.

Ekspedita ushtarake e Bardhylit në Epir

Shih edhe[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Literatura[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  • Cabanes, Pierre. (1988) Les illyriens de Bardulis à Genthios (IVe–IIe siècles avant J.-C.). Paris: SEDES. 1988. Regard sur l’histoire, 65. ISBN 2718138416
  •  Ceka, Neritan. (2013) The Illyrians to the Albanians. Tirana: Migjeni. 2013. ISBN 9789928407467
  • Elsie, Robert. (2010) Historical dictionary of Albania. 2nd ed. Lanham: Scarecrow Press. 2010. European Historical Dictionaries, 75. ISBN 9780810861886
  • Gilkes, Oliver (2013) Albania: An archaeological guide. London; New York: I. B. Tauris. 2013. ISBN 9781780760698
  • Mortensen, Kate (1991). "The Career of Bardylis". The Ancient World. 22. Ares Publishers. fq. 49–59. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  • Wilkes, John J. (1996) [1992]. The Illyrians. Oxford, United Kingdom: Blackwell Publishers Limited. ISBN 0-631-19807-5. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  • Stipčević, Aleksandar (1977). The Illyrians: history and culture. Noyes Press. ISBN 978-0-8155-5052-5. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  • Howe, T. (2017). "Plain tales from the hills: Illyrian influences on Argead military development". përmbledhur nga Müller, S.; Howe, Tim; Bowden, H.; Rollinger, R. (red.). The History of the Argeads: New Perspectives. Wiesbaden. ISBN 978-3447108515. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  • Pollo, S. & Puto, A. (1981) The history of Albania from its origins to the present day. Ass. by Kristo Frasheri, Skënder Anamali; transl. by Carol Wiseman, Ginni Hole. London: Routledge & Kegan. 1981. ISBN 071000365X
  • Smith, William (1870). "Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology". The Ancient Library. fq. 463. Bardylis Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)

Referimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ Stipčević 1977
  2. ^ Wilkes, J. J. (1995). The Illyrians. Oxford, United Kingdom: Blackwell Publishing. fq. 120. ISBN 0-631-19807-5. ...he rejected an offer by the Illyrian ruler Bardylis of a treaty... Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  3. ^ a b Hammond, Nicholas Geoffrey Lemprière (1967). Epirus: the Geography, the Ancient Remains, the History and Topography of Epirus and Adjacent Areas. Clarendon Press. fq. 278. ISBN 0198142536. Bardylis, the founder of a powerful Illyrian dynasty, reached the same zone with a large army and then hastened on to plunder the possessions of the Molossians... Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  4. ^ Pavle Ivić, 1985 Zbornik Šeste jugoslovenske onomastičke konferencije: Donji Milanovac, p. 59
  5. ^ Alexandru Rosetti, 1973 Brève histoire de la langue roumaine des origines à nos jours, p. 52
  6. ^ Toynbee, Arnold Joseph (1969). Some problems of Greek history. Oxford University Press. fq. 116. or 'Bardylis' (Diodorus, Book XVI, chap. 4, § 3), or 'Bardyllis' (Plutarch, Pyrrhus, chap. 9) is related to the word 'bardulos', meaning 'grey', in the 'Messapian' (i.e. Calabrian) language. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  7. ^ Wilkes 1996
  8. ^ The Cambridge ancient history: The fourth century B.C. Από τον/την D. M. Lewis, John Boardman