Feja ilire

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search

Feja ilire i referohet besimeve fetare dhe praktikave të fiseve ilire, një grup fisesh që flisnin gjuhën ilire dhe banonin një pjesë të Ballkanit Perëndimor prej shekullit VIII pes. deri në shekullin VII es. [1] [2] Burimet e shkruara të disponueshme lidhur me këtë problematikë janë shumë të rralla. Ato përbëhen kryesisht nga emra personalë dhe emra vendesh, dhe disa fjalë nga burimet klasike. [3]

Ende të studiuara në mënyrë të pamjaftueshme, gjurmët më të shumta të praktikave fetare të epokës pararomake janë ato që lidhen me simbolikën fetare. Simbolet përshkruhen në çdo larmi zbukurimesh dhe zbulojnë se objekti kryesor i kultit parahistorik të ilirëve ishte dielli, [4] [5] i cili adhurohej në një sistem fetar të përhapur dhe kompleks. [6] Hyjnitë ilire përmendën në mbishkrime mbi statuja, monumente dhe monedhaperiudhës romake, dhe disa janë interpretuar nga shkrimtarët antikë përmes krahasimeve fetare. [7] [3] Këtyre mund të shtohet një numër më i madh mbishkrimesh nga rajoni italian juglindor i Pulias, shkruar në gjuhën mesapike, e cila përgjithësisht konsiderohet se ka të bëjë me ilirishten, [3] [7] [2] [8] edhe pse kjo është debatuar në nivele kryesisht spekulative. [9] Duket se nuk ka asnjë zot të vetëm më të spikatur për të gjitha fiset ilire, dhe një numër hyjnish duket se shfaqen vetëm në rajone të veçanta. [7]

Mendohet se ilirët nuk krijuan një kozmologji uniforme mbi të cilën të përqendroheshin praktikat e tyre fetare. [7] Si paganë, ilirët besonin në fuqi të mbinatyrshme dhe ata u atribuojnë hyjnive të tyre cilësi që pasqyroheshin në jetën e përditshme, shëndetin dhe sëmundjet, bollëkun natyror dhe katastrofën natyrore. [7] Një numër toponimesh dhe antroponimesh ilire që rridhnin nga emrat e kafshëve duket se pasqyronin besimet e tyre te kafshët si paraardhës dhe mbrojtës mitologjikë. [10] Gjarpri ishte një nga totemet më të rëndësishme të kafshëve. [11] Ilirët besonin në fuqitë magjike, dhe syrin e keq, në fuqinë magjike mbrojtëse dhe të dobishme tëhajmalive (amuletëve) të cilat, sipas besimit të tyre, mund të mbronin njeriun nga syri i keq apo qëllimet e këqija të armiqve. [10] [7] Spektri i pasur në besimet fetare dhe ritualet e varrosjes që u shfaqën tek ilirët, veçanërisht gjatë periudhës romake, mund të pasqyrojë ndryshimin në identitetet kulturore në këtë rajon. [12]

Pjesë të perëndive dhe besimeve ilire përfundimisht burojnë nga mitologjia Proto-Indo-Evropiane. [3] Krahas me besimet dhe mitologjinë thrakase dhe dakase, ajo përbën një pjesë të mitologjitë paleo-ballkanike. [13] Shqiptarët ruajtën shumë gjurmë të simbolizmit fetar ilir [10] [11] dhe feja e lashtë ilire është një nga burimet themelore nga të cilat besimet popullore shqiptare kanë mbijetuar. [14] [7] Gjurmë të kulteve ilire mund të gjenden edhe sot në besimet dhe paragjykimet fetare midis kroatëve, boshnjakëve, serbëve dhe malazezëve. [1]

Shih edhe[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Literatura[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ a b Stipčević 2002.
  2. ^ a b Mallory & Adams 1997.
  3. ^ a b c d West 2007.
  4. ^ Stipčević 1974, p. 182
  5. ^ Wilkes 1992, p. 244
  6. ^ Stipčević 1974, p. 182
  7. ^ a b c d e f g Wilkes 1992.
  8. ^ Small 2014.
  9. ^ De Simone 2017.
  10. ^ a b c Stipčević 1974.
  11. ^ a b Stipčević 1976.
  12. ^ Brandt, Ingvaldsen & Prusac 2014.
  13. ^ Leeming 2005.
  14. ^ West 2007, p. 288: "Ancient Illyrian religion is perhaps one of the underlying sources from which Albanian legend and folklore have drawn nourishment."